Jańa álipbı emlesi men halyqaralyq tájirıbeler jaıy sóz boldy

Konferensııada jańa álipbı men emle erejelerine qatys­ty ǵylymı-teorııalyq jáne ádis­temelik máseleler, latyn álipbıin meńgertýdiń tıim­di ádis­temesi, jańa emle ere­je­lerindegi ózekti máseleler, álipbı aýystyrǵan túrki tilderi emlesiniń qalyp­tasý, jetilý joldary ashyq talqylandy. Mádenıet jáne sport vıse-mınıstri Nurǵısa Dáýeshov jıynda alǵashqy bolyp sóz alyp, qazaq álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý kezinde atqarýshy organdardaǵy sala qyzmetkerleri men mamandar birlesken jaýapkershilikpen atsalysýy tıis ekendigin atap ótti. «О́tken jolǵy orfografııalyq top otyrysynda jańa álipbıge qatysty kóptegen máseleler jan-jaqty talqylandy. El azamattary arasynan jekelegen álipbı nusqalary usy­nylyp, ǵalymdar arasynda tal­qylaýǵa baılanysty ju­my­s­tar júrgizilýde. Bul – «Qo­ǵamdy tyńdaı biletin mem­le­ketke aınalýymyzdyń» al­ǵy­­shartynyń nyshany dep bilemin», dedi ol. Til saıasaty komıtetiniń tóraǵasy Ǵalymjan Meldeshov Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulovaǵa álipbı aýystyrý máselesin, tańbalaýdy qaıta qaraýdy tapsyrǵanyn, soǵan sáıkes Til saıasaty komı­teti usynylǵan jobalarǵa jiti kóńil bólip, arnaıy mamandar tal­qylaýy men saraptamasyn uıym­dastyryp otyrǵanyn jetkizdi.

– Biz búgin jańa álipbı emlesi men ony oqytý ádiste­mesinde kezdesetin qıyndyq­tardyń aldyn alý úshin bas qo­­syp otyrmyz. Sonymen qatar avtorlyq álipbı nusqa­lary talqylanyp, ashyq júrgi­ziledi. Talqylaý­da avtor óz jo­ba­syn fılolog ǵalymdar men IT mamandar aldynda qor­ǵaıdy. Árbir jobanyń artyq­shy­lyqtaryn eskerip, jalpy halyqqa yńǵaıly álipbı usyna­tyn bolamyz, – deıdi Til saıa­saty komıtetiniń tóraǵa­sy Ǵalymjan Meldeshov. Atal­ǵan kon­ferensııada Ahmet Baı­tursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵyly­mı qyz­metkeri, professor Nur­gel­di Ýálı jańa álipbıdiń or­fo­­gra­fııalyq erejeleriniń ǵy­lymı negizderi jóninde sóz sóıledi. Ǵalym tańbanyń dy­bys­tyq mánine basymdyq berý qajet ekendigine toqtaldy.

– Árip ashý grammatıkalyq, ıaǵnı jazý máselesi. Al býyn ashý fonetıkalyq deńgeı bolsa, tań­balaý orfografııa máse­lesi. Biz álipbı jazýda osy úshtikti ne­gizge alýymyz kerek. Sonda naq­ty ári bazalyq normaǵa saı álipbı jasap shyǵamyz, – dedi fılologııa ǵylymdarynyń doktory Nurgeldi Ýálı. Son­­daı-aq gemınant daýyssyz dybystardyń da jazylý erek­­sheligine toqtalyp, qosar­lap­ jazýdyń ózge týysqan ha­lyq qol­danysynda bar dúnıe ekenin atap ótti. «Bulaısha jazý qazirgi qazaq jazýynda ǵana emes, ózbek, noǵaı, tatar, qyrǵyz jazba tilinde kezde­sedi. Máselen, mahabbat, izzet, láz­zat sózderi túrik, ózbek, qara­qal­paq, qyrǵyz tilinde de qosar­men jazylady», deıdi ǵalym.

Abaı atyndaǵy Qazaq ult­tyq peda­gogıkalyq ýnı­versıteti­niń professory Tańat Aıapova shet tilinen engen sóz­derdi jańa álipbıde jazý normalary týraly aıtyp, aǵylshyn tili jazýyn­daǵy qatelikterdi qaıtalamaýǵa sh­a­qyrdy.

– Álipbı jasaǵannan keıingi bizdiń basty máselemiz ony túrli aýdıtorııaǵa «qalaı úı­retýi­miz kerek?» bolatyny anyq. Biz álipbıdi oqytý barysynda ata-babamyzdan mıras bolyp qalǵan sózdi onyń aıtylýy, dybys­talýy men grammatıkasyn buzbastan jetkizýge min­dettimiz. Álipbı jasaımyz dep til tabıǵatyna tıise al­maı­myz. Sondyqtan árbir áripke durys, sáıkes tańba berýge tıis­piz. Ony tehnıka múmkin­shi­li­gi­men shekteýge bolmaıdy, – dedi.

Sonymen qatar Y.Altyn­sarın atyn­daǵy Ulttyq bilim akademııasynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Janbota Esepbaı orta bilim júıesine latyn álip­bıiniń enýi jóninde jáne t.b. ǵalymdar jańa álipbıdiń, onyń emle erejeleriniń ár alýan máse­leleri jóninde baıandamalar jasady.

– Tuńǵysh Prezıdent Jar­ly­ǵymen engizilgen qazirgi álipbı munan buryn usynylǵan dıgraf, apostrof álipbılerge qaraǵanda áldeqaıda yńǵaıly. Sebebi bul álipbıde qazaq jazýy­nyń negizgi prınsıpi saqtalǵan jáne akýt tustas bir grafıkalyq belgi retin­de qabyldanady. Al apostorof olaı qabyldanbaıtyn. Degen­men de, bizde ch, sh tańbalaryna qatysty máseleler týyndap otyr. Sebebi dıgraf arqyly berilgen sózderdi álipbıdi endi oqyp, úırenip júrgen balaǵa meńgertý óte qıyn. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń álipbı úlgisin qaıta qaraý jóninde tapsyrma berýi rasyn aıtqanda, ǵalymdar úshin úlken múmkindik bolyp otyr. Biz barshamyz birigip, ortaq sheshimmen máseleniń túıinin tarqatamyz dep oılaımyn, – deıdi Shaısultan Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ult­tyq ǵylymı-praktıkalyq orta­lyǵynyń ǵalym hatshysy Anar Fazyljanova.

Seksııalyq májilispen jal­ǵas­qan konferensııa oty­rysynda álipbıdiń ádiste­me­lik máseleleri, latyn álip­bıin engizýdiń halyq­ara­lyq tájirıbesi týraly ǵyly­mı pikiralysýǵa ulasty. Kon­feren­sııa aıasynda latyn álip­bıiniń mınıstrlikke usynyl­­ǵan nusqalary qaralyp, usy­nyl­ǵan jobalarǵa Orfo­gra­­fııa­lyq jumys tobynyń músheleri, ǵalym­­dar Jantas Ja­qypov, Qar­­lyǵash Sáreke­nova, Zeınep Bazar­­baeva, Janar Jumabaeva­lar ǵylymı saraptama jasady. Sony­men birge bul álipbı jobalaryna Aqparattyq súıemel­deý jáne tehnıkalyq jetildirý jumys tobynyń músheleri IT mamandary Rymbek Izǵalı, Arshat Oraz, Nartaı Áshimder kásibı tur­ǵy­da pikir bildirdi. Atal­ǵan ǵylymı respýblıkalyq jıyn­­­­nyń qorytyndylary ne­­gizin­de Orfo­grafııalyq jáne Ádis­te­melik jumys top­­tary­­nyń kon­ferensııa­da aı­tyl­ǵan mindetteri naqty­la­nyp, usy­nystary sara­lan­baq. Al álip­bıdegi keıbir bas árip­ter­­diń ajyratylmaýy syndy ózge de eskertpeler bo­ıyn­­sha Ahmet Baıtursynuly atyn­daǵy Til bilimi ınstıtýty men Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-prak­tıkalyq ortalyǵy aldaǵy ýaqyt­ta Orfografııalyq jumys to­by­nyń atynan qoldanystaǵy álip­bıge engiziletin ishinara óz­gerister týraly qosymsha habarlaıtyn bolady.