–Maqsat Qızatuly, keńestiń qurylǵanyn habarlaǵan Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov onyń aıtarlyqtaı salmaqty ókilettigi bolatynyn aıtyp edi. Keńes qanshalyqty qaýqarly?
–Keńes mınıstrlik janynan qurylǵandyqtan, áýelde elimizdiń barlyq óńirin qamtıdy dep oılaǵanbyz. Alaıda múshelerine qarasaq, elorda men Almaty aldyńǵy orynda bolyp tur. Qostanaıdan bir ǵana adam múshe boldy. Keńes kóbimiz kútkendeı, asa yqpaldy emes. Otyrystarda naqtyly, kókeıde júrgen usynystardy bere alady. Al ony qabyldaý-qabyldamaý – mınıstrliktiń quzyryndaǵy is. Ǵylym komıtetiniń basshylyǵy da, Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy baqylaý komıtetiniń jan-jaqtan kelgen usynystar men pikirlerdi qaraıtyn arnaıy jumys toby da keńeste aıtylǵan oılardy tyńdaıtynyn jetkizdi. Negizi keńeske múshe retinde jaýapty vedomstvolarǵa ǵylymdaǵy máselelerdi udaıy kóterip júrgen belsendi jáne 40 jastan aspaǵan ǵalymdar qabyldandy. Múshelikke ótýdi qalaǵan óńirlerdegi ýnıversıtetterdiń ókilderi de boldy. Biraq olardyń usynysy «JOO-nyń múddesine jumys istep ketýi múmkin» degen sebeppen mınıstrlikten qoldaý tappaǵan sııaqty.
–Keńes qandaı usynystar berdi?
–PhD qorǵaýda bizde 7 ǵylymı maqala jazý kerek, sonyń ishinde 3 maqalany otandyq ǵylymı jýrnaldarda jarııalaý mindet. Bul – óte úlken aýyrtpalyq ári maqalany shyǵarý da edáýir qıyn. О́ıtkeni otandyq ǵylymı jýrnaldardyń keıbireýine maqalasyn jarııalaý úshin ǵalymdar jarna tóleýi tıis jáne kóp kútedi. Osy usynysty jetkizbes buryn jas ǵalymdar arasynda saýaldama júrgizildi, nátıjesinde jaýap berýshilerdiń basym bóligi elimizdegi ǵylymı basylymdarǵa kóńili tolmaıtynyn jetkizdi. Solaı bolatyndaı da bar, sebebi bizdegi ǵylymı jýrnaldardyń sapasy syn kótermeıdi, halyqaralyq bazalarǵa kirmeıdi, avtorlar men oqyrmandardyń pikirleri nashar. Sol sebepti alǵashqy otyrysta ǵylymı maqala sanyn azaıtýdy usyndyq.
–Keńes óz kezeginde músheligine qabyldanbaǵan jas ǵalymdardyń únin joǵaryǵa jetkize me?
–Jan-jaqtaǵy ǵalymdar bizdiń elektrondy poshtamyzǵa hat joldaıdy. Máselen, bir adamnan kelgen ǵylymı jetekshilerge qatysty oı óte oramdy, kóńilge qonymdy boldy. О́ıtkeni bul – kóptegen jas ǵalymdardyń basynda bar jaıt. Biz osy sózge qulaq asyp, keńestiń atynan ǵylymı jetekshilerge qoıylatyn talaptardy barlyǵyna ortaq bir júıege keltirý keregin aıttyq. Elde oqıtyn doktoranttardyń kóbinen ǵylymı jetekshilerdiń ózin basshy retinde ustap, izdenýshige assıstent sekildi qaraıtynyn, tipti jas ǵalymnyń eńbegin óz atynan shyǵarǵan oqıǵalardy estidik.
–Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Fatıma Jaqypovanyń málimetinshe, Qazaqstanda 35 jasqa deıingi 7 myńnan asa ǵalym bar. Bul eldegi 22 myńnan asa ǵalymnyń 32 paıyzyn quraıdy. Qazaq ǵylymyndaǵy jas ǵalymdardyń úles salmaǵyn kóbeıtýge ne kedergi?
– Eń aldymen ǵylymı orta kerek. Bul bizde túbegeıli qalyptasqan joq. Ǵylymı ortany tek joǵaryda keńestiń músheliginde belsendilik tanytqan qos qaladan ǵana kórýge bolady. Árıne toqsanynshy jyldardaǵy toqyraý kezeńine deıin boldy, biraq qazir olardyń basy tolyq quralmaı tur. Qazirgi ǵylymı ortada Keńes kezinde qorǵaǵan aldyńǵy tolqyn men keıingi shyqqan zamandastarymyz bar. Ortasyndaǵy kópir bolar lek joqtyń qasy. Onyń róli orasan zor, orny oısyrap tur. Orta býyn jas shákirtterdi kóptep tartatyn edi.
Ekinshiden, jastar jaǵdaıǵa qaraı umtylady. Menińshe, naryqtyq zamanda muny qalypty qabyldaý qajet-aq. Aıtalyq, óńirlerdegi jaratylystaný baǵytynyń ǵalymdary el astanasyna nemese iri megapolıs sanalatyn Almatyǵa qatynap jumys isteýge májbúr. Sebebi oblystarda tehnıkalyq bazamen jetkilikti jabdyqtalǵan zerthana joq. IT salasyndaǵy ǵalymdardyń jobalaryna bólinetin qarjy men kásiptegi tabys kólemin salystyrýǵa kelmeıdi. Sondyqtan olar ǵylymda qalmaıdy, ǵylymnyń damýy osydan aqsaıdy.
Úshinshiden, gýmanıtarlyq saladaǵy ǵalymdar kóbine muraǵattardy jaǵalaıdy. Negizi mundaıda memleketaralyq kelisimderdi júıeli júrgizý kerek. О́ıtkeni keı ǵalymdarǵa otandyq qana emes, sheteldik muraǵattardy aqtarýyna týra keledi, al bul qarjyǵa jáne eldermen mádenı baılanysqa kelip tireledi.
Budan bólek, ǵalymdardyń bedeli joǵary deńgeıde emes. Bul da jastardyń ǵylymǵa kelý jolyn bógeıdi. Sol sebepti qazir ǵylymdy bastaǵan jas ǵalymdar jasóspirimderdi ǵylymǵa qyzyqtyratyndaı, ǵylym arqyly da kásip qalyptastyrýǵa, tabys tabýǵa bolatynyn kórsetip, belsendi jumys júrgizgeni abzal.
–Jastardyń ǵylymǵa kelýine memleket qoldaýy jetpeı jatqandaı ma?
–Sońǵy ýaqytta naqty qoldaý bar. Aıtalyq, jas ǵalymdardyń jobalaryna arnaıy 3 mlrd teńge bólindi. Sonymen qatar doktorantýraǵa bıyl kóp grant taǵaıyndaldy. Biraq oǵan túsý talaptarynyń ózgergeninen birazy bos qaldy. «Bolashaq» baǵdarlamasyn da qoldaý qataryna jatqyzýǵa bolady. Negizi jas ǵalymdar qoltyǵynan demeýdi Úkimetten de buryn ózi eliktegen nemese dáris tyńdaǵan, bolmasa aqylyn alǵan aǵa tolqynnan kóbirek kútedi. Solardyń senimi jiger, shabyt beredi. Senim degen keremet kúsh qoı, saǵan aldyńdaǵy 40 jyl qyzmet etken professor: «Meniń ornymdy bas, saǵan senip tapsyrdym», dese odan asyp túsýge, tym bolmaǵanda nashar bolmaýǵa baryńdy berip, janyńdy salasyń. Shetelderde zeınet jasyna kelgen professorlar birden ornyn bosatady, oǵan qınalmaıdy. О́ıtkeni laboratorııasyna kelip-ketip júretinin, keńesin kerek qylar shákirtteri baryn biledi. Qarapaıym ornyn ýaqytynda bere bilýdiń ózi – edáýir qoldaý, úlken senim. Shyndyǵynda, jas ǵalymdar ǵylymdaǵy bet-beınesin qalyptastyrýda jetimsirep júr, 1-2 kýrs joǵary oqıtyn doktoranttardan nemese óndiriste tájirıbeden ótý kezinde qor jınaıdy. Kóbine ózin ózi damytýmen bolady. Negizi qatelesip, belgili bir bıikke qol jetkizip kórgen jetekshi top jetekteýi kerek qoı... Osyndaı olqylyq budan keıin de oryn almas úshin bizdiń býyn qazirgi mektepterge baryp, erikti túrde qyzyqty dárister oqyp, oqýshylarmen kezdesý uıymdastyryp turýy qajet. Onyń bir parasyn áriptesterim bastap ta ketken.
–Menińshe, ǵylymnyń negizi, irgetasy bala boıynda mektep tabaldyryǵynan qalanýy tıis. Múmkin jaqynda Jas ǵalymdar alıansy bastaǵan «Ǵylymtaný» jobasyn mektepke pán retinde engizý kerek shyǵar?
–Rasymen de shetelderde, ǵylymy damyǵan memleketterde mekteptegi pánderdiń derligi zertteýshi qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Al sizdiń usynysyńyzdy keńestiń aldaǵy otyrysynda aıtý úshin ózime túrtip aldym.
–Ǵylymǵa bólinetin qarjynyń az ekenin erinbegenniń bári aıtyp júr. Shyn máninde ǵylymnyń damýy tek qarjylandyrýǵa tirelip tur ma?
–Negizinen, ıá, ǵylymnyń damýy aqshalaı qoldaýǵa táýeldi. Degenmen, birneshe sharalardy qabyldaý da ǵylymdy damýǵa bastaıdy. Máselen, «Bolashaq» baǵdarlamasyndaǵy doktorantýranyń oryn sanyn kóbeıtý kerek. Álbette elimizdegi grant sanyn arttyryp, doktoranttardy daıarlaýǵa da bolady, biraq olardy oqytatyn sapaly oqytýshylyq, professorlyq quram tolyq jetkilikti deýge kelmeıdi. Aldyńǵy tolqyn zeınette, orta býyn bolar-bolmas qana.
–Prezıdent qatysqan Tamyz keńesinde ǵylymdy basqarýǵa jas ǵalymdardy tartý týraly usynys tastadyńyz, sol qoldaý tapty ma? Bul oryndalsa, qandaı nátıje beredi?
– Biz áńgimege arqaý etip otyrǵan Jas ǵalymdar keńesiniń qurylǵany – atalǵan usynysty qoldaýdyń alǵashqy qadamy. Ulttyq ǵylymı keńes qataryna da jas ǵalymdar tartylyp jatyr. Dıssertasııalardy qaraıtyn Ulttyq ǵylymı keńestiń róli erekshe, sondyqtan oǵan jastardyń kelýi – úlken jetistik. Sonymen qatar alda osy Ulttyq ǵylymı keńestiń quramyna kirmese de, jumysyn syrttaı baǵalaıtyn baqylaýshy bolýǵa múmkindiktiń qarastyrylýyn kótermekpiz.
Nátıjege kelsek, ǵylymı jobalar baıqaýy ashyq ári ádil ótedi.
–Ashyqtyq pen ádildik sonda Ulttyq ǵylymı keńes músheleriniń jas ereksheligine baılanysty ma?
–Baıqaý nátıjesine kóbine-kóp jas ǵalymdardyń kóńili tolmaıdy. О́ıtkeni upaıy joǵary bolǵanyna qaramastan, jobada jeńilip qalǵan jandar jeterlik. Mundaı oqıǵaǵa birneshe ret kýá boldyq. Oǵan qosa jastar egde tartqandarǵa qaraǵanda áli eshkimmen sybaılas bola qoımaǵan, bireýdiń múddesinen góri óziniń bolmysy men ımıdjine jumys isteıdi, ádil ári ashyq adam retinde qalyptastyrýǵa tyrysyp turady. Sondyqtan biz muny der kezinde paıdalanyp qalýymyz qajet. Álbette ǵalymdardy jappaı basqarýǵa tartýdy quptamaımyn, ishindegi epti, qabiletti jandarǵa jol ashqan jón. Bulaı bolǵannyń ózinde ǵylymmen aınalysatyn múmkindiginen aıyrmaý kerek.
Jalpy, ǵylymdy basqarýǵa jas ǵalymdardy tartý qazir kóbine shetelderde oqyp kelgen jańa býynnyń bilimin elge paıdalanýǵa, Keńes ókimetinen qalmaı kele jatqan júıeniń basqasha baǵytyn ázirleýge jaǵdaı jasaıdy.
–Gazetimizde ǵylymdy qarqyndy damytý úshin bilimnen bólip, jeke mınıstrlik retinde qurý týraly maqala jarııalandy. Negizi ǵalymdar bul máseleni birazdan beri kóterip keledi. Qoldaısyz ba?
–Osy oıdy ózim de ishteı talqylap, ózimshe zerttep kórgenmin. Sonda táýelsizdik jyldarynyń basynda ǵylym men bilim salasynyń eki túrli vedomstvo bolǵanyn bildim. Baıqasańyz, mınıstrliktiń esepterinde de, túrli jınalystarynda da ǵylymǵa az ýaqyt bólinedi, tipti talqylanýsyz qalyp qoıatyn kezder de kezdesedi. О́ıtkeni bilimniń óz problemasy shash-etekten. Onyń balabaqshadan bastap ýnıversıtetke deıin qanshama satysy bar. Sondyqtan qazir de bólip, Ǵylym jáne ınnovasııa mınıstrligin qurýdy qarastyrýǵa bolady. Eger memleket ǵylymdy óziniń strategııalyq damý josparyndaǵy bir baǵyty retinde qabyldaıtyn bolsa, osy qadamǵa barýy kerek.
–Áńgimeńizge raqmet.
Áńgimelesken
Aıdana ShOTBAIQYZY
«Egemen Qazaqstan»
