Jaqynda NATO-nyń delegasııasy Ýkraınaǵa kelip, eldiń eski áskerı tehnıkasyn, qarý-jaraǵyn, oq-dárisin esepten shyǵaryp, joıý máselesin naqtylamaq. Bul sharany bireýler Ýkraınany qarýsyzdandyrý dep te atap otyr.
Jalpy, bul máselege qatysty pikir ártúrli ǵana emes, bir-birine múlde qarama-qaıshy. Bireýler quptaıdy, bireýler eldiń qorǵanys qabiletine balta shabý dep esepteıdi. Mundaı pikirler tek Ýkraınanyń óz ishinde ǵana emes, syrtta da aıtylady. Kóp adam ony saıasatpen baılanystyrady. Aıyptaıtyndar Ýkraına basshylyǵy Batystyń jeteginde ketti, bul qadamǵa Eýroodaqqa kirgisi kelgendikten baryp otyr degenge toqtaıdy.
Ýkraına qarýsyzdanýmen qorǵanysyn kúsheıtpek
Qazaqta «tentek shoqpar jınaıdy» degen mátel bar. Urys-keriske qumarlyqty aıyptaǵan sóz. Qajetten artyq nárseniń qajeti joqtyǵyn dáleldeýdiń de qajeti joq. Eń bolmaǵanda, sol kereksiz nárseni saqtap, qorǵap otyrý da biraz shyǵyn. Osyndaı qısynǵa júginip paıymdar bolsaq, Ýkraına basshylyǵynyń eski áskerı tehnıkadan, artyq qarýdan, oq-dáriden qutylý jónindegi qadamdaryn quptaýǵa bolǵandaı. Jáne buǵan NATO odaǵy qolqabys tıgizbek, tipti Batystyń biraz eli qarjylaı kómektespek. Sáti túsip turǵan nárseni paıdalanyp qalǵan da jón dersiń.
Atap aıtatyn bir jaı, bul sharany Ýkraınanyń qazirgi basshylyǵy ǵana emes, burynǵylary da qoldaǵan. Bul ózi elde birazdan beri qalyptasqan saıasat. Ýkraına sonaý KSRO-dan qalǵan áskerı murany tıimdi paıdalanýda biraz sharany júzege asyrdy. Talaı áskerı tehnıkany syrtqa satyp, qarjy da tapty. Keshegi KSRO-nyń qarýlaný saıasaty Ýkraınany da qarý-jaraq qoımasyna aınaldyryp edi, ol dúnıe áli de taýsylar emes.
Biraz jurtqa, ásirese, qazirgi Máskeýge unamaıtyny – Ýkraına sol sharalardy NATO odaǵymen, Batys elderimen birlese júrgizedi. Bul rette Kıev NATO-nyń materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý agenttigi – NSPA-men qarym-qatynasyn 2002 jyldan bastaǵan. Sonda Ýkraına odan 133 myń tonna oq-dárini, 1,5 mıllıon dana qarý-jaraqty, myńdaǵan zenıttik-zymyrandyq keshenderdi joıýǵa kómektesýdi suraǵan. Keıinirek oǵan jaıaý áskerge qarsy mınalardy qosty. Munyń barlyǵy artyq múlik sanaldy. Onyń baǵasy 1,25 mıllıard dollarmen esepteldi. Sóıtip, solardy satý, joıý júzege asyp keledi. Tek byltyr ǵana 310 mıllıon grıvenniń qarý-jaraǵy satyldy.
Sodan beri Ýkraına NATO-nyń «Beıbitshilik jolyndaǵy seriktestik» baǵdarlamasynyń trasttyq qorynan qoldaý kórip keledi. Oǵan bul óte tıimdi. Artyq qarý-jaraqtan qutylý óz aldyna, odan aıtarlyqtaı paıda da tabady. Aıtalyq, keńestik kezeńdegi jasalǵan aýyr tankterdi jańartyp, basqaǵa satpaǵannyń ózinde, jaı metalǵa aınaldyrýdyń ózi biraz qarjy túsiredi. 2011 jyly eldiń atys qarýynyń tórtten biri joıylsa, 2012 jyly 366 myń atys qarýyn joıý jóninde sheshim qabyldandy. 2013 jyly qarýdy joıýdyń ekinshi kezeńi bastaldy. Bul kezde 73,5 myń tonna oq-dári, 366 myń atys qarýy, 3 mıllıon jaıaý áskerge qarsy mına joıylmaq.
Artyq qarýdy joıý arqyly Ýkraına NATO-ǵa kirýdi kózdeıdi degen áńgime aıtylady. Al kire almasa, qorǵanys qabiletin álsiretip almaı ma degen suraq týady. Osy suraqpen biraz jurt ýkraın basshylaryn aıyptaıdy. Biraq Ýkraınaǵa qarsy kim soǵys ashýy múmkin? Qazir birlesip qarýsyzdaný sharasyn ótkizip jatqan NATO elderi oǵan barmas. Sodan da bul qarýsyzdaný Ýkraınaǵa tıimdi bolmaq.
Japonııa: bul jańa órleýdiń basy ma?
Bul eldegi parlamenttiń joǵarǵy palatasynyń saılaýynda bıliktegi Lıberal-demokratııalyq partııanyń jeńisi týraly gazetimizde buryn habarlanǵan. Endi sol jeńistiń el ómirine qandaı ózgeris ákelýi múmkindigi týraly oı qozǵamaqpyz.
Ekonomıkalyq turǵyda asa qýatty Japonııadaı eldiń ómirinde saıası partııalardyń róli aıryqsha. Eldiń damý joldaryn sol partııalar, solar jasaqtaǵan úkimet belgilep, júzege asyrady. Sondyqtan partııalardyń kúresine erekshe mán beriledi. Qazirgi bıliktegi Lıberal-demokratııalyq partııanyń joǵarǵy palatadaǵy jeńisi de solaı qabyldandy. Premer-mınıstr Sındzo Abe endi óziniń reformalyq qadamdaryn erkin júrgize alady.
Áńgime mynada: buryn LDP tek tómengi palatada ǵana kópshilik daýysqa ıe bolsa, joǵarǵy palatada oppozısııa kópshilik edi. Sodan da keńesshi palata úkimettiń biraz usynystaryn ótkizbeı tastaýshy edi. Jańa saılaýdan keıin LDP býddıstik «Jańa Komeıto» partııasymen birigip, 121 orynnyń 76-syna ıe bolyp otyr. Endi kez kelgen usynystaryn ótkize alady. Bul reform alarǵa jol ashady.
Japonııa sońǵy jyldarda birqatar qıyndyqtardy bastan keshti. Asa kúshti sýnamı apaty, atom stansasynyń buzylýy, soǵan oraı energetıkalyq tapshylyq, kórshi eldermen shekaralyq qaıshylyq, solardyń bárine qosylyp el ishindegi saıası tartys álemdik jetekshi derjavanyń birshama berekesin ketirgen. Saıası tartys degende, jarty ǵasyrdaı el bıligi tizginin ustaǵan Lıberal-demokratııalyq partııa jeńiliske ushyrap, bılikke oppozısııalyq partııa kelgende, úkimet qaıta-qaıta aýysyp, eldiń ekonomıkasyna, áleýmettik ómirinde basshylyq qojyrady. Mine, osy kezde LDP qaıta bılikke keldi. Al onyń kósemi Sındzo Abe bastamashylyq belsendilik kórsetip, birshama tyń usynystar jasady. Bul el ekonomıkasyn birshama jandandyryp, oń nátıjeler berdi.
Premer-mınıstr Abeniń iskerlik belsendilik týdyrý úshin monetarlyq ádiske júginýi tym táýekel qadam edi. Oǵan qarsylar da kóp boldy. Keıde valıýtanyń kúshtiligi de ekonomıkanyń ósimin tejeıdi eken. Abe sanaly túrde el valıýtasynyń qunyn túsirip, ınflıasııany kóterý maqsatynda qosymsha aqsha basyp shyǵarýdy júrgizdi. Bul ekonomıkany jandandyrdy. Sarapshylardyń aıtýyna qaraǵanda, Abeniń yntalandyrý jolymen eńbek ónimdiligin kóterip, áıelderdi eńbekke belsendi qatystyra otyryp, jumysshy kúshin kóbeıtýi ekonomıkanyń ósýine yqpal etken.
Sońǵy jarty jylda ekonomıkalyq ósim aıtarlyqtaı bolyp otyr. Osy jyldyń alǵashqy toqsanynda ol 1 paıyzǵa ósken. Ony jyldyq ólshemge salsa, 4,1 paıyz bolmaq. Bul – damyǵan elder úshin óte joǵary kórsetkish. Aıtalyq, Japonııa mysalynda ol sońǵy 20 jylda bolmaǵan eken. Munyń ózi Abe úkimetiniń aıaǵynda tusaý bar kezde, ıaǵnı joǵarǵy palatada azshylyq kezde júzege asqanyn eskersek, endi reformalardyń pármendiligi artýǵa tıis.
Japon qaýymy ózderiniń isker basshylaryn áste de umytpaıdy. Sondaı qaıratkerdiń biri LDP kósemi, premer-mınıstr Dzıýnıtıro Koıdzýmı edi. Ol tosyn áreketterimen erekshelendi, biraz reformalardy júzege asyrdy, asa qarapaıymdylyǵymen jurtqa jaqty. Jurt qazir Sındzo Abeni de soǵan uqsatady. Ásirese, tosyn qadamdaryn, táýekelshildiligin joǵary baǵalaıdy. Onyń basshylyǵymen júzege asqan sharalarǵa «abenomıka» degen ataý da berilip otyr. Japondar búginde el bolashaǵyna senimmen qaraıdy.
Japonııanyń tabystaryn biz jaqsy kóńilmen qabyldaımyz. Eki el arasynda isker qarym-qatynas ornyqqan. Taýar aınalymy 7 mıllıard dollar kóleminde.
Mamadııar JAQYP,
«Egemen Qazaqstan».
