Biz buǵan deıin de «Qyz taba beretin áıel...» atty maqalamyzda perzent kútip júrgen jandardyń barlyǵy da aldymen dúnıege keletin sábıdiń baq-densaýlyǵymen týylýyn tilese de, pendeshiliktiń jeńip ketetin kezderi az emestigi týraly áńgime qozǵaǵanbyz. Medısına damyp, jarııa da qupııa jáne adamnyń aqylyna syımaıtyn nebir ǵylymı synaqtar men zertteýler júrgizilip jatqan zamanda jaryq dúnıeniń esigin ashatyn sharananyń jynysy tek ákesine baılanysty ekendigi túpkilikti dáıektelgenin baıandaǵanbyz.
Alaıda, onda nege osy taqyrypqa oraldyq? Jyl saıyn qazan aıynda BUU-nyń Halyqtar sany salasyndaǵy qorynyń (IýNFPA) bastamasymen Halyqaralyq qyz balany qorǵaý kúni atap ótiledi. О́ıtkeni jahandanǵan saıyn bala ósirip otyrǵan barshamyzdy, ultymyz saý bolsyn deıtin kez kelgen halyqty alańdatatyn másele kóbeıdi. Sol kókeıkesti máselelerdiń kósh basynda qyz balanyń qaýipsizdigi men densaýlyǵy, qoǵamdaǵy orny tur.
Eger senseńiz, osy taqyryppen tikeleı aınalysatyn bedeldi halyqaralyq uıymdardyń dabyl qaǵýyna qaraǵanda, kez kelgen ulttyń keleshegi dál qazirgi 10-15 jas aralyǵyndaǵy qyz balalardyń tárbıesi men densaýlyǵyna baılanysty.
Sonymen bıyl BUU-nyń Halyqtar sany salasyndaǵy qory nazarymyzǵa usynǵan «Qyz bolsyn» atty derekti fılmi
bylaı deıdi: Qazaqstanda 75 400 «Ulbosyn» esimdi, ıakı soǵan uqsas esimdi ıelengen qyz-kelinshek bar. Qysqasy, ul tileıtin esimderdiń maǵynasy 294 bolyp túrlenedi. Iаǵnı, Ulmeken, Uljalǵas, Ulbıke, qala berdi Qyzdyǵoı men Jańyldyń 53,6 paıyzy aýyldyq jerlerde dúnıege kelgen.
Túbiri «Ul» sózinen bastalatyn nemese maǵynasy uqsas attar ásirese, qazaǵy qalyń ońtústik óńirlerde jıi kezdesedi. Al joǵarydaǵy 75 400 «Ulbosynnyń» ishinde 203 áıel ǵana óz qyzdaryna maǵynasy ózine uqsas esim syılaǵan.
Degenmen, «erekshe mindet arqalaıtyn» esimdi ıelený úrdisi sońǵy 30 jylda tómendeı bastaǵan kórinedi. Máselen, 1990 jyldan bastap 2019 jylǵa deıin «Ulbosyn» nemese oǵan uqsas esimdi ıelengen 13 803 jan bolsa, 2010-2019 jyldar aralyǵynda 12 264 qyz balaǵa deıin azaıǵan.
Qysqasy, qyz balany kemsitý máselesi ol dúnıege kelmeı jatyp-aq bastalady dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Basqasyn aıtpaǵannyń ózinde, osydan birneshe jyl buryn ádilet pen aqıqattyń jolynda jumys isteımiz deıtin álemdegi iri, atyshýly CNN cııaqty aqparat quraldarynyń ózinde tapsyrmany birdeı oryndaıtyn áıel jýrnalıster men er jýrnalısterdiń, sondaı-aq Batys pen Shyǵysta jumys isteıtin tilshileriniń jalaqysyndaǵy úlken aıyrmashylyqqa qatysty jik shyqqanyn umytpaýymyz qajet.
Sonymen áńgimeniń álqıssasyna qaıta oralaıyq. Jasóspirim qyzdardyń áleýmettik tirshiligin, qoǵamdaǵy qadirin zerdeleıtin «Qyz bolsyn» derekti fılminiń avtorlary – fılmmeıker Katerına Sývorova men ánshi, qoǵam belsendisi IýNFPA spıkeri Aqmarjan Kósherbaeva (Kaliya) «Ulbosyn» esimi berilgen jandardyń taǵdyryna úńilýge tyrysady. О́ıtkeni álmısaqtan kele jatqan mundaı jaǵdaılar Qazaqstanǵa ǵana tán emes. Ul balany ǵana bala dep, qyzdy adam qataryna qospaý túsinigi Ortalyq Azııa elderinde de, álemniń basqa shalǵaıynda da bar.
«Al bizdiń fılm osy ýaqytqa deıin osynaý suraq qoıylmaǵan «Ulbosyndardyń» únin estýge múmkindik beredi. Jáne bul jaýaptar qandaı bolsa da, biz úshin óte mańyzdy. О́ıtkeni bul esimder barshamyz, Kindik Azııa elderi úshin ómir essensııasy bolyp tabylady», deıdi fılm rejısseri Katerına Sývorova.
Aıtqandaı, Halyqaralyq qyz balalardyń kúni 2012 jyldan beri ǵana atap ótilip júr. Maqsaty belgili – búldirshin ómirge es kirip, etek jaba bastaǵannan-aq qandaı qıyndyqtarǵa tap bolady, nendeı kemsitýshilikterge urynady? Bul kedergilerdi jeńý men qyz balanyń quqyǵy men aryn saqtaýdyń joldary qandaı?
Bul bastama qazir qyz balanyń óz zamandastarymen teń dárejede bilim alýy, jynysyna qaraı zábir, zorlyq-zombylyq kórýi, qyz bolyp týǵany úshin ǵana qorlanbaı, ózin ózi baǵalaýy syndy jaǵdaıattardy sheshýge septesip keledi.
О́ıtkeni órkenıettiń dóńgelegi qansha jerden zyrlaǵanymen, áli de óz qatarlastarymen birdeı mektep esigin attaı almaı, taptaýryn túsinikter men áıel balany oqshaýlaý úrdisinen aryla almaı otyrǵan elder bar. Buǵan qosa, tómen etekti bolyp týylyp qana qoımaı, qolarba mingen, baldaqqa súıengen múgedek qyz-kelinshekter men osal toptardyń ókilderi bar ekenin qaperde ustaıtyn bolsaq, jaǵdaı biz oılaǵannan da kúrdeli bolyp shyǵady. Al qym-qýyt ómirde qyz bala da kásipqoılyqta, bir ispen áýestenýde, qıyn jaǵdaılardy eńserip, sheshim qabyldaýda ózimen qatar er baladan bir mysqal da kem emestigin ýaqyt dáleldegen.
«Bolashaǵymyzdyń kún ótken saıyn sandyq jáne aqparattyq tehnologııalarǵa táýeldiligi kúsheıip barady. Endigi jerde osy ýaqytqa deıingi «erkekterdiń mamandyǵy» nemese «áıelderdiń kásibi» men «hobbıi» deıtin basqa da ómir aspektilerine dástúrli kózqarastarymyzǵa qaıta qaramaıtyn bolsaq, onda qyz balanyń zamanyna laıyq bilim alýyna, talaby men talantyn tolyq paıdalanýǵa kedergi jasaıtyn bolamyz. Bul qoǵamnyń tolaıym alǵa jyljýyn toqyratady», deıdi «QazRobotıks» qazaqstandyq bilim jáne sporttyq robottehnıkalary federasııasy» RBK prezıdenti Aıjan Jekeeva.
Ne desek te, áli de talaı elde ul men qyzdyń qoǵamdaǵy orny ártúrli baǵalanady, sondyqtan da olardyń ómirlerinde de ózgeshelik bar. Kóp jaǵdaıda qyz balany keleshekte úı sharýasyna beıimdeıdi. Al uldar – murager, otbasynyń asyraýshysy ekeni onsyz da aıan. Endeshe er-azamattyń qoǵamdaǵy abyroı-bedelin arttyra otyryp, qyz balanyń da qatarynan qalmaýyn, otbasynda syı-qurmetke bólenip, qym-qýyt tirlikte qashanda qamqorlyqta bolýyn ıdeologııalyq turǵyda nasıhattaýdyń kókeıkestiligi kúshin joımaıdy.
Áıtpese, joǵarydaǵydaı jabaıy ustanymdar men taptaýryn túsinikter qyz balanyń keleshegine ǵana emes, ulttyń da bolashaǵyna sózsiz keri yqpal etedi. Saldary belgili, kemsitýshilik kórgen qoǵamnyń qyz-kelinshekteri kóp múmkindikterinen aıyrylyp, ózine de, ómir súrgen ortasyna da paıdasyn tıgize almaǵandyqtan, tómenshikteı beretini belgili. Bul damý dańǵylyna túsken zaıyrly qoǵamnyń sıpaty emes.
Máselen, bul týraly BUU-nyń Halyqtar sany salasyndaǵy qorynyń (IýNFPA) Shyǵys Eýropa jáne Ortalyq Azııa elderindegi aımaqtyq dırektorynyń erekshe mártebeli keńesshisi Pedro Pablo Vıllanýeva: «Reprodýktıvtik densaýlyq pen reprodýktıvtik quqyqtardy saqtaýǵa degen qoljetimdilik áıel men er-azamattardyń teńquqylyǵyn qorǵaýǵa qosylatyn úlken úlestiń biri. Áıel óziniń otbasyn josparlaǵan kezde búkil ómirin de qosa josparlaıdy. Áıelderdiń reprodýktıvtik quqyǵyn qorǵaý men ony alǵa jyljytý, oǵan qosa bala tabý jáne qansha balaly bolýǵa ózi sheshim qabyldaı alý quqyqtary olardyń qoǵamnyń damýyna tolyqqandy jáne teń quqyly túrde aralasýynyń negizgi ózegi. Al reprodýktıvtik densaýlyq pen áıelderdiń quqyǵyn keńeıtý ózara tyǵyz baılanysta ǵana emes, mańyzdylyǵy asa kúrdeli ekeni týraly kelisim osydan 25 jyl buryn Kaırde ótken ataqty halyqtardyń qonystanýy men damýy halyqaralyq konferensııasynda qabyldanǵan. «Qyz bolsyn» munan da iri jobaǵa aınalyp, onyń sheńberinde genderlik teńdikti alǵa jyljytyp, qyz balanyń quqyǵyn keńeıtýge barlyǵy da úlesin qosa alatyn bolady», deıdi.
Sondaı-aq bıyl qarasha aıynda BUU-nyń Halyqtar sany salasyndaǵy qory Kenııa men Danııa Úkimetterimen birlesip, halyqtardyń qonystanýy men damýy halyqaralyq konferensııasynyń 25 jyldyǵyna oraı, Naırobıde halyqaralyq Sammıt uıymdastyrady. Joǵary deńgeıde ótkiziletin bul konferensııa osydan 25 jyl buryn qabyldanǵan HQHK áreketteri baǵdarlamasyn túpkilikti jáne tolyq júzege asyrý úshin saıası eriktilik pen qarjylyq mindettemelerdi shoǵyrlandyrýdy maqsat tutady. Bul mindettemeler otbasyn josparlaý men aqparattandyrýda birde-bir adamnyń da kóńilinde qaıaý bolmaǵanyn, júktilik barysynda, bosanatyn kezde, turmystaǵy álimjettikte analardyń ólim-jitimin túbirimen joıyp, qoǵamdaǵy qyz-kelinshekterdi zorlyq-zombylyqtan aryltyp, áıel adamdar men jasóspirim qyzdarǵa qatysty zııandy áreketterdi túpkilikti tyıýdy kózdeıdi.
Degenmen, BUU bedeldi uıym bolsa da, kózdegen maqsatyna jeke-dara jete almaıtyny taǵy belgili. Bul jerde úkimetter osynaý iske aralasýdy qajet dep taýyp, yqpal etýi, úkimettik emes uıymdardyń, qoǵam belsendileriniń úni de az ról atqarmaıdy.
Máselen, qazirdiń ózinde Qazaqstandaǵy «Qyz taǵdyry» sııaqty birqatar jobalar arqyly taptalǵan abyroıyna arasha suraǵan, zańsyz jumystan bosatylǵan, qorlanǵan qyz-kelinshekterdiń daýysy estilip júr. Sol sııaqty bizdi tolǵandyryp otyrǵan taqyrypqa qatysy bar qylmystyq isterge baqylaý paıda bolyp, tergeý amaldary men sot isinde ádildikke qol jetkizýge bolatynyna áıel adamdardyń kózi jete bastady.
ALMATY
