Ǵylym tappaı maqtanba
Keler jyly 175 jyldyq mereıtoıy atalyp ótetin qazaqtyń bas aqyny Abaı aıtqan osy bir sózdi eńbektegen baladan eńkeıgen qarııaǵa deıin biledi. Bárimiz biletindikten de bolar, jaı jattandy sózge aınalyp bara jatqandaı. Áıtpese, ǵylymymyzdy damytpaı turyp, ótkenimizdegi jaýyngerlik ónerimizben nemese búginimizdegi jalt-jult etken sahna juldyzdarymen tanaýymyzdy kókke kótermeıtin edik. Bir jarym ǵasyrdaı ýaqyt ótse de mańyzyn joǵaltpaǵan osynaý óleń joldary áli de elimizdiń erteńgi jolyna shyraq jaǵatyn sekildi. Ǵylym men tehnıkanyń dáýirinde ǵylymdy taýyp turyp ta pańdanýǵa kelmeıtindeı kórinedi. Sebebi qazir ǵylymı jańalyq ashýdan da mańyzdy másele bar, ol – onyń óndiriske enýi, ıaǵnı adamzattyń, qoǵamnyń qajetine jaraýy.
Qarjylandyrý sanǵa emes, sapaǵa jumys istese
Jaqynda Jas ǵalymdar alıansy uıymdastyrǵan «Ǵylymtaný» atty beıresmı otyrysqa qatystyq. Sonda sóz alǵan jas ǵalym Jandos Taýanov qor qarjylandyratyn otandyq jobalardyń joǵary nátıjeli bolmaýynyń sebebin qarajat bólinisindegi olqylyqtardan kóredi. «Bizdegi qor kóptegen jobaǵa qarjylyq qoldaý kórsetedi. Sol arqyly biraz jumys jemisin berdi. Al nátıjesiz jobalarǵa keler bolsaq, onyń bir sebebi – jobalardyń kóbiniń tolyq emes, jartylaı, keıde tipti bolar-bolmas bóliginiń qarjylandyrylýynda. Aıtalyq, bir jaqsy joba 100 mln teńgeni quraıdy delik, biraq qor 300 mln teńgege deıin qarjylaı qoldaý kórsete alatynyna qaramastan tek 20 mln bóledi. Baıqasańyz, 20 paıyz ǵana qoldaý kórsetilip tur. Demek, qolǵa alynǵan istiń qorytyndysy da 20 paıyz oryndalady», deıdi. J.Taýanovtyń aıtýynsha, qarjylandyrý jobalardyń sanyna ǵana emes, sapasyna, ıaǵnı nátıjesine jumys isteýi qajet.
Al 20 jyldan asa jumys istep kele jatqan, 10 ǵylym kandıdaty, 6 ǵylym doktory, 6 PhD, 7 doktorant eńbek etetin «Antıgen» ǵylymı-óndiristik zerthanasynyń dırektory Nurlan Nuroldauly kóp másele joba jetekshisine baılanysty degendi aıtady.
Iаǵnı, jobanyń shyǵynyn josparlaǵanda durystap negizdeý kerek, barlyq maıda-shúıde túgelimen esepteýdi qajet etedi. Keıbireýler kóp josparlap qoıyp, «taıaq jep» júredi. «Men mal dárigeri mamandyǵyn bitirgenmin. О́ndiris salasynda isimdi alǵa dóńgeletip kele jatqanyma 40 jyldan asty. Osy ýaqytqa deıin kóptegen ıgi isti qordyń qarjylandyrýy nátıjesinde jemisti júzege asyryp kelemin. Jaqynda elimizdegi ara sharýashylyǵy ónimderin sertıfıkattaýmen aınalystyq, sonyń qorytyndysy boıynsha otandyq ónimdi eksporttaýǵa jol ashyldy.
Árıne jobany 100 paıyz qarjylandyrady dep aıta almaımyn, ónimniń, istiń sapaly bolýy onymen aınalysatyn mekemeniń tehnıkalyq bazasy men mamandardyń biliktiligine baılanysty. Mysaly, men 100 mln-ǵa qural aldym. Mekememniń qarajatymen mundaıǵa qol jetkize almaımyn. Sol sebepti shynymen de ónim óndiremin degen adamǵa qor kóp kómek kórsetedi», deıdi.
Otandyq ónimniń bási bıik bolmaı tur
Kásipker-ǵalym N.Nuroldaulynyń sózine súıensek, qor qarjylandyrǵan jobalardyń qoǵam qajetine jaramaı jatýy joǵarydan sheshiletin máselelerden týyndap otyr. Aıtalyq, memlekettiń qarajatyna óndirilgen ónim sheteldik taýarlarmen teń dárejede tenderge qatysady. «Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe bolǵaly beri Úkimettiń qoldaýymen, qordyń qarjylandyrýymen óndirgen ónimderimiz jáýteńdep qaldy. Ýkraına, Belarýs, t.b. elderdiń kásipkerleri óz úıinde júrgendeı sezinedi. О́zimizdiń taýarlarǵa buryn bolǵan 30 paıyzǵa deıingi jeńildikterdiń bári alynyp tastaldy, otandyq ónimderdi satyp alýdy talap etetin jaǵdaı jasalmaı jatyr. Qalaı bolǵanda da óz ónimderimiz ózgelerdikinen bir saty bıik turýy tıis qoı», deıdi. Mamannyń paıymdaýynsha, bul jańa júıe álbette otandyq ónim óndirýshilerdi básekege qabiletti etýge septesetin shyǵar. Degenmen, Úkimette «ózimizdiń qor qarjylandyrdy-aý, memlekettiń aqshasyna qural satyp alyndy-aý» degen janashyrlyq bolýy kerek.
Rasymen de kóp kásipkerlerdiń, ásirese osy ǵylymı jańalyqtardy óndiriske engizýmen aınalysyp otyrǵan azamattardyń alańy – satylymǵa degen senimniń azdyǵy. Eger Úkimet memlekettiń qarjysyna shyǵarylǵan taýardy múddeli mekemelerdiń satyp alýyna kepildikti qamtamasyz etse, mamandar onyń sapaly shyǵýyna janyn salar edi. Áıtpese ýaıymmen júrgen adam jumysty jan-tánimen, shyn berilip isteıdi degenge kóńil sene qoımaıdy.
Bıylǵy qarjynyń 30 paıyzyn ǵana aldyq
Jas ǵalym Jandos Kerimqulov «Egistic – Jerdi qashyqtyqtan zondtaý tehnologııalary boıynsha aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń egistik alqaptaryn monıtorıngileý jáne basqarýǵa arnalǵan onlaın-platforma» qurǵan. Elbasynyń joǵary baǵasyna ıe bolǵan bul eńbegin áli de jalǵastyryp júr. Biraq ony óz betimen ınvestorlardy tartý arqyly ǵana toqtatpaı tur. Sebebi Jandos Ǵylym qorynyń 2019 jylǵa arnap jobasy úshin bólgen qarjynyń jartysyna da qol jetkizbegen. Al jyl bolsa, endi eki aıda támamdalýǵa taıaý. Qor jobany 10 aı ishinde 30 paıyz ǵana qarjylandyrsa da jumystyń nátıjesi sonshalyqty tómen bolyp turǵan joq. «2018 jyly qarjylandyrý bolmady. Bıylǵa bólingen aqshanyń 30 paıyzyn ǵana aldyq. Munyń sebebin qor qarjynyń tapshylyǵymen túsindirdi. Biz qorǵa qarap qalmaı, jeke ınvestorlardy izdedik. Bul negizi aksıonerlik qoǵamnyń basshylyǵyndaǵy aýys-túıispen baılanysty bolýy kerek. Jaqynda taǵaıyndalǵan tóraǵa jobalar týraly aqparat aldyrdy, soǵan qaraǵanda bir nátıje shyǵatyn shyǵar», deıdi J.Kerimqulov. Osyndaı olqylyqtarǵa qaramastan, onlaın-platformaǵa 500-ge jýyq qoldanýshy tirkelip úlgeripti, olardyń 100 shaqtysy tólem tólegen. Paıdalanýshylardyń basym bóligi eshqandaı jarnamasyz tirkelgen kórinedi. Qoldanýshylardyń arasynda kásipkerler, sharýa qojalyqtarynyń ıeleri, egin sharýashylyǵymen aınalysatyndar bar. Jaıylym jerler men egistikterdiń jalpy jaǵdaıyn anyq kórsetip beretin rentgen sekildi qyzmetti usynyp otyrǵan bul jobanyń bereri mol. «Qordyń qoldaýy bizge kóp múmkindik syılady. Bıylǵy jobamyzdy 30 paıyz qarjylandyrýynyń ózi bizdi biraz shyǵynnan, kóp qaýipten qutqaryp qaldy. Osynyń nátıjesinde birshama qyzmetkerge jumys berdik. Negizi meniń sózimdi elimizdegi ınvestorlar estise eken deımin. Olar birden qansha paıyz aqshanyń qaıtatynyn eseptep otyrady, joba aldymen nátıjege, ónimge, sapaǵa, sodan soń baryp tabysqa jumys isteıtinin aıtsań, túsinbeıdi. Álbette ınvestısııanyń zańy da – sol. Alaıda fılantroptar túrli oıyn-saýyq sharalaryna, ıakı bir áýlettiń atasyna eskertkish qoıýǵa emes, otandyq ǵylym men óndiristiń damýyna úles qosýǵa atsalyssa, áldeqaıda paıdaly ári tıimdi is bolar edi», deıdi.
P.S. О́nimin bere almaǵan ónertabystyń ǵumyry kelte keledi. Al ónim suranysqa ıe bolmasa, quny qalmaıdy. Qaıtpek kerek? Árbir ónimdi endi ǵana otyrǵyzylǵan shybyqqa teńesek, onyń keń qanat jaıyp, aınalasyna jurtty saıalatar alyp aǵashqa aınalýy úshin kóp kútim, baptaý qajet. Qordyń qarjylandyrýy bálkim kúnniń sáýlesi sekildi deıik, biraq shybyqtyń alyp aǵashqa aınalýyna bul jetkiliksiz ǵoı. Ony sýaryp, aram shóbin otap, topyraǵyn qopsytyp otyrý kerek. Shyndyǵynda kóre bilsek, bizde «osy elge saıa bolsa eken» dep túrli ónimderdi ómirge ákelip júrgen ǵalymdar barshylyq. 25 sotyq úıdiń aınalasyn jaǵalaı ósken taldardy kútip-baptaý jaýapkershiligin otbasyndaǵy bir-aq adamnyń moınyna ilip qoısa, jumystyń sapasyna senim joǵalatyny sııaqty, elimizdegi 100 myńdap keletin jobany jemisin bergenshe qoldaý – jumyla kóterýdi qajet etetin salmaqty júk.
