1924 jyl, 7 qarasha, Tashkent qalasy.Uly qazan tóńkerisiniń 7 jyldyq merekesi úlken saltanatpen toılanýda. Kóshelerde yǵy-jyǵy halyq. Sherý. Revolıýsııany dańqtaǵan plakattardy, qyzyl týlardy kótergen el sap túzep, ándetip keledi. Olardyń aldyńǵy qaptalynan 14 jasar bala júgirip shyqty. Sol ıyǵynda – dorba, joǵary kótergen oń qolynda – gazet. «Qara qyrǵyz gazeti! Qara qyrǵyz gazeti! Alyńdar, joldastar!» dep tynymsyz aıqaılap, júgirip keledi. Bul bala qyrǵyzdyń tuńǵysh basylymy – «Erkın Too» («Erkin Taý») gazetiniń shabarmany Mamasaly Abdýkarımov bolatyn (bul kisi keıin «Qyzyl Qyrǵyzstan» dep atalǵan osy gazet redaktorynyń orynbasary boldy). Redaksııa ujymy «balanyń qoly jeńil» dep alǵashqy sanynyń boıaýy keppegen nusqalaryn bala arqyly elge shyǵarýdy uıǵarǵan eken.
«Kyrgyz Týýsýnyń» «Erkın Too» dep atalǵan alǵashqy nómirlerin shyǵarýǵa belsene qatysqan, 1998 jyly 98 jasynda dúnıeden qaıtqan akademık Hýseın Qarasaev «Erkın Too» dep qoıdyq atyńdy» degen jáne basqa da estelik jazýlardy qaldyrǵan.
«Men Qazaq pedagogıka ınstıtýty fılologııa fakýltetiniń birinshi kýrsynda oqyp júrgen kezimde Osmonqul Alıev (gazettiń birinshi redaktory – N.B) ózine shaqyryp aldy da: «Sen «Erkın Too» gazetinde jumys isteıtin bolasyń. Bir jaǵynan oqýyńdy oqı beresiń. Qaraqoldan Sydyq Qarashevty aldyrdyq. Senimen birge oqyp júrgen Mustafa Aqmatov ta korrektor bolyp jumys isteıtin bolady. Maqalalar jazdyrý kerek. Maqala jazýǵa jattyqqan adamdar bizden áli shyqqan joq. Qazaq tiliniń orfografııasymen tolyq tanyssyń. Gazetke shyqqan maqalanyń orfografııasyna sen jaýapty bolasyń. 7 qarashada birinshi sanyn shyǵarý kerek. Op-ońaı is dep qarama. Búginnen bastap joǵary qyzmetterdegi jaýapty adamdarǵa baryp, maqala jazdyr.Olardyń jazǵandaryn jaqsylap óńdep shyq. Odan keıin men ústinen qaraımyn. Komsomol degen jigerli bolady. Eger úlken qyzmettegi adamdar mekemesinen tabylmasa, úılerine bar. Qysqasy, maqala jazdyrasyń. Tashkenttiń eski shaharynda birinshi tıpografııa bar. Gazetimiz sodan shyǵady», dedi.
Gazet shyǵarý shynynda da ońaı bolmaǵan. Arab tańbalaryna negizdelgen qyrǵyz álipbıiniń jasalǵanyna az ǵana ýaqyt ótip, áli tolyq meńgerilmegen kez. Baspahanada qyrǵyz áripteriniń qalyptary bolmaǵan. Sol kezde Tashkentte shyǵyp jatqan qazaqtyń «Aqjol», ózbektiń «Qyzyl О́zbekstan» gazetteriniń myryshtan quıylǵan áripteri paıdalanylǵan. Belgileı ketsek, qyrǵyz gazetiniń alǵashqy árip terýshisi Qyrǵyzstandyq qazaq Salyh Tleýbaev bolǵan. Bul kisi maqala jazyp, tilshilik qyzmetti de atqarypty.
Qyrǵyzdyń ana tilindegi birinshi gazetin shyǵarýǵa sol kezdegi oqyǵan azamattar, jetekshi qyzmette júrgen memleket qaıratkerleri túgel qatysqan. Olardyń qatarynda Abdykerim Sydyqov, Iýsýp Abdrahmanov, Ishenaly Arabaev bar. 1922-1924 jyldary Tashkentte Túrkistan ASSR-iniń Halyq aǵartý komıssarıatyn basqaryp turǵan I.Arabaev 1923 jyly arab áripteriniń negizinde keńes dáýirindegi birinshi qyrǵyz álipbıin jasaıdy. Onyń 1924 jyly jaryqqa shyǵarǵan «Qyrǵyz álippesi» jáne jyl aıaǵyna taman shyqqan «Erkın Too» eldiń saýatyn ashqan oqýlyqtyń rólin atqarǵan. I. Arabaev burynyraq, 1911 jyly Ýfa qalasynan qyrǵyz jáne qazaq balalaryna arnalǵan «Álippe» kitabyn shyǵarǵan eken.
«Erkın Too» gazeti 1927 jyldyń 16 qazanynan bastap «Kyzyl Kyrgyzstan», 1956 jyldan bastap «Sovettık Kyrgyzstan», 1991 jyldan bastap «Kyrgyzstan Týýsý», birneshe aıdan keıin «Kyrgyz Týýsý» dep shyǵa bastaǵan. Osy jyly gazettiń bastapqy «Erkın Too» atyn qaıtaryp alýdyń sáti kelgendeı bolǵan. Biraq joǵary jetekshilik qyrǵyz jáne orys tildi eki gazettiń atynda «qyrǵyz» degen sóz mindetti túrde bolsyn dep shart qoıǵan. Sol kezde men «Sovetskaıa Kırgızııa» gazetinde jumys istep júrgen edim. Redaksııada bir ǵana qyrǵyz jumys isteıtin, ujym «qyrǵyz» degen sózdi qosqysy kelmegen, amaldarynyń joǵynan qazirgi «Slovo Kyrgyzstana» atyn tańdap aldy. «Kyrgyzstan Týýsýnan», «Kyrgyz Týýsýna» ótý egemendiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy saıası sheshim boldy. Budan keıin baryp, el «Qyrǵyzstan Respýblıkasy» emes, «Qyrǵyz Respýblıkasy» dep ataldy. Báse, 1924 jyly gazettiń alǵashqy sany jaryq kórerde uıymdastyrýshylar jáne gazet shyǵarýǵa qatysqandar gazetke at qoıýdy talqylaǵan. Kópshiligi «Taý» degen sóz bolýy kerek, qyrǵyz eli taýly jerdi mekendeıdi. Taý – bizdiń tiregimiz.Taý bıiktiktiń joralǵysy desken. Qandaı taý? Qyrǵyzstan taýy ma? Sovetstan taýy ma? Aqyrynda Ishenaly Arabaevtyń usynýymen gazetke «erkindik alǵan el» maǵynasynda «Erkın Too» degen at tańdalady. 1924 jyldyń 14 qazanynda bir aýmaǵy Túrkistan ASSR-iniń quramynda Tashkentke qaraǵan, taǵy eki aýmaǵy Áýlıeata men Vernyıǵa qaraǵan qyrǵyz eliniń tutas Qara-qyrǵyz avtonomııalyq oblysy qurylǵan. Sóıtip sovettik qyrǵyz memleketiniń irgesi qalanǵan. Tuńǵysh gazettiń jaryq kórýi osy oqıǵamen, qyrǵyz eliniń ózin ózi basqaryp erkindik alýymen tikeleı baılanysty. Al endi qyrǵyzdyń «qara qyrǵyzdan» arylýy qazaq eliniń «kırgız» ataýynan arylýmen baılanysty.
Nazarbek BAIJIGITOV,
Qyrǵyz Respýblıkasy Úkimeti «Qyrǵyz Týy» gazetiniń jaýapty hatshysy
Bishkek
