Jylqy ónimderine degen ynta-yqylas búkil álem boıynsha artyp keledi. Osy ýaqytqa deıin jylqy etin jep kórmegen keıbir elder endi ony ózderiniń as mázirine kiristirdi. Eýropa halyqtarynyń keıbiri qymyzdyń adam densaýlyǵyna asa paıdaly ekendigin sezinip, ony daıyndaýdyń tehnologııasyn meńgerýge umtylyp otyr. Sonyń jarqyn bir mysaly Germanııa, Izraıl elderiniń keıbir azamattary qymyz óndirýdi ózderi oılap shyǵarǵan tehnologııa retinde patenttep alyp ta qoıǵan sekildi. Onyń ústine jýyqta ǵana Internette bir kompanııanyń Eýropany qymyzben qamtýdy josparlap otyrǵandyǵy belgili boldy.
Jylqy ónimderine degen ynta-yqylas búkil álem boıynsha artyp keledi. Osy ýaqytqa deıin jylqy etin jep kórmegen keıbir elder endi ony ózderiniń as mázirine kiristirdi. Eýropa halyqtarynyń keıbiri qymyzdyń adam densaýlyǵyna asa paıdaly ekendigin sezinip, ony daıyndaýdyń tehnologııasyn meńgerýge umtylyp otyr. Sonyń jarqyn bir mysaly Germanııa, Izraıl elderiniń keıbir azamattary qymyz óndirýdi ózderi oılap shyǵarǵan tehnologııa retinde patenttep alyp ta qoıǵan sekildi. Onyń ústine jýyqta ǵana Internette bir kompanııanyń Eýropany qymyzben qamtýdy josparlap otyrǵandyǵy belgili boldy.
Al jylqyny ósirý men onyń ónimderin babyna keltirip daıyndaý jáne paıdalaný – atam qazaqtyń ejelgi isi. Elimiz óz táýelsizdigine ıe bolyp, naryqtyq qatynasqa kóshkennen beri jylqy ósirýge degen ynta-yqylas barynsha kúsheıe túsip otyr. Sebebi, jylqy etiniń baǵasy ishki rynogymyzda jyldan-jylǵa sharyqtaı túsýde. Sondyqtan jylqy ósirý bizdiń halqymyzǵa ejelden málim desek te, bul máseleniń keıbir qyrlary týraly gazet oqyrmandaryna baıandaı ketkendi jón kórdik.
Álemde jylqynyń usaq ta, iri de túrleri kezdesedi. Jalpy alǵanda, onyń boıy 50 santımetrden bastap 185 santımetrlik aralyqty qamtıdy. Al salmaǵy 60 kılodan bastap 1 myń kıloǵa deıin jetedi. О́ziniń estý qabiletiniń erekshe damýyna, adamǵa degen jaqyndyǵyna jáne este saqtaý qabiletiniń joǵary bolýyna baılanysty jylqy maly úıretip, minýge jáne túrli jaǵdaılarǵa jattyqtyrýǵa jedel kóndigedi.
Jylqy etiniń adam densaýlyǵy úshin paıdaly jaqtary kóp. Onyń etinde maı az kezdesedi. Al jylqy sútinen daıyndalatyn qymyzda qant az da, sút qyshqyly, spırt, ártúrli qosh ıisti zattar mol. Osyǵan baılanysty qymyz adam tábetin ashyp, asqazan men baýyrdyń jumysyn jaqsartady. Ony kóptegen aýrýlar úshin em retinde paıdalanýǵa bolady.
Jylqynyń 200-den astam túri bar. Sondyqtan jylqyny ustamas buryn ony ne úshin ósiretindigińizdi bilip alǵanyńyz jón. Eger siz ony sapaly eti men súti úshin ósiretin bolsańyz onda qazaq, kóshim, reseılik, muǵaljarlyq jylqy tuqymdaryna nazar qoıǵanyńyz jón. Sonymen qatar, jylqyny ósiretin óńirińizdiń tabıǵı klımattyq jaǵdaıyn da eskerip, soǵan sáıkes tuqym tańdaǵanyńyz abzal.
Jylqy jyl on eki aı boıy jaıylysta bolatyndyqtan kóp kútim men bapty qajet etpeıdi. Degenmen, qysqy ýaqytta aıazdyń kúsheıgen kezinde ony qoraǵa kirgizgen jón bolady. Qorany aǵashtan jasaǵan jón. Aǵashtan salynǵan qora jylýdy jaqsy saqtaıdy jáne qurǵaq bolady. Qoranyń ishin ustaıtyn jylqy sanyna baılanysty birneshe bólikterge bólgenniń artyqtyǵy joq. Sebebi, jylqy tebingish keledi. Qora ishinde tebingen jaǵdaıda býaz bıeler ish tastaýy múmkin. Al edeni qatty zattan bolǵany jón. Biraq býaz bıelerdiń astyna jumsaq saban men saǵdar tósegen jón. Árbir jylqynyń aldyna shóp salatyn oryn laıyqtalady.
Jylqy tazalyqty súıetin mal. Sondyqtan onyń jatatyn ornyn tazalap otyrǵan jón. Sondaı-aq, bir ýaqyt jylqy malynyń denesin de tazalap otyrǵan durys bolady. Buǵan kıim tazalaıtyn shetkany paıdalanýǵa bolady.
Jylqy sulymen, arpamen, basqa da azyq-túlik qosylǵan júgerimen, burshaq tuqymdas shóptermen, sábizben, kartop jáne súrlemmen, qurama jemmen azyqtandyrylady.
Jazǵy ýaqyttarda jylqy óz qajetin jaıylymdyqtardan alady. Ol shalǵyndy shópti súısinip jeıdi. Sonymen qatar, oǵan kúnine bir ret tuz jalatýdy da umytpaý qajet. Jylqyny kúnine úsh ret sýarǵan durys.
Jylqy bir jarym jasynda jynystyq turǵydan jetiledi. Biraq kóbinese 3-3,5 jasynan bastap qulyndaı bastaıdy. Bıe qulyndy 11 aıǵa taqaý ýaqyt boıy kóteredi. Ádette, bir bıeden bir qulyn týady. Qulyn enesiniń sútin emip jetiledi. Bıe sútin saýyp, odan qymyz alatyndyǵyn joǵaryda aıttyq. Bir bıe kúnine 11-15 lıtr aralyǵynda sút beredi. Keıbir bıelerden kúnine 25 lıtrge deıin sút alýǵa bolady. Mundaı sútti mol beretin bıelerdi qymyz úshin paıdalanǵan oryndy. О́ıtkeni, ol óz sútimen qulynyn ǵana azyqtandyryp qana qoımaı, ıesi úshin de ájeptáýir paıda ákele alady.
Jylqyny 2 jasynan bastap úıretip, miniske jáne kólik retinde paıdalanady.
Jylqyny 1,5 jáne 2 jasynan bastap soıyp, etin tutynýǵa bolady. Bul jastaǵy jylqynyń eti óte dámdi keledi jáne sapalyq qasıeti de joǵary bolady.
Jylqy 25-30 jylǵa deıin jasaıdy. Osy ýaqyt aralyǵynda ol keminde 14-15 jyl boıy sharýashylyq úshin paıdalanylyp, ıesine qyzmet etedi. Jylqynyń osy qasıetin ata-babamyz «jeseń – et, ishseń – qymyz, minseń – kólik» dep jan-jaqty baǵalaı bilgen. Osy qasıetiniń arqasynda jylqy qazirgi naryq zamanynda naǵyz túlik tóresine aınalyp keledi.
Jylqy ónimderin ótkizý. Jylqy ósirýden paıdaǵa kenelý úshin eń aldymen onyń ónimderin ótkizýdiń qalyptasqan rynogyn zerttep alý qajet. Jylqy ónimderin ótkizýdiń ártúrli joldary da bar. Onyń eti men qymyzyn bazarlarǵa aparyp, toptap nemese bólshektep ótkizýge bolady. Nemese gazet pen ınternetke habarlama berseńiz tutynýshylar sizdi ózderi-aq izdep tabýy ábden múmkin. Eń durysy, sizdiń ónimińizdi turaqty túrde paıdalanatyn bir deldaldy nemese satýshyny taýyp alyp, sonymen is júrgizgenińiz oryndy bolady.
Jylqy ósirýdiń shyǵyndary. Bir jylqynyń rynoktaǵy baǵasy 70 myń teńgeden bastap 150 myń teńge aralyǵynda sharyqtaıdy. Shóp, suly, arpa satyp alý úshin eki jylǵa orta eseppen 100 myń teńgedeı qarjy jumsalady. Sonda sizdiń jumsaıtyn jalpy shyǵynyńyz 170 myń teńgeden bastap, 250 myń teńgege deıingi aralyqta bolýy múmkin.
Jylqy ósirýden alynatyn kirister. 1 kılogramm jylqy eti bazarlarda 1800-2000 teńge aralyǵynda. Bir jylqynyń soıystyq salmaǵy 250 kılogramǵa deıin jetedi. Sonda siz bir jylqy satýdyń ózinen ǵana keminde 350 myń teńge, áıtpese 450 myń teńge paıda qarata alasyz. Munyń syrtynda qymyz óndirip, qosymsha tabysqa kenelýińizge bolady.
Ázirlegen
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
__________________
Paıdaly keńesti myna saıttardan ala alasyz:
www.zooclub.ru/horses/48-6.shtml www.zooclub.ru/horses/1.shtml
