Qanatqaqty jobanyń ıgiligi
El Úkimeti 2017 jyldyń sońynda «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyn iske qosqanda Ybyrash shetelderden kórgen tájirıbelerin óz sharýashylyǵyna engizýdi bastap ta ketken bolatyn, ıaǵnı sıfrlandyrýdyń sharttaryna sáıkes tehnıkalaryn jańartqan. Sonda óziniń durys jolda ekenin sezinip, qýanǵan. Onyń ústine eldegi barlyq dánniń 22 paıyzyn, syrtqa shyǵaratyn aýyl sharýashylyǵy óniminiń 27 paıyzyn óndiretin Qostanaı oblysyndaǵy bul sala sıfrlandyrý isinde elimiz boıynsha qanatqaqty joba retinde alyndy.
–Qudaıdyń rahaty, – deıdi Ybyrash Estaıuly bizdiń sıfrlandyrý tıimdiligine oraı qoıǵan suraǵymyzǵa. – Úıde otyryp, qyrmannyń basynda qandaı jumys júrip jatqanyn baqylaı alamyz, ishi-syrtynda beınekameralar ilýli tur. Kóktemgi dala jumystary kezinde kompıýterlendirilgen traktor atyzdyń shetine qolmen syzǵandaı túp-túzý etip, dándi ózi seýip shyǵady. Qaı atyzda aramshóp qalyń ekenin spýtnıktik baqylaý arqyly bilip otyrmyz. Úıde otyryp, jumysshylarǵa eńbekaqysyn aýdaryp jiberemiz, basqa da bereshegimizdi berýge júgirip júrmeımiz. Buryn elevatorǵa ótkizgen astyǵymyzdyń qolhatyn, basqa da qujattaryn alý úshin aıaǵymyzdan tozatyn edik qoı. Qazir oılasam, qansha ýaqytymyz bos júrispen ketedi eken ǵoı.
Tehnıkanyń tıimdiligi artty
Qazir sıfrlandyrýdyń mundaı tıimdi jaqtaryn tek Ybyrash Estaıuly emes, aýyl sharýashylyǵy ónimin óndirip otyrǵan iri sharýashylyqtar jetekshileriniń barlyǵy da aıtady. О́rkenıettiń bul kórinisiniń bereri mol eken. Ásirese qazir jyldyń qaı maýsymynda bolsyn qajetti janar-jaǵarmaıdyń únemdelýi birden baıqaldy. Jasyratyn ne bar, buryn janar-jaǵarmaı sharýashylyqqa jetkenshe «baıdyń malyn aıama» dep, shetinen aǵyzyp alýmen-aq shashylatyn. Tasymal kólikterine GPS monıtorıngin ornatqan sharýashylyqtardyń barlyǵynda osyndaı «tyshqanshalaý» tyıyldy.
– Janar-jaǵarmaı, tyńaıtqysh bolsyn, kez kelgen shyǵyndy azaıtty. Sonymen qatar sıfrlandyrýdyń basty artyqshylyǵy ne deseńiz, qolaılylyǵy der edim. Eńbekti de jeńildetti. Tipti mehanızatorlardyń ózi alǵashqy jyldary «elektronıkany túsinbeımiz, sony qoıa qoıshy, baıaǵydan istep júrgen jumysymyz ǵoı» dep qashqaqtaıtyn. Al qazir traktor toqtap qalsa, elektronıkasyn qospasa jumys istegisi kelmeıdi. О́ıtkeni jer jyrtqanda traktorǵa tıisti qondyrǵyny ornatqannan keıin mehanızator rýldi ustamaı otyra beredi, barlyǵyn traktor ózi basqarady. Baıaǵydaı traktor burylatyn buryshtarǵa dán sebilmeı bos qalmaıdy, alqap barynsha tıimdi paıdalanylady, – deıdi Meńdiǵara aýdanyndaǵy «Qarqyn» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń dırektory Erkin Buqanov.
Dıqan da, sharýa da ýaqytty únemdeýde, esepteýde, shyǵyndy azaıtýda sıfrlandyrýdyń, ınternet jelisin qoldanýdyń tıimdiligin aıtady. Alaıda, sıfrlandyrý qalpaqpen qaǵyp ala beretin sharýa emes. Munyń sharýa men dıqanǵa arzan túspeıtinin de aıtýymyz kerek. Ásirese, kompıýterlendirý úshin aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary sheteldik úzdik traktor, kombaındar bolýy tıis. Mysaly, «Qarqyn» sharýashylyǵyndaǵy aýyl sharýashylyǵy tehnıkalarynyń 80 paıyzy sheteldik úzdik tehnıkalar. Traktor jer jyrtqanda, kombaın astyq orǵanda onda ornatylǵan kompıýterler qansha gektar jerdi jyrtqanyn nemese qansha gektar alqap orǵanyn, oǵan qansha janar-jaǵarmaı ketkenin, mehanızatordyń qansha eńbekaqy tapqanyn birden kórsetip beredi. Móldirlik qaıda jatyr, bar nárseniń basy ashyq.
Qarabalyq aýdanyndaǵy mal bordaqylaýmen aınalysatyn «Terra» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginde sıfrlandyrýdy engizgennen keıin jyl táýliginde ǵana jem-shóp 20 paıyzǵa nemese 103 mıllıon teńgege únemdelgen.
–Sıfrlandyrýdyń paıdasy bar, ásirese esep, baqylaý úshin. Burynǵy tehnologııanyń barlyǵynda mal basyna beriletin jem-shóptiń belgili bir mólsheri bolǵanymen, maldy jemdegen kezde dáldikpen saqtalmaıtyn edi. Al kompıýter ony dál kórsetedi, – deıdi sharýashylyq basshysy Dáýlet Ahmetqalıev. Sharýashylyq sıfrlandyrýǵa 100 mıllıon teńge qarjy jumsady. Biraq sharýashylyq jetekshisi ketken qarjynyń ózin ózi aqtaıtynyn aıtady.
Jylqyny GPS-treker baǵady
Bizdiń áńgimege ózek bolǵan sharýashylyqtardyń barlyǵy da iri, bul jańashyldyqqa qansha qarjy bólse de shamasy jetpeı qalmaıdy. Sondyqtan olardyń birsypyrasy 2013 jyldan bastap kirisip, qazir sonyń nátıjesin kórip otyrǵanyn aıttyq. Degenmen mal sharýashylyǵynda, ásirese jyl táýliginde kóbine dalada tebindeıtin jylqy, sonaý qara kúzdiń qara sýyǵyna, qar qalyń túskenshe jaıylymda júretin iri qara sekildi uzyn aıaqty mal úshin sıfrlandyrýdyń qymbattyǵy bilinedi. Mal urlyǵy qashan da aýyl syrtyn toryǵan bóriden jaman. О́zgeniń mańdaı termen jınaǵan aq adal malyna qol suǵyp dánikkender aýyldan jylqylardy úıirimen aıdap ketedi. Aýyldyń qorasyn ańdyp, baılaýly sıyryn jetektep ketken jaǵdaı aýyldarda kezdesedi. Aýyldaǵy óz eńbegine ǵana sengen sharýaǵa osy barymtashylardyń basynýynan ótken qorlyq joq. Denısov aýdanyndaǵy Pokrov aýylyndaǵy turǵyndardyń barlyǵy da jylqy ustaıdy, jazda qymyzyn, qysta etin satyp, kásibin terbetip, nápaqasyn taýyp otyrady. Osy aýyldyń turǵyny Mıramhan Ybyraev ta jylqysyn aýyldyń úıirine qosady. Byltyr bes aıǵyryna GPS-treker satyp aldy.
–Mal ósirý ońaı emes. О́ristegi maldy oılap, tún uıqymyz tórt bólinetin. Sıfrlandyrýdyń mańyzyn túsingennen keıin qymbat bolsa da bes GPS-treker satyp aldym. Aýyldyń tabynyn úsh baqtashy baǵady. Degenmen, uzynaıaqty malǵa kúni boıy erip júrý olarǵa da ońaı emes. GPS-treker alǵaly, ásirese borandy kúnderi úıde otyryp, jylqynyń qalaı qaraı bettegenin, qalaı yqqanyn bilip otyramyz, uıqymyz tynysh, – deıdi Mıramhan.
Mamandardyń aıtqanyndaı, bir aıǵyrǵa taǵylǵan GPS-treker sol aıǵyr úıiriniń amandyǵyna kepil eken. Sonda bes GPS-treker shamamen 150 bas jylqynyń qoryqshysy bolady. Byltyr men bıylǵy 9 aıda oblysta 76 bas malǵa osyndaı GPS-treker satyp alynǵan. Ony ýdaı aqshaǵa satyp alǵanynyń syrtynda mal ıesi aı saıyn 12 dollar abonenttik tólemin tólep turady, batareıasyn, prıborlaryn satyp alady. Sharýaǵa munyń barlyǵy da shyǵyn. Qaıtarymy bolǵannan keıin de olar barlyǵyna kónýge májbúr. Jylqylardy chıpteý de oblysta jalǵasyp jatyr. Byltyrdan beri chıptelgen jylqy eki jarym myńnyń ústine shyqty. Jumys úzilmeıdi, jalǵasa beredi.
О́tken jyly aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrýdyń oblysta júrgizilgen qanatqaqty jobasy aıasynda jaqsy kórsetkishterge qol jetkizgen, qarjylyq qýaty bar iri 7 sharýashylyq tańdalyp alynǵan edi. Olardyń barlyǵynda júrgizilgen sıfrlandyrý isine bıýdjetten bir tıyn tólengen joq, sharýashylyqtyń óz esebinen júzege asty. Bul iske S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıteti jáne A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıtetinde qurylǵan «Parasat» sıfrly haby qatysyp, naqty eginshilik elementterin engizýge jáne GPS quraldarymen qamtamasyz etetin kompanııalarmen jumystar jóninde keńes berip otyrdy.
–Jaz aılarynda qanatqaqty jobadaǵy sharýashylyqtardyń alqaptarynda sıfrlandyrý jóninde oblystyń sharýashylyq mamandary men jetekshilerin keńinen qatystyrǵan semınarlar ótip turdy. Naqty eginshilik júıesi engizilgen alqaptardyń gektar túsimi 3-5 sentnerge deıin ósti. Sonymen qatar janar-jaǵarmaı, mıneraldy tyńaıtqyshtar men egindi ósimdik aýrýlarynan qorǵaıtyn dári-dármekterdiń shyǵyny 15-20 paıyzǵa kemidi. Al taýarly sút óndiretin «Olja Sadchıkovskoe» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginde «Aqyldy sút fermasy» jobasy júzege asqannan keıin maldyń ónimi artty, sıyrlardy ýaqytymen uryqtandyrý arqyly 100 bastan alynatyn tól 67-den 90-ǵa deıin artty, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń orynbasary Temir Bısımbaev.
Qanatqaqty joba arqyly negizgi baǵyt berildi, jol salyndy. Ázirge onyń nátıjesi iri sharýashylyqtarda kózge kórinip otyr. Al tehnıkasy da, maly da, alqaby da shamaly shaǵyn sharýashylyqtar bul oraıda shamaǵa qarap qımyldap jatyr. О́ıtkeni sıfrlandyrýdyń tıimdiligi bolǵanymen sharýashylyqtardyń qaltasyna qaraıdy.
QOSTANAI
