IJО́ ósimi – 4,4 paıyz
Resmı derekke súıensek, kórsetkishke kóńil tolǵandaı. IJО́ ósimi 11 aıda 4,4 paıyzǵa jetti. Halyqtyń tabysy 6,4 paıyzǵa joǵarylady. Qurylys sektoryndaǵy ósim 12,1 paıyzdan, saýda – 7,5 paıyz, kólik salasyndaǵy ósim kórsetkishi 5,6 paıyz, óńdeý sektory, onyń ishinde mashına jasaýdaǵy ósim 19 paıyzdan asty.
Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Ulttyq qordyń aktıvi 60,5 mlrd-qa jetkenin habarlady. 11 aıda respýblıkalyq bıýdjetke 9595,7 mlrd teńge kiris kirip, Premer-Mınıstr Asqar Mamın ony «Bıýdjettiń kiris bóligi boıynsha bıylǵy jospar asyra oryndaldy» dep baǵalady. Jeltoqsan aıyn qosa alǵandaǵy kórsetkishter áli tolyq qorytyndylana qoıǵan joq. Degenmen ósim qarqyny jyl boıy báseńdemegenin eskergen Úkimet byltyrǵydan asyp túsetinine senimdi.
Dońyz jyly áleýmettik salaǵa buryn-sońdy bolyp kórmegen mol qarajat jumsalǵanyn aıta keteıik. Byltyr oǵan 2,6 trln teńge bólinse, bıyl 2,9 trln-ǵa jetti. Bekitilgen 3 jyldyq bıýdjet jospary boıynsha keler jyly 3 trıllıonnan asyp túsetini taǵy bar.
2010 jyly bastalǵan «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasynyń ekinshi besjyldyǵy bıyl márege jetken bolatyn. Osy baǵdarlama aıasynda qabyldanǵan sharalardyń nátıjesinde Qazaqstan Dúnıejúzilik banktiń Doing Business reıtınginde 25-orynǵa, ıaǵnı 2015 jylmen salystyrǵanda 16 pozısııaǵa kóterildi.
«Nurly jol» ne berdi?
Prezıdent Q.Toqaev halyqqa Joldaýynda «Atqarýshy bılik organdary «Nurly jol» baǵdarlamasyn tolyq jáne sapaly iske asyrýǵa basa mán berýi kerek. Bul strategııalyq joba. Sonyń arqasynda kólik ınfraqurylymy jańǵyrtylady. Úkimet buǵan deıin de kóp qarajat bólgen bolatyn, biraq onyń kóbi qumǵa sińgen sýdaı joq bolyp ketti. Ashyǵyn aıtsaq, sheneýnikterdiń qaltasynda ketti, al taza sý joq jáne basqa da ınfraqurylymdardyń jaǵdaıy áli sol kúıinde» degen bolatyn.
Prezıdent Joldaýynan keıin 3 aıǵa jýyq ýaqyt ótkende «Nurly joldyń» 5 jyly qorytyndylandy. 5 jylda kólik salasyna shamamen 5,8 trln teńge jumsaldy. Onyń 2 trln 540 mlrd teńgesi bıýdjetten bólinse, qalǵan 3 trln 274 mlrd-y memleket-jekemenshik áriptestiginiń úlesinde. Qarjynyń negizgi bóligi avtomobıl joldary men temir jol jobalaryna baǵyttalyp, nátıjesinde, 3 myń shaqyrym respýblıkalyq mańyzy bar avtomobıl joly salyndy, rekonstrýksııalandy. Sonyń ishinde 15 myń shaqyrym oblystyq jáne aýdandyq mańyzy bar avtomobıl joly jóndelip, 1,4 myń shaqyrym jańa temir jol paıdalanýǵa berildi. 5 jylda 400 myńnan astam jumys orny qurylyp, IJО́-degi kólik salasynyń úlesi 8,3 paıyz boldy. Konteınerlerdiń jalpy tranzıti – 3 ese, tranzıtten túsetin kiris – 4,3 ese, júk tasymaly tranzıtiniń kólemi – 1,5 ese, tranzıttik avıajolaýshylar sany 4 ese ósti.
Buǵan qosa Qytaımen shekaradaǵy termınaldardyń ótkizý qabileti jylyna 40 mln tonnaǵa deıin ulǵaıdy. Aqtaý porty keńeıtilip, Quryq porty salyndy, sóıtip Kaspııdegi port ınfraqurylymynyń qýaty jylyna 27 mln tonnaǵa deıin artty.
Aqyly joldar degen túsinik qarapaıym júrgizýshilerdiń de, avtotasymaldaýshylardyń da sanasyna birshama berik ornyqqan syńaıly. Bıyl joldan jınalatyn qarjy 4 mlrd teńgeden asqanyn aıta ketý kerek. Qazaqstandaǵy aqyly joldardyń uzaqtyǵy 700 shaqyrymǵa jýyqtaıdy. Olar: «Nur-Sultan – Shýche» – 211 km; «Nur-Sultan – Temirtaý» – 134 km; «Almaty – Qapshaǵaı» – 42 km; «Almaty – Qorǵas» – 295 km. Keler jyly «Nurly joldyń» 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan jańa kezeńi «Nurly jol» baǵdarlamasynyń ekinshi kezeńi bastalady.
Bıyl «Bıznestiń jol kartasynyń» alǵashqy kezeńi márege jetkenin joǵaryda aıtyp óttik. Osy baǵdarlamanyń negizgi maqsaty jáne jáne orta bıznestiń rólin arttyrý ekeni málim. 5 jyl ishinde IJО́-degi shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi 28 paıyzdan artyq ulǵaıdy. Búginde ShOB sýbektileriniń sany – 1,3 mln. Bul baǵdarlama bastalǵan 2015 jylǵy kórsetkishten 400 myńǵa kóp.
«Bıznestiń jol kartasy-2020» aıasynda bıýdjetten 282 mlrd teńge bólindi. Sonyń nátıjesinde 16 myńnan astam shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri qarjylandyryldy, 100 myńnan astam kásipker oqytyldy, 15,5 trln teńgeniń ónimi óndirildi, 1 trln teńge shamasynda salyq tólendi.
Úkimet baǵdarlamanyń 2025 jylǵa deıingi jańa jobasyn ázirlegenin aıta keteıik. Resmı derek boıynsha ony júzege asyrýǵa 421 mlrd teńge qarastyrylǵan. Qarjylandyrý ótken besjyldyq kezeńge qaraǵanda bir jarym esege ulǵaıady. 2025 jylǵa deıin IJО́-degi shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesin kem degende 35%-ǵa, óńdeýshi ónerkásiptiń úlesin keminde 13,4%-ǵa jetkizý kózdelgen.
Syrtqy saýda serpini
Qańtar-qyrkúıek aılarynda jalpy syrtqy saýda aınalymynyń kólemi 70,3 mlrd dollarǵa jetti. Bul byltyrǵy kórsetkishten 1,9 paıyzǵa joǵary kórsetkish. Eksport kólemi ımportpen salystyrǵanda bir jarym esedeı joǵary – 42,7 mlrd jáne 27,6 mlrd. Esesine bıyl elge syrttan kelgen ımport kólemi byltyrǵydan ulǵaıǵany baıqalady. Sarapshylar ony birinshi kezekte shıki munaı eksporttaý kóleminiń tómendegenimen baılanystyrady. Syrtqy saýdanyń jartysynan kóbi – 57,1 paıyzy «qara altynnyń» úlesinde. Degenmen munaı eksporty byltyrǵymen salystyrǵanda (61,9 paıyz) tómendegenin de aıta ketý kerek.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderimen saýda aınalymynyń úlesi bir jylda 21 paıyzǵa jetip, qańtar-qyrkúıek aılarynda 70 mlrd dollardan asty. Alaıda, odaqtas elderdiń arasynda Qazaqstannyń ımporttaýshy retindegi róli basymdaý. EAEO elderinen ımporttaıtyn taýar eksporttan 2,3 ese kóp. 11 aıda odaqtas elderden 10,3 mlrd dollardyń taýaryn alyp, 4,4 mlrd dollardyń ónimin eksportqa shyǵaryppyz.
Jalpy, Qazaqstannyń eń aýqymdy taýar aınalymyn ornatqan 10 memlekettiń beseýi Eýropa memleketi, úsheýi – Azııalyq el, qalǵan ekeýi TMD-daǵy kórshilerimiz (2019 jyldyń 11 aıy). Oǵan jekeleı toqtalar bolsaq, alǵashqy oryn Reseıge tıesili: eksport – 12 mlrd 245 mln dollar. Qazaqstannan eksporttalatyn taýar kólemi boıynsha odan keıingi oryndarda: Qytaı 9,205 mlrd; Italııa – 6,774 mlrd dollar; Ońtústik Koreıa – 4,397 mlrd; Fransııa – 3,02, mlrd; Nıderlandy – 2,9 mlrd; Túrkııa – 2,1 mlrd dollar; О́zbekstan – 1,9 mlrd; Ispanııa – 1,8 mlrd; Shveısarııa – 1,5 mlrd dollar. Bıyl Qazaqstannyń eksport naryǵyndaǵy elderdiń sany 119-ǵa kóbeıip, taýar nomenklatýrasy 800-ge jýyqtady.
Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi taratqan resmı derekke júginsek, bıylǵy 11 aıda elimiz jalpy somasy 300 mıllıon dollardan asatyn 61 eksporttyq kelisimge qol jetkizipti. Mınıstr Baqyt Sultanovtyń aıtýyna qaraǵanda, aldaǵy ýaqytta Qytaı, AQSh, Eýroodaq elderiniń naryǵyna basym kóńil bólinbek.
«Astana» HQO-nyń adymy
El ekonomıkasynyń ósimin qamtamasyz etetin basty quraldardyń biri bolýǵa tıis delingen «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy alańy arqyly bıyl 130 mln dollar ınvestısııa tartyldy. Álemniń 35 eliniń 350 kompanııasy elordadaǵy qarjy ortalyǵyna tirkelip, josparlanǵan meje artyǵymen oryndaldy. Ystanbul, Varshava, Býdapesht, Máskeý jáne Baký qalalaryn artta qaldyryp, Shyǵys Eýropa men Ortalyq Azııadaǵy qarjy ortalyqtarynyń arasynda alǵashqy orynǵa kóterildi. Qarjy ortalyqtarynyń Jahandyq ındeksinde (GEFI`26) 104 ortalyqtyń arasynan 51-orynǵa kóterildi. Naryq kapıtaly, aktıvterdi basqarý, jeke tulǵalardyń dáýletin basqarý, qarjy tehnologııasy, ıslam qarjysy, «jasyl» qarjy syndy 6 negizgi baǵyt boıynsha jumys isteıtin «Astana» HQO «Beldeý jáne jol» bastamasy aıasynda halyqaralyq ASIAMONEY jýrnaly tarapynan «Jyl jobasy» dep tanyldy.
7,7 mıllıon adamdy qamtıtyn joba
Bıyl bastaý alǵan «Aýyl – el besigi» jobasyn aıtpaı kete almaımyz. Búginde el halqynyń 7,7 mıllıony, ıaǵnı 42 paıyzy aýyldyq jerde turady. Jańa jobanyń aıasynda 6443 aýyldyń ishinen damý áleýeti bar 3 477-si iriktelip alyndy. Spýtnıktik aýyldardy damytýǵa aldyn ala esepteýler boıynsha 900 mlrd teńge kerek. Úkimet bul somanyń 70 paıyzyn, ıaǵnı 630 mlrd teńgeni respýblıkalyq bıýdjetten, qalǵan 270 mlrd-ty jergilikti bıýdjetten bólýdi josparlap otyr.
«Aýyl – el besiginiń» aıasynda 7 jylda 7 mıllıon adamnyń turmysyn jaqsartý kózdelgen. 7 myń shaqyrymnan astam kentishilik kóshe salynyp, barlyǵyna aýyzsý jetkiziledi, áleýmettik nysandar jańǵyrtylady. 17 myń mamanǵa aýyldyq jerden turǵyn úı satyp alýǵa jeńildetilgen nesıe beriledi. Qazir 700 myńdaı adam turatyn 53 aýylda 30 mlrd teńgeniń ınfraqurylymdyq jumysy bastalyp ta ketti.
