KEDEN ODAǴY: KEMELDIKKE UMTYLYS

Ol qatysýshy elder qataryn keńeıtetindeı qyzyǵýshylyq týdyra alyp otyr ma?

Postkeńestik respýblıkalar arasyndaǵy eń belsendi áreket etip jatqan ekonomıkalyq tıimdiligi joǵary ıntegrasııalyq qurylym Keden odaǵy dep sanalady. Biraq soǵan qosylýǵa Ýkraına sekildi ekonomıkalyq áleýeti myqty, ejelgi áriptesimiz nege asyqpaıdy?

Ol qatysýshy elder qataryn keńeıtetindeı qyzyǵýshylyq týdyra alyp otyr ma?

Postkeńestik respýblıkalar arasyndaǵy eń belsendi áreket etip jatqan ekonomıkalyq tıimdiligi joǵary ıntegrasııalyq qurylym Keden odaǵy dep sanalady. Biraq soǵan qosylýǵa Ýkraına sekildi ekonomıkalyq áleýeti myqty, ejelgi áriptesimiz nege asyqpaıdy?

Ýkraına Keden odaǵyna qosyla ma?

Keden odaǵyna (KO) Ýkraınanyń nege asyqpaıtynyn aıtpas buryn, osynaý uıymnyń búgingi qadamdaryna toqtala keteıik. Bálkim, sonda Ýkraınanyń asyqpaý sebebi ózinen ózi aıqyndalar.

Biz Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurýǵa shapqan attaı zýlap baramyz. Aldymen, Eýra­­­zııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqtyń (EýrAzEQ) negizinde 2010 jyly Keden odaǵyn qur­dyq. Oǵan 2000 jyly qurylǵan osy uıym­­­nyń bes múshe-elderi arasynan úsh memleket qana endi. Qyrǵyzstan men Tájikstan oǵan ený­di ázirge qajetsiz dep sanady. Al baıqaýshy retinde qatysatyn Armenııa, Ýkraına, Moldova bul uıymǵa aqyry enbedi. О́zbekstan bolsa, 2006 jyly múshelikke ótip, 2008 jyly shy­ǵyp ketti. Degenmen, EýrAzEQ áli kúnge jabyl­ma­ǵan ıntegrasııalyq qurylym bolyp qalyp otyr.

Al biz EýrAzEQ-tan keıingi Keden odaǵyn da artqa tastap, 2012 jyldyń 1 qańtarynan Birtutas ekonomıkalyq keńistikke (BEK) de jettik. Endi bir sekirsek, 2015 jyldyń 1 qańtarynan, joǵaryda aıtqan, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa ótpekpiz. Bul odaqty kóptegen reseılik saıasatkerler, qoǵam qaıratkerleri KSRO-nyń jańartylǵan formasy, ol ekonomıkalyq qana emes, saıası, áskerı ıntegrasııa bolady dep jalaýlatyp júr. Jáne osyndaı odaqtyń bolǵanyna ózderi dán rıza ekendikterin de jasyrmaıdy. Kerisinshe, kóptegen qazaqstandyq, ishinara belarýstik qaıratkerler, saıasatkerler mundaı odaqtyń bolǵanyna rıza emes. О́ıtkeni, ol kúni ótip ketken keshegi ımperııany qaıta jańǵyrtý dep sanaıdy. Biraq bul odaqtyń is júzinde tek ekonomıkalyq ıntegrasııa bolatynyn Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev ta, Reseı Prezıdenti V.Pýtın de talaı ret aıtty.

Degenmen, Qazaqstannyń bul odaqtaǵy ekonomıkalyq jaǵdaıy ázirge tómendep kele jatqanyn da jasyra almaımyz. 2011 jyldyń qorytyndysy boıynsha Keden odaǵyndaǵy taý­ar aınalymynyń 11 paıyzy ǵana Qazaqstanǵa tıesili bolǵan. Bizden ekonomıkasy áldeqaıda kishi Belorýssııa 24 paıyzdyq úlesti eńsergen. Qalǵany, ıaǵnı 65 paıyzy Reseıdiń úlesinde. Al 2012 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstannyń úlesi 10 paıyzǵa tómendese, Belarýs 1 paıyzǵa arttyra alǵan. Qalǵany Reseıdiki ekeni sózsiz. Sonymen qatar, 2012 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstannan Belarýske shyǵatyn taýarlar eksporty 2011 jyldyń 86,3 paıyzyna, Reseıge shyǵarǵannyń 96,4 paıyzy ǵana oryndalǵan. Esesine Qazaqstanǵa engen Belarýstiń ımporty 113,8, Reseıdiki 111,6 paıyzǵa artyp, osy eki eldiń taýarlary bizdiń rynokqa kóptep engen.

Joǵaryda aıtqan, Birtutas ekonomıkalyq keńistikke biz 2012 jyldyń 1 qańtarynan bas­tap endik. Al aqpannyń 1-inen bastap osy qurylymnyń atqarýshy organy – Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa (EEK) iske kiristi. Oǵan úsh eldiń árqaısynan 3 adamnan enip, mınıstr dárejesinde eńbek etýde. Olardyń árqaısynyń óz apparattary bar. Osy EEK-tiń barlyq shyǵyndaryna jumsalýǵa tıisti jarnanyń 87,97 paıyzy Reseıdiń, 7,33 paıyzy Qazaqstannyń, 4,7 paıyzy Belarýstiń úlesinde. Bul paıyzdar kedendik bajdyń úlesine sáıkes anyqtalǵan. Qalaı desek te, osynaý jarna EEK-ti kim qarjylandyratynyn aıqyn kórsetip tur. Onyń ústine shtab-páteri Máskeýde bolǵandyqtan, oǵan qyzmetke kiretin mamandardyń kóbi (bári demesek te) de reseılikter bolatyny sózsiz. Endeshe, «kıiz kimdiki bolsa – bilek soniki» degendeı, aqsha Reseıdiki, maman Reseıdiki bolsa, bul komıssııa aldymen Reseıdiń sózin sóıleıtini, sonyń múddesin kózdeıtini aıqyn emes pe? Barlyq kelisimdik-quqyqtyq qujattar, ishki zańdardy birizdendirý, tarıfter, kedendik resimder, úshinshi eldermen kedendik qarym-qatynas qujattary, t.t. bárin daıyndaıtyn osylar. Sondyqtan da mundaı ı ntegrasııalyq qurylymǵa Reseımen táýelsizdik alǵan jyldardan beri qatty baqastasyp kele jatqan Ýkraına asyǵa qoıar ma eken? Árıne, joq. Al Ýkraına bul odaqqa ense, Reseıdiń úlesi tómendep, ústemdigi de azaıar edi. Sondyqtan Ýkraınanyń KO-ǵa enýine rynoktyń keńeıýinen yqpalyn arttyra túsýdi kózdeıtin Reseı ǵana emes, Qazaqstan men Belarýs ta múddeli. Ýkraınanyń óz ishinde de bul odaqtyń tıimdiligin aýzynan tastamaı aıtyp júrgen mamandar bar. Biraq sarapshylardyń negizgi bóligi KO-dan qaýip kútedi. Endi ýkraınalyqtardyń pikirlerine toqtalaıyq.

Uzaq merzimdi perspektıvada tıimdiligi bar ma?

Ýkraınanyń ekonomıka mınıstriniń orynbasary Valerıı Mýntıannyń aıtýyna qaraǵanda, álemdik sarapshylardyń baǵalaýynsha, eldiń ekonomıkalyq áleýeti 20 jyl buryn Reseıden artyq bolmasa kem emes eken. Biraq sońǵy jyldarda Ýkraına ekonomıkalyq damýdy emes, únemi quldyraýdy bastan keship kele jatqan kórinedi. Qazir Ýkraına eksportynyń 56 paıyzy Reseıge shyǵatyn taýarlardan turady. Keden odaǵyna enetin bolsaq, biz úshin onyń tıimdiligi arta túser edi jáne munyń ózi tek ekonomıkalyq odaq qoı, deı kelip, V.Mýntıan odaqqa qosylýdy qalaıdy. Osyndaı oıdy kóptegen reseılik jáne bizdiń de ekonomısterimiz aıtyp júr. Alaıda, Ýkraına olardy boıyna darytatyn emes. О́ıtkeni...

Kóptegen ýkraınalyq ekonomıster Keden odaǵyna ený Ýkraınanyń ekonomıkasy úshin ýaqytsha tıimdi bolǵanymen, uzaq merzimdi perspektıva úshin tıimsiz degendi kóldeneń tartady. Keden odaǵy músheleri men Ýkraınanyń tehnologııalyq damýy bir deńgeıde, sondyqtan ózara ınvestısııa tartý men saýdanyń sınergetıkalyq tıimdiligi óte shekteýli bolady, deıdi Perspektıvalyq zertteýler halyqaralyq ortalyǵynyń aǵa sarapshysy I.Gazızýllın.

Jıi kezdespeıtin sóz bolǵandyqtan, «sınergetıkalyq tıimdilik» degen sózdi túsindire ketelik. «Sınergııa» grektiń synergys, ıaǵnı birigip isteıtin degen sózinen alynǵan. Al sınergetıkalyq tıimdilik degen tirkes bólek bólshekterdiń bir júıege qosylýynan, ıntegrasııalanýynan bolatyn tıimdilikti aıtady.

Ýkraınanyń ekonomıkalyq zertteýler jáne saıası konsýltasııalar ınstıtýtynyń dırektory Igor Býrakovskııdiń Keden odaǵynan úmiti tipti az. Onyń aıtýy boıynsha, odaqqa ený – búgingi kúni erkin saýdaǵa keıbir jasandy kedergiler jasaıtyn rejimmen jumys isteıtin elderge taýarlar shyǵaratyn eksporterlerge ǵana tıimdi bolýy múmkin. Bul jerde maman aldymen Reseıdi aıtyp turǵany sózsiz. Árıne, deıdi odan ári maman, odaqqa ensek, Reseı Ýkraınaǵa shyǵaratyn qýat tasymaldaý­shylaryna eksporttyq bajdy joıar-aq. Biraq bul ýaqytsha shara ǵana bolýy múmkin, bári de Reseıdiń qýat resýrstaryna aldaǵy ýaqyttarda qandaı baǵa saıasatyn ustanatynyna baılanys­ty. Sondyqtan KO-ǵa kirýdegi utys qysqa merzimdik qana bolatyn sııaqty, deıdi ol. Osy arada Reseıdiń eń jaqyn áriptesi Belarýspen de baǵa jolynda únemi qyrǵı-qabaq bolyp qalatynyn eske salady.

Mundaı qaýip biz pikirlerin oqyǵan ýkraı­nalyq mamandardyń bárinde bar. Olar Reseıdiń munaı, gaz baǵalaryna eksporttyq bajdy joıamyz dep ýáde bergenimen, artynan aı­nyp ketý múmkindiginen saqtanady. О́ıt­ke­ni, buǵan deıin mundaı aınymaly aýytqý­shy­lyqtar Reseı tarapynan talaı ret bolǵan sekildi.

Da Vinci saraptaý tobynyń dırektory A.Baronın óziniń KO jónindegi qaýpin tipti ashyǵyraq bildiripti. Onyń oıynsha, Reseı ekonomıkasynyń strategııalyq maqsaty postkeńestik elderdiń ózindegige uqsas taýarlar shyǵaratyn básekelesterin turalatyp tastaý eken. Naqtyraq aıtqanda, Máskeý básekelesterdi rynoktan qysyp shyǵarý sharalaryn jasaıdy. Máselen, muny búgingi kúni avıa, keme jasaý men agrokeshen salalarynan anyq kórip otyrmyz. Básekelesterdi rynoktan qysyp shyǵarýmen qatar, ol áriptes elder ekonomıkasyn suranysy ózine táýeldi shıkizattyq segmentke baılap tastaýǵa tyrysady, dep aıyptapty ol. Odan ári sarapshy KO-ny Reseıdiń ekonomıka ǵana emes, odan áldeqaıda tereń, saıası ıntegrasııaǵa ulasatyn eýrazııalyq ıntegrasııalyq jobasynyń quramdas bóligi sanaıtynyn jetkizgen. Árıne, sarapshynyń óz kózqarasyn aıtýǵa quqy bar, biraq bul tujyrymdardan Reseıdi qubyjyqqa balaıtyn ejelgi qorqynyshtyń taby seziledi.

Sonymen birge, A.Baronın Ýkraınanyń reseılik qýat kózderine táýeldi bolyp turǵan jaǵdaıynda Kremldiń teń áriptestik saıasat júrgizýi ekitalaı ekenin aıtady. Sonymen birge, deıdi ol, eger Ýkraına KO-ǵa enetin bolsa, eýropalyq rynoktaǵy úlesinen aıyrylady. Al álemdik rynoktaǵy postdaǵdarystyq básekelestik jaǵdaıynda ony qaıtadan ornyna keltirý ońaı emes. Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq pen Eýrooda