Qostanaılyq dıqandar tuqym tappaı otyr

Ásirese eń sapaly bıdaı ósetin Naýyrzym aýdanyndaǵy usaq sharýashylyqtardyń jaıy múshkil. Olardyń nesıe alýǵa kepildikke qoıatyn ne múlki, ne jańa tehnıkasy joq. Dıqandar aýdan ákimdigine baryp kómek suraǵanymen, jergilikti bılik ázirge tyǵyryqtan shyǵýdyń qan­daı da bir jolyn nusqap, naqty qoldaý kórsetýge qaýqarsyz.

Al oblystyq aýyl sharýashy­lyǵy basqarmasyna qarasty Mem­lekettik astyq ınspeksııa­sy bóliminiń bastyǵy Serik Q­abıev: – Naýyrzymda tuqym máse­lesi aý­dandyq deńgeıde she­shi­lip qoı­ǵan. Taıaýda aýdan ákiminen «Bı­daı tuqymyn ósi­retin iri sharýa­shylyqtarmen memo­randým jasa­dyq, biz tuqym máselesin shesh­tik» degen hat alǵanbyz, – deıdi.

Máseleniń mán-jaıyn bilmek bolyp Naýyrzym aýdanynyń ákimdigine habarlastyq. Ákim­niń orynbasary Qabıdolla Omarov:

– Dámdi, Býrevestnık, Qaı­ǵyda bıdaı tuqymy bar. Tek Raz­dolnyı men О́leńdide joq. Sho­laqsaıda bıdaı tuqymyn ósi­retin iri seriktestik bar. Olar­dyń tuqy­my búkil aýdanǵa jetedi. Usaq sharýalar sonymen kelisip, múlik-tehnıkasyn kepil­dikke qoıyp, tuqym alsyn. Ony kúzde qaı­tara ma, ol jaǵyn ózderi keli­sedi.

Qazir kim tegin tuqym be­redi. Jaqynda oblys Aýyl sharýa­shylyǵy mı­nıstrligine hat jazǵan. Sonyń jaýabyn kútip otyr­myz. Jaı qońyraý shalyp suraǵany bolmasa, búginge deıin tuqym taýyp ber dep maǵan eshkim kelgen joq. Men olarǵa ne deımin, kútý kerek, – dedi. Osy­laısha, oblys aýdanǵa senip, aýdan oblystyń aýzyna qarap otyr. Endi dıqandardyń muńyna qulaq túreıik.

Batyrbek Saǵıtov,

sharýa, О́leń­di aýyly:

2018 jyly egin­di burshaq uryp, gektary­nan nebary 2 sentnerden astyq al­dyq. 2019 jyly bar múl­kimiz­di salyp «Qarjylaı qol­daý qorynan» nesıe alyp, egin ektik. Ony bıyl qaıtara alma­dyq. О́kimet prolongasııa jasap merzimin uzartty ǵoı, oǵan óti­nish jazǵanbyz. Endi 2020 jyl ke­lip qaldy. Oǵan bizdiń nesıege kepil­dikke qoıatyn múlkimiz de joq, aqsha da joq. Endi Úkimet biz­diń jaǵdaıymyzdy túsinip, «Azyq-túlik korporasııasy» ar­qy­ly tuqym bere me degen úmit bar. О́ıtkeni byltyrǵy nesıemizdiń ózin jaba almaı otyrmyz. О́zimde 325 gek­tar jer bar. Byltyr egin kúıip ket­ti. Aýdan ákimine baryp, egin shyq­pa­­ǵa­nyn aıtyp kómek suradym. Ol kisi saq­­tandyrý tólenedi dedi. Ákim aıtyp otyr­­ǵan saqtandyrý – mardymsyz aqsha. Aýdannan kelgen komıssııa kózben kórip turyp, egin shala shyqqan degen she­­shim shyǵaryp otyr. Nege bulaı desek, masaqqa ilingen bir-eki bıdaıdy kór­se­te­di. Ol bıdaı janarmaıdy da aqta­maıdy. Egin shala shyqqan joq, múldem shyqpaı qaldy, aqıqaty – osy. Buryn osyndaı qıyn jyldary «Azyq-túlik korporasııasy» arqyly qaryzǵa ósim­pa­ıyz­syz tuqym beretin. Ony kelesi kúzde qaı­taryp beretinbiz. Endi bıyl olaı bere almaı­tyn shyǵarmyz. Eki jylǵa berse degen ótinishimiz bar. Biz ózi kóp emes­piz ǵoı. О́leńdi aýyldyq okrýgi men Raz­dol­nyı­daǵy 10 shaqty sharýashylyq qana. Ne berse de egemin bıyl.

Qaırat Nysanbaev,

sharýa, О́leńdi aýyly:

520 gektarǵa bıdaı egetinmin. Byl­tyr egin shyqpaı qaldy. Bıyldyqqa 60 tonna tuqym kerek. Tuqymdy iri sharýashylyqtardan alyńdar deıdi. Oǵan qoıatyn kepildik joq, qalaı alasyń? Esh­kim bermeıdi. Ákimdik qazir «ana jerden alyp beremiz, myna jermen sóılesip ja­tyrmyz» dep ýádeni úıip-tókkenmen, erteń eshteńe bilmeımiz dep shyǵa keledi. Bul – jylda aıtylatyn áńgime.

Dmıtrıı Isaev,

sharýa, О́leńdi aýyly:

2019 jyly mamyr aıynda kóktemgi dán sińirý jumystaryna 15 mln teńge nesıe aldym. Bir jyldan soń sáýirde ústine 2 mln teńge qosyp, 17 mln qaıtarýym kerek. Byltyr 1000 gektar bıdaı, 300 gektar arpa ektik. Jazda Naýyrzym qoryǵy órtengende 100 gektar arpa ystyq uryp, kúıip ketti. Oǵan eshqandaı saqtandyrý tólenbeıdi. Qýańshylyqtyń saldarynan bıdaı gektarynan 0,2 – 0,5 sentnerden ónim berdi. Ony jınap alý tıimsiz, janar­maı men jumys kúshin aqtamaıdy. Sondyqtan sol kúıi tastap kettik. Arpa – 1-1,5 sentner. Ony mal azyǵyna jınap aldyq. Byltyr «Sybaǵa» baǵdarlamasy boıynsha aberdın-angýs tuqymdy 80 bas iri qara alǵanmyn. Quny – 31 mıllıon 250 myń teńge. Buǵan ózimde bar múlikti kepildikke qoıdym. Egin bolma­ǵa­ndyqtan, bıyl nesıemdi de tóleı alma­­dym. О́teý merzimin uzartpaı otyr. Shar­ýa­shylyqta ózimnen basqa jeti adam ju­mys isteıdi. Olardyń jalaqysyn tóleý úshin usaq nesıe aldym. Bir jumysshym: «Bárin kózim kórip tur ǵoı. Keıin jaǵdaı túzel­gende berersiń», dep jalaqysyn alýdan bas tartty. О́zim aýyl mektebine kómek­tesip, qysta qar arshyp, aýyl kóshe­lerin tazartyp turamyn. Bıyl bizge mem­lekettiń qoldaýy asa qajet bolyp tur. Jaǵdaıymyz óte qıyn.

Arnur Bekmaǵambetov,

sharýa, О́leńdi aýyly:

Byltyr 200 gektar zyǵyr, 800 gektar bıdaı ektim. 20 tonna zyǵyr jınap aldym. Arpa, bıdaıdy jınaǵan joq­pyz, tastap kettik. Qolymyzda jınaý­dyń tıimsizdigi týraly anyqtama bar. Aýdannan komıssııa kelip kórdi. Qazir tuqym izdestirip, taba almaı jatyrmyz. 2013 jyly «Sybaǵaǵa» qatysyp mal alǵanmyn. Qazir sonyń 800 myń teńge qaryzy kelip tur. Prolongasııaǵa óti­nish jazyp edik, jaýap joq. Munyń syr­tynda qazan aıynda maldan brýsellez shyǵyp, karantınge jaýyp tastady. Qazir ne mal sata almaımyz. Eshteńe isteı almaı otyrmyz. Aýylda 2-3 otbasy osy sharýashylyqta eńbek etip, nápaqa aıyryp otyr. Maǵan 150 tonnadaı tuqym kerek. Jerimizdi, eski tehnıkamyzdy qoıyp nesıe alaıyq desek, oǵan bermeıdi. Nesıe alý úshin qalada úıiń bolý kerek nemese tehnıkań jańa bolýy qajet. Naýryz kelgende bıdaı tuqymynyń baǵasy da aspandap ketedi.

Nızam Garashov,

sharýa, Razdolnyı aýyly:

Byltyr 850 gektar alqapqa dán egip, kúzde túk ala almadyq. Ákimdikke ótinish jazdyq. Ázirge mardymdy jaýap joq. Endi ne bolaryn bilmeı otyrmyz. Byltyr Qostanaı qalasyndaǵy úıim­di kepildikke qoıyp, tuqym seýip edik, eginniń jaǵdaıy anandaı boldy. Nesıeniń óteý merzimin bir jylǵa uzartty. Onysyna rahmet. Biraq kók­tem­de egetin bıdaı tuqymy joq, ne isteri­miz­di bilmeı otyrmyz. Nesıe alaıyq desek, kepildikke qoıatyn eshteńe joq.

Maral Beljanov,

Razdolnyı aýy­­ly:

Bizdiń sharýashylyq «Eńbek» shar­ýa qojalyǵy dep atalady. 3 myń 200 gektar jerimiz bar. Byltyrǵy qýań­shy­­lyq bizdi ǵana emes, osy óńirdegi bar­lyq sharýashylyqty eseńgiretip ketti. Razdolnyı aýyldyq okrýgine 15 shaqty sharýashylyq tirkelgen. Byltyr eshqaısysy egin ala alǵan joq. Qazir kópshiligi eginshilik kásipten qol úzý­ge nıettenip otyr. Eger bıyl nesıege tuqym berilmese, alqaptar egilmeı, bos qalaıyn dep tur. Iаǵnı, jer jemis ber­meı­di. Qazir Razdolnyıda 100 shaqty úı bar. Osyny ustap qalý kerek qoı. Onsyz da turǵyndardyń birazy qalaǵa kó­ship jatyr. 2018 jyly Qostanaı ob­lysynyń ońtústik aýdandarynda qýań­shylyq boldy. Razdolnyıda egin gek­taryna 2-3 senterden ǵana ónim berdi. Al byltyr bul qýańshylyq 2-3 ese kúshti bolyp, egin 0,2, ári ketkende 1 sentner ǵana túsim berdi. Tipti 1 jarym sentner túsim bergenniń ózinde, egindi jınap alý tıimsiz. Shyǵyn aqtalmaıdy. Sondyqtan byltyr kóptegen sharýalardyń egini dalada qaldy. Eń bastysy, óńdelgen alqap­tardy tastap ketpeı, saqtap qalý ma­ńyzdy. Mysaly, irgeles jatqan Bes­taýda dán sińirýge bolatyn 50 myń gektar jer bar. Bul alqaptar kezinde joǵary ónim beretin. Qazir osy 50 myńnyń 100 gektaryna ǵana dán sebiledi, qal­ǵany ıgerilmeı jatyr. Bul – úlken  másele.

Nıkolaı Kredıch,

sharýa, Razdolnyı aýyly:

Bıyl qoıma bos tur. Kúzde alqapqa shyǵyp kórdik. Bir aıda 4 býnker egin ordyq, onyń ózi taza emes, malǵa berýge ǵana jaraıdy. Malǵa biraz jem jınap aldyq. Shyǵyndy aqtamaıtyn bolǵan soń, qalǵanyn tastap ketýge týra keldi. 40 tonna tuqym ekkenbiz, ónim – nól. Qanshama janarmaı zaıa ketti. Jalaqynyń ózin áýpirimdep júrip tóle­dik. Jaǵdaı óte nashar. Tuqym satyp alýǵa qaýqarsyzbyz. 680 gektar jerim bar. Kóktemge deıin 3 aı ýaqyt qaldy. Endi joǵarydaǵy basshylar qol ushyn sozar dep úmittenip otyrmyz.

Naýyrzym aýdanyndaǵy ahýal osy. Oblys ortalyǵynan shalǵaı jatqan Jiti­qara, Qamysty aýdandarynda da jaǵ­daı máz emes.

– Taıaýda aýyl sharýashylyǵy mı­nıs­tr­­ligine hat jazdyq. «Azyq-túlik kor­po­ra­­sııasynda» satylyp alynǵan 50 myń tonnadaı astyq bar. Satýǵa arnalǵan ta­ýar túrindegi bıdaı. Bizdiń oıymyz sol bıdaıdy qaryzǵa alyp, dıqandarǵa tara­typ berý. Olar kúzde paıyzymen qaı­taryp beredi. Qazir osy másele qara­lyp jatyr. Oblys boıynsha 2,6 myń tonna tuqym jetispeıdi. Qamysty aýdanyna 500, Jitiqaraǵa 2 jarym myń tonna tuqym kerek. Biz «Azyq-túlik kor­porasııasynan» 5 myń tonna surap otyrmyz. Eger berse, barlyǵy jabylady. Baıaǵyda memlekettik astyq qory bar edi ǵoı. Qazir ondaı joq. Korporasııa jeke qurylym sanalady. О́zi satyp alady da, ózi eksportqa jiberedi. Bul másele qanshalyqty oń sheshim tabatyny ázirge belgisiz, – deıdi memlekettik astyq ıns­peksııasy bóliminiń bastyǵy Serik Qabıev.

Búginde Qostanaı oblysynda 4 tabıǵı bıdaı tuqymyn óndirýshi, 14 elıtaly bıdaı tuqymyn óndirýshi jáne 28 bıdaı tuqymyn óndirýshi seriktestik jumys isteıdi. Munyń syrtynda, elimizdiń basqa óńirleri men Reseıden kelgen bıdaı tuqymyn saýdalaıtyn 14 alyp-satýshy bar. Salalyq basqarma ókilderiniń aıtýynsha, óńir basshysy Arhımed Muhambetov bulardyń barlyǵyna oblystan tysqary jerlerge bıdaı tuqymyn sa­týǵa tyıym salyp, birinshi kezekte óz dı­qan­darymyzdy tuqymmen qamtamasyz etý kerek degen nuqsaý bergen. Munyń syrtynda bıdaı tuqymyn ósiretin shar­ýa­­shylyqtardy 70%-ǵa deıin sýbsıdııalaý máselesi de qolǵa alynyp jatyr.

Búginde qýańshylyqqa urynǵan bir­qatar aýdandarǵa egin bitik shyqqan sol­tústik aýdandar qol ushyn sozǵan. Ol úshin eki aýdannyń ákimi ózara ynty­maqtastyq týraly memorandýmǵa otyryp, bıdaı tuqymyn óndiretin iri sharýashylyqty úshinshi tarap retinde tartyp, sharttyń buljymastyǵyna ózderi kepil bolýy kerek.

Jalpy, óńirde qýańshylyqqa qyńq etpeıtin, tehnıkasy qýatty, sharýa­shy­ly­ǵy myqty, damyǵan iri serik­tes­tik­ter kóp. Olardyń deni kóktemgi egistik naý­qa­nyna saqadaı saı daıyn otyr.

Seberge bir túıir tuqymy joq naýyr­zym­dyq dıqandardyń da aldaǵy jazdan úmiti mol. О́ıtkeni bıyl alqapqa qar qalyń tústi, ylǵal da jetkilikti. Tek tu­qym tabylsa ıgi.

Nurqanat Qulabaev

Qostanaı  oblysy