Marǵasqa

Keıin bildik, bizdiń marqasqa Ma­qul­bekimiz al­ty alashtyń aýzyn­daǵy Baýyrjan Momyshuly, Qur­manbek Saǵyndyqov, Sherhan Murtazanyń kindik kesken Jýaly jerinde dúnıege kelgen eken. Para­satty oıy bar, sabyrly, ótkir sózi bar. Uqsap tur.

Keńes ókimetiniń «kestesi» boıynsha kúlli stýdent aýylsharýashylyq jumysyna jegiletin. Bizderdi Alma­ty oblysynyń Shelek aýdanyndaǵy «Qazaqstan» jemis-jıdek sovhozyna aparyp júzim tergizdi.

Bárimiz júzimdikte tabystyq. Ta­nystyq. Baıqaımyn, shetterinen aryny qatty ózendeı. Aýzyn ashsa jyr shýmaqtary tógilip tur-aý, tógilip tur! Eki kúnniń birinde jyr músháırasy. Sýyrylyp shyǵyp óleń oqıdy.Dúbirge qosylaıyn desem, poezııadan jurdaımyn. О́leń jazbaımyn. Kókshetaýlyq kýrstasymyz Muhamedııanyń bir dápter lırıkasynyń ishinen kóńilime qonǵan bes-alty shýmaǵyn jattap ortaǵa men de shyqtym.

– Mynaý seniń óleńiń be? – dedi Maqulbek.

– Joq, meniki emes.

– Endi kimdiki?

– Muhamedııanyki.

– О́zi nege oqymaıdy?

– Oqı almaıdy.

– E, nege, mylqaý ma?

– Joq. Eptep kekeshtigi bar, uıa­lady.

– Bireýdiń baılyǵyn arqalap baı bolam dep júrsiń be? – dep teris aınaldy.

Sol sózi shanshýdaı qadaldy. Biraq úndemedim, ishteı renjidim. Bir qaraǵanda onyki de durys.

– «Bara jatqannyń baltasyn, kele jatqannyń ketpenin» súırep júrsiń be áli?! – dedi bir kúni. Tıis­ti. Sosyn: «Áı, nege ózimdikin oqy­maı­myn. Lırıkam bolmasa da satı­ram bar ǵoı» dep tynyshtaldym. Beıim­deldim. Daıyndaldym. Qazir oılasam, Maqulbek meni qaıraǵan eken ǵoı...

Birinshi kýrsta ekeýmiz grek-rım kúresine qatystyq. Deneni qyzdyrý úshin júr­giremiz, ıi­lemiz, búgilemiz. Kirdiń tasyn kó­teremiz. Jalǵyz shtanga jalpy­myzǵa jete me, birimizdi birimiz arqa­lap sport zalynyń ishinde júgiremiz. Kún­derdiń kúninde Qarataýdyń tasyndaı qańlynyń tuqymyn maǵan arqalatyp qoıdy. Áýelgide:

– Aýyr ǵoı! – dep sheginshektep em, Jambyldyń týmasy Toqtahan Abaev degen jattyqtyrýshymyz:

– Kóter! – dep buıyrdy. Aǵaıdyń aıtqany zań, amal joq arqaladym. Arqama minip alǵasyn eki ókpemdi tepkilep:

– Ońǵa júr, solǵa júr, toqta! – dep qulaq kesti qu­lyndaı ámirin júrgizdi. Baıqasam, baladaı qyljaq­bas minezi bar eken.

– Bala kezde esekti erttemeı minýshi ek. Esek aıtqandy tyńdaıtyn. Sen ne... esek qurly joqsyń ba? – dedi Maqulbek kók jelkemdi shuqyp. «Tús» desem, túspeıdi. Esekteı tońqyp, etbetinen túsirdim. Odan keıin mingen joq. Qazir oılaımyn: «Seksen kilá páleni kóbirek tasyǵanymda budan da góri shymyr bolar ma em, qaıter em?!» deımin. Aıt­ty ne, aıtpady ne stýdenttik shaq­tardyń saǵymǵa aı­nalǵan saǵy­nyshty sátteri ǵoı bul.

Úshinshi kýrsta birge oqıtyn qyz­ǵa úılendi. Arqanyń arýy. Qaraǵan­dydan. Dámetken Ahmetova. Pysyq. Qaınap turǵan qyz. Oryssha sóılese orystardyń aýzyn ashtyrmaıdy. Nemis tiline de jetik. Dámetkenniń ne­misshesi bizdiń orysshamyzdaı. Ma­qul­bek ol qyzdy qashan aınaldyrdy, qashan mahabbat qurdy – eshkim bilmeıtin. Bir-aq kúnde jarııa etti. Sodan boz kilemdegi kúresti tastady da, birjola Dámetken jeńgeıimizben «kúresip» ketti. Maqulbek pen Dá­met­kenniń qosylǵany jan dosymyz Nurmahan О́zbekov ekeýmizge jaqsy boldy. Fýtbol, hokkeı bolatyn kún­deri jaldamaly páterine baryp jalǵa alǵan teledıdarynan sol oıyndardy tamashalaımyz. Ma­qańnyń týǵan kú­nine Nurmahan ekeýmiz eki jyl qa­tarynan SK-nyń mańaıyndaǵy ádemi gúlderdiń bir shoǵyryn julyp ákep, syılaǵan kúnder esten shyǵa ma?!

Adamnyń ǵumyry da tórt maýsymnan turatyn bir tynyq tabıǵat sııaqty ǵoı. Jastyq shaq – kóktem, búkil bitim-bolmysyń búrshik jaryp, kókteı bastaısyń. Úı bolyp, úılengesin jaz sekildi jadyraısyń, japyraǵyń jaıylyp, dińgekten ósken butaǵyń kóbeıedi. Ulyń uıaǵa, qyzyń qııaǵa samǵap, nemere súıgen jyldaryń japyraǵy sarǵaısa da jemisin tókken altyn kúzden aýmaıdy-aý! Birte-birte qys keledi. Ol maýsym – qar jamylǵan qara aǵash sııaqty. Qaltyrap turasyń. Paıǵambar jasy – altyn kúz.

Ári qaraı 80, 90, 100... Qystyń da qyzyǵy bólek. Shóbere – shópshek súıesiń. Shópshekteriń «Ata!» dep moınyńa asylǵanda, siresken súńgiń erip, tamshy tyrs-tyrs tamady. Ol da ǵajap tylsym dúnıe ǵoı.

Sál sheginis jasaıyq. Alǵashqy kýrstyń sońyna taman áıgili rejısser Sultan Qojyqov pen Vıktor Pusyrmanov fakýltetterdi aralap júrip, bizdiń ara­myzdan túıedeı-túıedeı tórt jigitti iriktep, «Qyz Ji­bek» fılmine túsý úshin attaı qalap alyp ketti. Sonyń biri – Maqulbek. Jaýyngerdiń rólinde oınaıdy. Alajazdaı Kúrti ózeniniń boıyn­daǵy Tasqotanda Nurǵısa Tilendıev, Asqar Súleımenov sııaqty birtýar azamattarmen jáne Kenenbaı Qojabekov, Ydyrys Noǵaıbaev, Asanáli Áshimov, Ánýar Moldabekov, Quman Tastanbekov sekildi akter aǵalarymen aralasyp, áńgimelerin qulaǵyna quıyp, eseıip oraldy. Dúnıetanymy, túsinik-túısigi, tirshilikti qabyldaýy múlde bólek. Baıpaǵyn súıretken bala Maqulbek emes, basqa Maqulbek. Baıypty Maqulbek.

Ekinshi kýrstiń sońynda balalar men jasóspirim­der teatrynyń sol kezdegi bas rejısseri Vıktor Pusyr­manov arnaıy izdep kep, Ma­qul­bekke «quda» tústi.

– Myna oqýdy tasta. Bizdiń jastar teatryna kel, úlken ról berem. Sen tabıǵı ártissiń! – dedi. Ol:

– Oılanaıyn! – dedi. Rejısser:

– Oılanba! Sen áıgili kınoakter Vatoevqa uqsaısyń. Sál-pál je­tilseń Rústemniń rólin oınaǵan Va­toevyń dalada qalady. Áýeli sah­naǵa shyq. Sheberligińdi shyńda. Birte-birte kınoǵa túsesiń. Bizdiń «Qazaqfılm» bylaı tursyn, seni «Mosfılm», «Lenfılm» shaqy­ra­dy! – dep qyzyqtyryp, bir jyldaı aınal­dyrǵany bar. Kónbegesin:

– Keıin ókinesiń. Aıtpady deme, ókinesiń. О́ziń bil, Tarzan! – dedi rejısser ókpe-nazyn baıqatyp.

«Tarzan degen kim?» deısiz be? Ma­qulbek qoı. Dıplom alǵansha ony úsh túrli aıtatynbyz. Azan sha­qyryp qoıǵan aty Maqulbek. Jeń­gemiz – Máýlen deıdi. Bizder «Tarzan» dep kettik. Onyń da sebebi bar. «Qyz Jibek» kınosyna túsip júrgende ózen boıyndaǵy bıik aǵashtyń basyna shyǵýdy ádetke aınaldyrsa kerek. Shirkin, jastyqtyń jalyny-aı! Qoı dese de qoımaıdy. Bir kúni aǵashtyń túbinde dastarqan jaıyp damyldap otyrǵan akterlar Maqulbekti joǵaltyp alady. Ári izdeıdi – joq, beri izdeıdi – joq. Sóıtse báıterektiń ushar basyna shy­ǵyp alypty.

– Áı, qulap ólesiń ǵoı, munyń ne? Tús!- dese:

– Iа – Tarzan! – deıdi eken shyń­ǵy­ryp. Sol dáýirdegi Amerıka­nyń «Tarzan» kınosyna eliktegeni shy­ǵar.

Kim biledi, sol Tarzanymyz re­jıs­serdiń sózine ergende, aǵashtan – aǵash­qa sekirgen «Tarzan» sekildi álem­ge áıgili akter bolar ma edi? Qu­lap qalýy da múmkin ǵoı, á? Mertikse she? Qudaı saqtasyn! Onda Dámetken jeńgem kimniń tútinin túteter edi? Jezqazqazǵan oblystyq gazetine 20 jyl boıy kim qalam terber edi? «Halyq keńesiniń», el gazeti «Ege­men Qazaqstannyń» Jambyl ob­lysyndaǵy menshikti tilshisi, ob­lystyq «Aq jol» gazetiniń bas re­dak­tory, Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi, Baýbek Bulqyshev atyn­daǵy syılyqtyń ıegeri kim bolar edi?.. Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵynyń bir múshesi kem bolar edi-aý!. «Jul­dyzdardyń jaryǵy», «Kúmis beldik», «Jelsaz», «Jul­dyzdy ómir», «Tý ustaýshy» degen tarıhı-tanymdyq kitaptardy kim jazar edi? Bárinen de buryn Botakóz, Nurbek, Nur­qýat degen ul-qyzdary men neme­releri bar. Birine – áke, birine – Ata! Shúkir, shúkir!

Jetpisten asqan shaǵynda qara jer­­diń qoınyna kirgen qaıran dosym-aı!

Artyńda altyndaı ul-qyzdaryń men nesibesi mol nemereleriń, sosyn tom-tom tozbaıtyn murań qaldy. Jalǵan ómirdiń jarnamasyndaı galstýgiń ilýli tur. Basynan asyryp baılaı qoıatyn moıyn qaıda? Jatqan jeriń jánnat bolsyn!

Kópen ÁMIRBEK