Ǵalymdar adam balasyna berilgen esimniń árqaısysynyń sózdik tegine, ataýlyq mán-maǵynasyna aıryqsha mán berip, olardy tanyp-bilýdi zertteý nysanyna aınaldyryp, oǵan fılologııa ǵylymynyń bir salasy retinde qaraıdy.
Ǵylym tilinde ony «antroponımıka» dep ataıdy. Bul – grektiń anthropos (adam) jáne onyma (esim) degen uǵymdy bildiretin eki sóziniń birigýi arqyly jasalǵan ataý (termın). Qazaqtyń talantty zertteýshileriniń biri – Asqar Smaǵulov uzaq jyldardan beri, mine, ǵylymnyń osy salasynyń bir tarmaǵy – qazaq antroponımıkasymen aınalysyp kele jatqan bilikti azamat. Onyń osy uzaq jyldarǵa sozylǵan izdenisiniń qorytyndy nátıjesi retinde jaqynda «Atamura» baspasynan «Qazaq esimderi» atty ensıklopedııalyq anyqtamalyq jaryq kórdi. Bul – ensıklopedııalyq anyqtamalyqtyń jańa zertteýlermen tolyqtyrylǵan ekinshi basylymy.
Anyqtamalyqta, shyǵý tórkini boıynsha álem halyqtarynyń 50-den asa tilderinen (55 til) juǵysty bolǵandaryn qosa eseptegende, 70 myńnan asa derbes qazaq esimderi jınaqtalǵan. Bul rette kisi esimderiniń sany boıynsha dúnıeniń birde-bir halqy qazaqtarmen tereze teńestire almaıdy eken. Osynshama kóp esimniń ishinen maǵynasy jalpy kópshilikke beımálim delingen 12 myńyna etımologııalyq túsinikteme berilgen. 70 myńnan asatyn osy kisi esimderiniń arasynda óte tanymal jáne áýezdiligimen erekshelenetin esimdermen qatar, maǵynasy kúndelikti qoldanystaǵy ózindik kókeıkestiligin joǵaltqan, arhaızmge aınalǵan esimder de, sondaı-aq, dástúrli emestigine qaramastan, halyq arasynda qoldanylyp júrgen, alda qoldanyla beretin, «tosyn» jáne «jasandy» esimder de qamtylǵan. Sol sebepti de bul basylymdy búgingi kúnge qazaq esimderi tolyqtaı jınaqtalǵan birden-bir sózdik dep baǵalaǵan jón. Sonymen qatar, anyqtamalyq kórsetkish birqatar esimderdiń shyǵý tórkini, paıda bolýy, maǵynasy, uǵymy jóninde qysqasha berilgen etımologııalyq túsinikteme qyzmetin de atqarady.
Qazaqtyń aıaýly perzenti, san qyrly ǵalym, marqum Aqseleý Seıdimbektiń tanymdyq tolǵamy mol alǵysózimen ashylyp, avtordyń óziniń túsinikteme dáıektemesimen ádiptelgen ensıklopedııalyq anyqtama tórt bólimnen turady. Onyń alǵashqysy – «Qazaq esimderine etımologııalyq túsinikteme» dep atalady. Munda, joǵaryda aıtqanymyzdaı, 12 myń kisi esiminiń árqaısysyna jeke-jeke toqtalyp, olardyń sózdik maǵynasyn, ataýlyq mánin ashyp, jan-jaqty túsinikteme beriledi.
Ekinshi bólim «Bilgenge – marjan» dep atalyp, onda keıbir kisi esimderiniń týyndaýyna negiz bolǵan ataýlardyń mán-maǵynasy baıandalady jáne olar jaratylys tabıǵatyna qaraı jiktelip, árqaısysy jeke taraýlar men taraýshalarǵa bólingen. Bul ataýlardan qazaq halqynyń urpaqqa esim tańdaý barysynda ózderiniń tanym-túsinigine qaraı bolmystyń bar qubylysyn, búkil jan-janýarlardyń jáne olardyń tirshiligine qatysty ataýlardyń bárin tolyq qamtıtyndyǵyn kórýge bolady. Munda oqyrmannyń tanym-dúnıesin baıyta túsetin málimetter meılinshe mol. Osy málimetterdi oqı otyryp, jalpy qazaq antroponımıkasynyń tarıhı qyr-syryn paıymdaý arqyly halqymyzdyń qandaı soqyr senimder shyrmaýyna shyrmalǵanyn, qandaı saıası-ıdeologııalyq arbaýdyń tuzaǵyna túskenin, qandaı elikteý-solyqtaýǵa urynǵanyn sezinemiz. Tabıǵatpen enshiles halqymyzdyń ózindik tanym-túsinigine saı urpaǵyna beretin tabıǵı tól esimderiniń arasyna: Demokrat, Dekret, Mels (Marks-Engels-Lenın-Stalın), Kım (Kommýnıstıcheskıı Internasıonal Molodejı), Renat (Revolıýsııa-Naýka-Trýd), Oktıabr, Ernest, Klara sekildi tabıǵatyna jat esimderdiń qalaı synalap engeniniń sebep-saldaryn da uǵyna túsemiz.
Úshinshi bólim «Oqyńyz, qyzyq!» dep atalady. Bólimniń atyna saı munda qyzyq ta, shyjyq ta jeterlik. Biz ádette halqymyzdyń dástúrge saı keıde yrymdap, kóz tımesin degen tilekpen: «Shoqpyt», «Jáýtik», «Itemgen», «Bıtkóz»; nemese sábı ómirge kelgen kezdegi jaǵdaıǵa baılanysty: «Tórt kempir bir shal», «Úshkempir»; bolmasa áýezdiligine qyzyǵyp sheteldik: «Avelına», «Aıselora» dep berilgen oǵash esimderdi ersi kórip jatamyz ǵoı. Sóıtsek, mundaı jaı basqa halyqtarǵa da tán eken. Olardyń keıbireýleri, tipti, ersilikten asyp soraqylyqqa deıin baratyn tustaryn da anyq baıqaımyz. Sóz dáleli úshin solardyń keıbireýine toqtalsaq, mysaly, úndilik Brahmatra degen azamattyń 1478 áripten turatyn esimi tarıhı maǵynaly jer-sý ataýlaryn, ataqty ǵalymdar men dinı ǵulamalar jáne belgili qaıratkerler esimderin qamtysa, belg
