Qazaqtyń tuńǵysh dárigeri – Muhamedjan Qarabaevtyń esimin umytpaıyq

Qazaqstanǵa, qala berdi buryn­ǵy Odaq kóleminde tanymal medı­sı­na ǵylymynyń dok­tor^­lary, osy salanyń ǵalym, mamandary Ishanbaı Qaraqulov pen Estóre Orazaqov hal­qymyzdyń ar­daqty perzentiniń esimin este qal­­dy­rý týraly bılik oryndaryna usy­nystar ja­saǵan. Biraq odan aı­tar­lyqtaı nátıje shyǵa qoı­ma­dy. Áıteýir Meńdiqaradaǵy tý­ber­­kýlezdi emdeıtin sanatorıı­ge tuń­ǵysh dárigerdiń esimi berilgen. Muhamedjan jaıynda Marat Sıse­kenov degen almatylyq dári­ger shaǵyn kitap jazǵan. Muha­med­jannyń týǵan jeri – Vveden aýy­­lynda oǵan kóshe aty berildi. Osymen tá­mam.

Muhań qandaı adam edi? Shy­nyn­da da, bul kisini biz, qazaqtar ǵana bilip, qalyń orys-ormannyń odan habary azdaý bolyp kel­ge­ni­nen be, qostanaılyqtar ony jıi esine ala bermeıdi. Kóp jyl­dar Lenın atynda bolyp kelgen ob­lystyq aýrýhananyń búgin­gi dań­qy jer jarady. Osy aýrý­ha­na­nyń tuńǵysh dárigeri Qarabaev bol­ǵan edi. Ony bireý biledi, bireý bil­meı­di.

1888 jyldyń bas kezinde Qazan ýnı­ver­sı­tetiniń medısına fa­kýltetin bitirgennen keıin Muha­med­jan Qostanaıǵa kelip, qala­lyq qyzmetke ornalasady. Sol kezde myńdaǵan halqy bar Qos­ta­naı qalasynda nebári tórt oryn­­dyq kishkentaı ǵana emhana bol­ǵan. Basqa jerde emdeý orny bol­maǵandyqtan bul jerge Qos­ta­naıdan ǵana emes, búkil Nıko­la­­ev ýeziniń halqy qaptap kelip qa­­ralatyn.

Aıtpaqshy, Muhamedjan bas­tap­­qy kezde Orynbor qalasynda ju­mys isteıdi. Osynda ulty ta­tar general Bıkchýrınniń Qa­dı­sha degen qyzymen tanysyp, soǵan úılenedi. Qadıshamen bir­ge Qostanaıǵa oralady. Sándi kıing­en, basynda appaq telpegi bar, náp-názik, symbatty áıelin Muhań­nyń kádimgi mádenıetti, tár­bıeli jigit retinde páýeskeden qoly­men qoltyǵynan súıemeldep túsi­rip jatqan sátin Kárim aqsa­qal júregimizdi tolqytyp, súı­sinip sýrettep aıtyp edi. Kish­ken­taı sábıi dúnıege kelip, she­ti­nep ketedi. Buǵan el ishindegi tur­mys­tyq jaǵdaıdyń qıyndyǵy, aıtar­lyqtaı kútimniń joqtyǵy áser etkendeı bolady. Qalada, jyly jerde, aq­súıekterdiń jyly uıasynda, toq ortada, er­ek­she nazarda ósken Qadısha Muhamedjandy Orynborǵa qaıtýǵa úgitteıdi. Bu­ǵan kúıeýi kónbe­gesin ózi ketedi. Esh­­kimge turmysqa shyq­paı, keıin Qa­­rabaev qartaıyp, ómirden ót­er shaǵynda qasynda bolyp, kú­tim jasap, ony sońǵy sa­­par­ǵa shyǵaryp salady. Ne de­gen shy­naıy súıispenshilik, ne degen taza, ǵajaıyp mahabbat des­eńiz­shi! Kárim atamyzdyń Qa­dısha men Muhamedjannyń sherge, sa­ǵyn­y­sh­qa toly ómiri jaıly aıtqan sol áńgimesi ańyz sekil­di bolyp qulaǵymyzǵa sińip qa­lyp­ty. Buny biz aldaǵy ýaqytta keńi­rek zerttep, qyzyqty bir áńgime jaz­saq pa degen oıdamyz.

Ol tuńǵysh qazaq dárigeri ǵana emes, Qos­ta­naı óńirindegi birden-bir joǵary bilimdi dá­ri­­ger edi. Qostanaı qalasynyń alǵashqy tur­ǵyn­darynyń da biri bolǵan. Osy oqıǵanyń ózi oǵan asa qurmet, iz­etpen qaraýdy oraılap tur ǵoı. Endeshe Muhamedjan Qarabaevqa Qostanaı qala­synan kórnekti bir kósheniń atyn bergen jón.

M.Qarabaevtyń ómir derekteri qy­zyqty da tálimdi. Ol eldi jaıaý aralap, qyzmet kór­set­ken. Túr­li qaýipti juqpaly aýrýlardy emdep jazǵan. Respýblıkalyq mura­jaı­da Qara­baev­tyń óz qolymen toltyr­ǵan, dárigerlik dıagnoz qoı­ǵan qaǵazdary saqtaýly. Ol kez­inde Iаkýtııada alapes aýrýy taraǵanda ókimettiń shaqy­rýymen qa­ýipti aımaqqa attanyp, sol jaq­ta úsh-tórt jyldaı kidirip qa­la­­dy, sol­tús­­tiktiń naýqastanǵan hal­qy­nyń densaýlyǵyn túzeýge at­sa­ly­­sa­dy. Onyń esimi sol jaq­­ta úl­­ken qurmetke bólenedi. Sonda júr­gende ıakýt áıeline úı­le­nip, bala­ly-shaǵaly bola­dy. Elge otbasymen qaıtýǵa bet alǵanda dár­men­siz kúıge túsedi. Jergilikti halyqtyń dás­tú­­ri bo­ıyn­sha buǵan ruqsat etilmeıdi eken. So­dan ıakýt týystaryn ázer kóndirip, áıelin tas­tap, odan týǵan eki balasy – Esiman men Tamarany eline ala keledi. Qos­ta­naı oblysynda, Almatyda, Taldyqorǵanda, Kókshetaýda bú­gin­­de nemereleri, jıenderi men shó­bereleri ómir súrýde. Ertede biz barǵanda Muhamedjannyń týǵan kelini bala-shaǵalarymen Vvedende turatyn edi, qazir ne­me­re­si osynda qonys tepken.

Keńes ókimeti ornaǵanda jan aıamaı qyzmet atqaryp, densaýlyq saq­taý salasynda óle-ólgenshe qyz­met etti. Belgili memleket qaı­­­­rat­keri Álibı Jangeldınniń kó­­me­­gimen oǵan res­pýblıkada tuń­­­ǵysh ret derbes zeınetaqy t­a­ǵa­ıyndaldy. Ol aqtyq demi bit­kenshe halyqty emdeýmen shu­ǵyl­dan­dy. Borovskoı kentinde Muhań qyzmet atqarǵan emhana ǵımaraty áli kúnge deıin saqtaýly. Sonyń qabyrǵasyna eskertkish taqta qo­ıyl­ǵan. Onyń turǵan úıi de bar.

Vvedendegiler Qarabaev qa­bi­riniń qaı jerde ekenin bile qoı­maı­dy. Munyń jóni de bar. Kóp jyldar boıy onyń beıiti kirpish zaýytyndaǵy Tobyl ózeniniń jar­qa­baǵyndaǵy eski qorymda dep eseptelip keldi. Oǵan belgi de ornatyldy. Bir jyldary zaýytqa kirpish jaıatyn alań kerek bolyp, oǵan jer tańdalǵanda álgi qorym jat­qan oryn laıyq degen sheshim shy­ǵarylady. Keńes ókimetiniń kezi. Munda ata-babalarymyz ja­tyr degenge jergilikti basshy­lar qulaq aspaı qoıady. Tipti bas­qa qaıran qalmaǵan soń aýyl aq­sa­qa­ly Kárim Dáýletov qýlyqqa basyp, bul jerde Muhamedjan Qarabaev jatyr degen shaǵymmen aýdan, oblysqa baryp, sózin áreń ótkizgen. Jartylaı qoparylyp qal­ǵan qorymdaǵy jumys toq­tal­ǵan.

Endi bir jyldary Tobyl óze­ni­niń jarqabaǵy qulaı-qulaı kelip, Qarabaevtyń beıitin ózenge aǵy­zyp jiberýge shaq qaldy. Taǵy da Kárim Dáýletov dabyl qa­­ǵyp, beıitti tabıǵat apatynan saq­taýdyń basqadaı amaly bolmaı, ony ózge qorymǵa kó­shirýge týra kelgen. Sodan Qa­ra­baev­tyń múr­de­si jańa bir zıratqa jet­ki­zilgen bolatyn. Alaıda, bul kó­shi­rilgen sú­ıek Muhamedjandiki emes, ákesi Qarabaıdiki bolatyn. Al Muhamedjannyń naqty jerlengen jeri uzaq jyldan adam aıaǵy baspaǵan eski zıratta edi.

Biz sol eski zırattan osynda 1928 jyly jerlengen qazaq­tyń tuńǵysh kásibı dárigeri Mu­hame­djan Qarabaevtyń qabirin izde­dik. Bul qorymdy adam aıaq alyp júr­gisiz qalyń jynys basyp ket­ken. Kezinde qabirdiń ornyn biletin, Muhańdy óz qolymen qoıǵan, júzge taqap kóz jumǵan Ká­rim atadan biraz jaılardy estip, qanyq bolǵanbyz. Onyń aıtýynsha, belgi tasy áldeqashan quryp bitken. Muhamedjannyń baýyry Dáýlettiń esimi jazylǵan bir belgi bar, sony tapsańdar, onyń ar jaǵynda atalaryń jatyr degen. Aıtqanyndaı solaı bo­lyp shyqty. Bir saǵattan artyq ýaqyt aralap júrip, ıt tumsyǵy ót­peı­tin qalyń butalardyń ishinen tap­tyq.

Muhamedjan búkil qazaq hal­qy­na qyzmet etken, el tarıhynda qoltańbasyn qaldyrǵan azamat. Aldymen basyn kórkeıtý kerek. Qorym Meńdiqaranyń Býden­nyı kentine barar jolda, Tobyldyń oń jaǵynda orna­las­qan. Kóp jyldardan beri munda adam qoıylmaǵandyqtan jol bite­lip, shóp, shilik basyp ketken. Asfalttan qorymǵa deıingi joldy áıteýir kólik júretindeı du­rystap, taban izi kórinetindeı etse jetip jatyr. Qorym ishin de ta­zartyp, Qarabaevtyń beıitine deıin arshyl­ýy kerek. Jolǵa kórsetkish qoısa da artyq emes. Halyqtyń dańqty perzentiniń qur­metine el bolyp úles qosý bári­miz­diń paryzymyz. Osy ıgilikti isterdi júzege asyrý jaıly sol ýaqyttaǵy Meńdiqara aýdanynyń bas­shylaryna aıtqan bolatynbyz. Bul 2002 jyldyń jazynda bolǵan. Erterekte «Halyq keńesi» gazetinde, al keıin 2005 jyly maýsym aıynda «Ana tili» ga­zetine Muhamedjan atamyzdy este qaldyrý jóninde maqala jazyp, oryndy másele kótergenbiz. О́ki­nishke qaraı kórer kóz, estir qu­laq bolmady.

Muhamedjan 1889 jyly Yby­raı Altyn­sa­rın aýyryp qa­l­dy degende aılap qasynda oty­­ryp emdegen. Ol jóninde Altynsarın dos­tarynyń estelik hat­tarynda aıtylady. Ybyraı ata­myz osy Muhamedjannan úmit­­tenip, ony Troıskige oqýǵa al­dyrtqan. Qazanda kita­byn bas­ty­rarda Ybyekeń Muhamed­jan­dy korrektor etti. Altyn­sa­rın halyqtyń oqý-bilim alýyna qandaı adal qyzmet etse, Mu­hamed­jan Qarabaev ta halyqtyń den­saýlyǵyn saqtaý isine son­sha­lyq­ty janyn salǵan.

Muhań Yrǵyzda da dáriger bolyp jumys istegen. Sol Yrǵyzda qazaq­tyń tuńǵysh dárige­riniń esimi asa qurmetpen atalady eken. Muha­m­e­djannyń murajaıy da bar. Onda Alash ardaq­tysyna qatysty qundy-qundy qujattar jına­lypty. Saha (Iаkýtııa) elin­de de atam zamanǵy qyzmeti úshin halyq Qarabaevty esin­de saq­tap qalypty. Ana bir jyldary Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, qa­rymdy qalamger Qalaýbek Tursynqulov sol jaq­­qa qazaq jazýshylaryn bas­tap bar­ǵanda Mu­ha­med­jannyń Iаkýtııa­daǵy qyzmeti jóninde tebi­rene jazady. Jazýshy «Polıar sheń­be­riniń ar jaǵynda» atty qalyń kitabynda ıakýttardyń Muhańdy qalaı baǵalaıtynyn tamashalap áńgi­me­leıdi. Basqa jurt basyna kótergen ataqty dá­rigerimiz óz meke­ninde, Otanynda qadirsiz bol­ýy qalaı?

Basqanyń jóni bir bólek, Mu­ha­­medjan Qarabaevtyń jóni bir bólek. Ol jaı adam emes. Úsh ǵa­­syr boıy jurt esinen ketpeı kele jatqan asyl beıne emes pe?! Onyń eńbegi ushan-teńiz. Al osyn­daı adamdy biz baǵalaı almaı kele­miz.

Vvedenka orta mektebinde, qa­zir­gi Muhań atyndaǵy oblys­tyq ońaltý ortalyǵynda Qara­baev­qa arnalǵan murajaı buryshy bar. Odan basqa dáneńe joq. Al Vveden degen ataý bizge sonsha qundy ma? Bul – aldymen Muha­med­jan Qarabaevtyń týǵan jeri. Karabaıka dep atalatyn ózen ıirimi de bar. Qarabaı kóńiniń qasyna pereselenderdiń aýyly 1911 jyly oryn teýipti. Osy jerde bertinge deıin áspettelgen revolıýsıoner Letýnov ta týypty. Kóp jyldar onyń esimimen keńshar ataldy. Bizge taǵy bir qadirli adam Alash jas­ta­rynyń birinshi jetekshisi, Orynbordaǵy alǵashqy halyq-aǵartý ınstıtýtynyń dırektory bolǵan, Ahań men Jaqańnyń senimdi serigi Muhtar Babaqaıuly Murzın de osy jerde dúnıege kelgen. Ol Muhamedjan Qara­baev­tyń kúıeý balasy bolatyn. 1945 jyly Shymkentte túrme­de óltirildi. Qandaı aıaýly adam bolǵan deseńizshi. Bizdiń aıtaıyn degenimiz, Vvedenniń atyn ózgertip, ony Muhamedjan Qara­baev­tyń esimimen ataǵan jón. Neme­se Qarabaı aýyly-aq bolsyn.

Qarabaev týǵan halqynyń qaıǵy-qasiretin, muń-muqtajyn jas­taıynan bilip ósti. Ol ash, jala­ńash júrip, bilim alýdy, eline qyzmet etýdi ańsady. Asyl armany oryndalyp, Qazandaǵy ımpe­ratorlyq ýnıversıtettiń medısına fakýltetine tústi. Bar yntasyn salyp oqydy. Oǵan qatysty derekterdi aqtaryp otyryp, tań­danarlyq jaılarǵa kýá bolasyń. Ol el ishin­de­gi súzek, oba sııaqty juqpaly aýrýlardy jaıaý­lap júrip emdegen, tipti alǵashqy jyly jala­qy ala almaı, adamdardy tegin qaraǵan. Professor Ishanbaı Qaraqulovtyń aıtýyna qara­ǵanda, 1895 jyly qazaq dalasynda birinshi ret Yrǵyzda jańa aýrýhana salý jóninde usynys jasap, ony júzege asyrýǵa uıtqy bol­ǵan. Bir sheti Iаkýtııa, Orta Kolymaǵa deıin ba­ryp, Sankt-Peterbýrg qalasynda, joǵaryda aıtyl­ǵan Yrǵyz, Shalqar, Aqtóbe, Túrkistan jerinde neshe túrli juqpaly aýrýlarǵa qarsy em-dom jasap, eldiń densaýlyǵyn saqtaýǵa barynsha atsalysady.

Eń aldymen Densaýlyq saq­taý mınıstr­li­giniń qazaqtyń tuń­­ǵysh dárigerine kóńil bólmeýi qyn­­jyl­tady. Mańdaıaldy me­­dı­sına qyzmetkerlerin marapat­taý úshin Muhamedjan Qa­­rabaev medalin baıaǵyda ta­ǵaı­yn­daýǵa bolady ǵoı. Nur-Sultan qalasyndaǵy medısına ýnıve­rsıtetine, respýblıkalyq emdeý mekemeleriniń birine Muha­med­jannyń esimin berip, onyń atynan stýdentterge nege stıpendııa taǵaıyndamasqa? Muhań­nyń ash, aryq baýyrla­ry­myzdy emdep jatqan eski sýretterdi kór­gen­de tóbe quıqań shymyrlaıdy, ultyna búıregi buryp, shybyn janyn shúberekke túıip, juqpaly aýrýlardan qoryqpaı, qalyń eldi aralap, alapatqa qarsy kúresýi asqan erlik qoı. Osy jaıly nege kitap jazbasqa, nege telehabar, ne kórkem fılm túsirmeske? Biz ózgeler degende elpildep, dymymyz qalmaıdy, al ózimizdiń tekti, jarqyn tulǵalarymyz degende kejegemiz keıin tartyp, tartynshaqtanyp, neshe túrli syltaý aıtyp, boıymyzdy aýlaq salyp turatynymyz nelikten? Osy ýaqytqa deıin elemeı kelgen Muhamedjan Qarabaevty respýblıkalyq deńgeıge kóte­rip, esimin elge jarqyratyp kórse­te­tin mezgil jetti.

Tarıhymyzdy saralap, olqy tus­tarymyzdy anyqtap, aq­tań­­daq betterimizdi ashyp, kóp­ke jarııa etýdemiz. «Rýhanı jań­ǵy­rý», «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdarlamalaryn júzege asyrý aıasynda qyrýar ıgi shara­lar oryndaldy. Alaıda, atqara­tyn sharýalar áli de shash-etek­ten. Solardyń qatarynda Muha­med­jan Qarabaevtyń esimin máńgilik este qaldyrý, onyń el aldyndaǵy sińirgen janqııarlyq eńbegin mem­lekettik deńgeıde qurmetteý, ardaq­ty Alash azamatyn túrki dúnıesine, álem jurtshylyǵyna tanystyryp, nasıhattaý mindeti tur. Bul qazaqtyń tuńǵysh dári­ge­ri­ne jasalǵan taǵzym bolar edi.

Esengeldi SÚIINOV,

aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi

NUR-SULTAN