О́tken jyldyń egin oraǵy júrip jatqan altyn kúziniń bir kúninde shuǵyl sharýa jáıimen Shardara aýdanyndaǵy Komsomol aýylyna jol túskeni bar. Des bergende másele tez sheshildi de, osy aýyldan Shardara qalasyndaǵy kombınatqa astyq tasymaldap júrgen mashınalardyń birine otyryp, ile keri qaıttym. Shofer 25-ter shamasyndaǵy, zor deneli, sulýsha jigit eken. О́zi sózge joq bolsa kerek. Lám-mım demeı, dobaldaı saýsaqtarymen róldi syndyryp jibererdeı qatty qysyp, aldan kóz almaı, qybyr etpeı, tip-tik bop, siresip otyr. Men de únsiz otyrdym da álden ýaqytta únsizdikten ábden jalyǵyp: «Atyń kim?» dedim. Ol sol tip-tik bolyp siresken qalpy: «Appaqbaı, – dedi salqyn ǵana. – Egin jınasýǵa munda Jetisaı aýdany jaǵynan járdemge kelip edim. Astyq tasymalynda júrmin». Osy kezde bir nárse shar ete qaldy. Sodan soń taǵy da shar-shar etti. Shar etken avtoınspektordyń ysqyryǵy eken. Mine, ózi de keldi. «Tym qatty kelesizder. Sony eskerteıin dep edim», – dedi ol qolyn shekesine apara berip, sóıtti de kúlimsirep qoıyp, sál keıin shegindi. Munysy: «Júre berińder, bógemeımin» degeni edi. Biraq, kenetten ol qaıtadan ilgeri umtylyp, júrgizýshige qolyn sozdy: – Aıtpaqshy, jigitim, jol qaǵazyńdy kórsetshi? – Inspektor qaǵazǵa biraz shuqshııa qarap turdy. – Atyń Qaldybaı ma? Bylaı bolsyn, Qaldybaı myrza, quıyndatpaı, abaılap júreıik!
Mashına endi jaılap júrdi. Júrgizýshi taǵy da únsizdikke basqan, men de únsizbin Biraq ishimnen: «Maǵan ózin «Appaqbaımyn» dep edi. Qaǵazda Qaldybaı eken...» dep ári-sári bolyp otyrmyn. Bir kezde ol maǵan seziktene qarap: «Úndemeı qaldyńyz. Sirá, dáý de bolsa, «myna jigittiń eki esimmen júrgeni qalaı?» degen oıdasyz-aý, – dedi. Sodan soń kenetten qabaǵyn shytynyp: – Jaman oılamańyz. Onyń sebebi bar», – dep sóıledi de, taǵy da únsizdikke berildi.
Kúz aıy bolǵanymen, kún degeniń janyp tur. Tipti órt. Tynys tarylyp, bas aınalady. Onyń ústine myna jigittiń qos esimmen júrý sebebin bilgiń kelip, taǵy da janyǵa túsesiń. Bul da deneńdi odan ári ysyta túsedi eken. Al, Appaqbaı ma, álde Qaldybaı ma – myna jigit sóıler emes. Sol róldi qysa ustap, tip-tik bop siresken qalpy. Bir kezde baryp:
– Men Ordabasy aýdanyndaǵy Temirlan aýylynyń jigitimin, – dedi-aý aqyry. – Ákem men anam jáne eki inim qazir de sol jerde turady. Men Temirlanda júrgizýshi bolyp istep júrgenmin. Birde, ótken jyldyń bas kezinde, Almaty jaǵyna, demalys úıine bara qaldym. Demalys úıindegi jaǵdaı belgili ǵoı, ózińiz de talaı demalys úıinde bolǵan shyǵarsyz, bilesiz ǵoı... Oraıy kelip, Jetisaı aýdany jaǵynyń bir qyzymen tanysa qalǵanym. О́zi maǵan á degennen-aq unap qaldy. Baıqaımyn, ol da ket ári deıtin emes. Ket ári deıtin emes bolǵan soń, uzaqqa sozatyn ne bar! «Temirlan qaıdasyń?» dep tarttyq da kettik. Odan – Jetisaıǵa. Toı-dýman... Sodan, birer aptadan soń baryp áreń es jınadyq-aý. Es jınaǵan soń: «Al endi Temirlanǵa, úıge qaıtaıyq!» – demeımin be kelinshegime. Sóıtsem, ol: «Joq!» – deıdi. «Temirlanǵa qazir bara almaımyn!» – deıdi. «Búkil aýyl bolyp ınstıtýtqa hat jazyp júrip, meni ózderine dárigerlikke arnaıy shaqyrtyp alǵan edi. «Kúıeýge shyqtym! Al, qosh turyńdar!» degenim uıat-ty. Osynda qalaıyq ta, meniń áke-sheshemniń qolynda tura bereıik», – deıdi. – Ol áńgimesin bólip, maǵan qarady. «Siz ne deısiz? Ne aıtasyz?» degendeı. Men ne deıin. Úndegenim joq. Ot bop janǵan kabınada mańdaıdaǵy monshaq-monshaq terdi saýsaǵymmen sypyryp tastap, ystyqtan ólerdeı bop, tyrs etpeı otyrmyn. Men úndemegen soń, ol qabaǵyn sál shytyna túsip, júzin buryp áketti. – «Oı, qoı ondaıdy!» dedim. «Orys dostarǵa tán dástúrmen meni áke-shesheńniń qolyna kirgizbek nıette ekensiń ǵoı!» dep ashýǵa bastym. «Bulaı bolmaıdy!» dedim. Al, kelinshegim qane kónseıshi. Ári aıtam, beri aıtam, bir ılikseıshi. Ie... Endi ne isteý kerek?
Jigit kómek kútkendeı maǵan taǵy da basyn burdy. Biraq, menen qaıran joqtyǵyna álginde kózi jetken-aý deımin, bul joly tez-aq ári qarap ketti.
– Ne isteıtini bar! Áńgimeni sozbaqqa salmaı, qysqa qaıyrdym: «Ne Temirlanǵa júresiń, ne... oılanýyńa úsh kún mursat! Búgin jeksenbi, sársenbide oralamyn» dedim de, Temirlanǵa kettim de qaldym. Dál úsh kún ótkende, sársenbide oralyp keldim. Kelsem, úıde adam degeniń... Aýyl ákimshiliginen deımisiń, aýyl aýrýhanasynan deımisiń, tipti meshitten de deımisiń... Qaǵazdaryn bulǵap, shýyldap, aıtyp jatyr... Biraq, qandaı sóz bolýy múmkin?! Áıeli kúıeýine jib erilmesin degen zań joq qoı.
Maǵan qarap:
– Solaı emes pe? – dep surady. Alaıda, meniń jaýabymdy kútken joq. – Solaı, ondaı zań joq! – dep ashýlandy. – Ne kerek, olardyń talaptarynan da, tipti óktemdikterinen de túk shyqpady. Men bir metr de sheginbeı, turyp aldym. Sodan soń: «Al, men kettim. Taǵy da úsh kúnnen soń kelemin!» dep nyqtaı aıtyp, úıden shyǵyp kettim. Aıtqan kúnimde kelsem, qyzyl galstýkti bir kisi meni kútip otyr eken. О́zi aıtty, osy aýyldyń ákimi eken. «Sen bizdiń qadirli dárigerimizdi qashanǵa deıin renjite beresiń!» deıdi. Men: «Renjitkeni nesi? – dedim. – Ol meniń áıelim ǵoı. Áıelim bolǵan soń belgili, menimen birge turýy kerek». Ákim meni qostaı ketti. «Durys, óte durys! – dedi, sodan soń otyrǵan bólme ishin kózimen muqııat sholyp ótip: – Mine, osynda turyńdar» deıdi. «Jo-joq, peıilińizge rahmet, bunda turmaımyz, Temirlanda turamyz! Jáne de naq búgin, dál qazir ketemiz!» dep myna kisiniń balaǵa uqsatyp sóıleskenine jaman kektenip túıip aıttym. Ákim, sirá muny baıqasa kerek, túsin birshama jylytyp: «Búgin, naq qazir kete almaısyzdar-aý, – dedi jumsaqtaý únmen. – Nege deısiń be? Mynadaı sebepten...».
Sóıtsem, áńgime bylaı eken. Meniń kelinshegim basqaratyn aýrýhana ujymy aýyl tazalyǵyn, aýyl mádenıetin, salamattylyqty kóterý jóninde bastama jasap, ony búkil aýdan qoldaýda eken. «Eger seniń áıeliń qazir ketip qalsa, ózi kótergen bastamanyń sátti bolatynyna senbegeni, qashyp ketkeni bolyp shyqpaı ma?! Al, bunyń ózgelerdiń umtylysyna baıaýlyq keltireri anyq» deıdi ákim. Mıǵa salyp shaqsam, durys sııaqty. Kelinshegimniń Temirlanǵa qazir bara almaımyn deýi jónsiz qııastyq emes, memlekettilik qajettilik eken. Ákim týra osylaı dedi: memlekettilik qajettilik! Jón sózge toqtamaý – qyńyrlyq! «Jaqsy!» dedim de, Temirlannan Jetisaı jaǵyna, kelinshegimniń úıine sart etip kóshtim de keldim.
Ras, aǵaıyndarym: «Qoı, shyraǵym, raıyńnan qaıt! Qazaqta «kúshik kúıeý» degen bolady. Qaıyn atańnyń úıine kirip alsań, seni solaı ataıdy áli-aq. Súıekke tańba, ol!» desti. «Táıt, ári! – dep olardy qaıtaryp tastadym. – Kúni ótkendi jańǵyrtpańdar! Jaramsyzǵa jarmaspańdar!». Al endi osyndaı aıqaı-shýdan soń kelinshegimiz ekeýmiz qandaı tatý turdyq deseıshi! Átteń, biraq... – dep jigit basyn qynjylta shaıqap-shaıqap qoıdy.
«Taǵy ne bolyp qaldy eken?». Men janyǵa tústim. Ol meniń oıymdy oqyp shyqqandaı: «Nesin suraısyz, eń kúıinishtisi, eń renishtisi endi bastaldy, – dedi qapalana. – Temirlanda júrgizýshi edim dedim ǵoı. Munda bir fermaǵa mehanıktikke qabyldandym. Jańa jer. Jańa orta. Aýyldyń kópshilik adamy ózimdi tanı da bermeıdi. «Bul bala kim bolady?» dep surap jatady.
Shofer jigit kenet yzalana myrs etip qoıdy.
– Meniń kelinshegimniń esimi Appaq edi. О́zi rasynda aqquba, sulý jan jáne de kópshilik ádemi áıelder sııaqty azdap tasyrlaý, erkek-shoralaý kelgen. «Tanysyp qoıyńdar, bizdiń baıymyz!» dep tanystyrar edi meni. «Áı, álgi bizdiń baıymyz qaıda eken?» dep izder edi meni. Al aýyldyq jerde ot aýyz, oraq tildiler kóp qoı, jarmasa ketedi. Keıin maǵan sóıtti de: «Appaqtyń baıy!» dep ketti. Alǵashqyda syrtymnan aıtyp júrdi, birtin-birtin et óldi bolyp, kózimdi baqyraıtyp qoıyp-aq aıta beretin boldy. Tipti eki sózdi biriktirip, ony meniń atym ispettendirip, «Appaqbaı» dep te jibergeni. Túsinip otyrsyz ba... Sóıtip, tegimnen de, atymnan da jurdaı bolyp, «Appaqtyń baıy», «Appaqbaı» bolyp shyǵa keldik. Sonda, meni bir jek kórgenderinen osylaı ataıdy deısiz be? Joq, tipti de olaı emes. Jáı, ádet bolyp ketken. Biraq, ony qoıdyrýǵa kúsh te joq. Kúshti bolsań, qaqpaq qoı jurttyń aýzyna! «Appaqbaı, sálem berdik!» dep amandasady. «Appaqbaı, al saý tur!» dep qoshtasady...
Qaldybaı taǵy da yzalana myrs etti de, qaltasynan sıgaret alyp tutatty. Biraq, ony sordy da, terezeden laqtyryp jiberdi.
– Birde Appaqqa osy ersi ataý jaıly aıtqanym bar. Jylaǵandaı bolyp otyryp aıttym. Meniń renish, kúıinishimdi túsinedi ǵoı dep aıtqan edim. Sóıtsem, ol kúlip tur. «Ne, áıel zatyn erkek arqyly ǵana: «Myna kisiniń zaıyby!» dep tanystyrý shart pa eken. Ol ótken ýaqyt. Endi erkekterdi áıelder arqyly «Myna kisiniń eri!» dep tanıtyn bolamyz!» dep shirendi. Bálkim, shirenbegen de bolar. Jáı-aq, ázildep-aq aıtqan da bolar. Bálkim, onysy durys ta bolar. Qazir ózi dúnıe degeniń ústi astyna túsip, asty ústine shyǵyp, shyr aınalyp bara jatqandaı ǵoı. Bireýlerge unar da, al maǵan...
Qaldybaı taǵy da temekini tutatty. Ile ony taǵy da laqtyryp tastady. Sóıtti de, qaıtadan úndemeı, róldi úgitip jibererdeı qatty qysyp, aldan kóz almaı, keýdesin tip-tik kóterip, siresti de qaldy. Kózimniń qıyǵymen bilegimdegi sa ǵatqa qarap qoıamyn. On mınýt ótti. Jarty saǵat ótti. Elý... Mine, Shardara qalasy da kórindi. Osy kezde baryp sózin odan ári jalǵastyrdy: «Osydan jarty aı buryn Appaq bosanyp, Edige esimdi uldy boldyq. Qýanyshta shek joq. Alaıda, qýanyshym renishke de aınala jazdaýda. Qazirgi kezde balaǵa perzenthananyń ózinde-aq kýálik jazatyn ádet shyqty emes pe. Meniń qolyma da qujat ustatyla berdi. Qarasam: «... Edige Appaqbaıuly...» dep tur. Belgili ǵoı... Fermadaǵy qyzmetimnen bir aıǵa suranyp shyǵyp, osynda, Shardarada, egin oraǵyn ótkizýge kómektesýge keldim. Ári ózime ózim kelermin, oı toqtatarmyn degen de esep bar.
Sádil KÁDEEV.
Shymkent.
