– Meniń ómirimdegi taǵdyrdyń bergen oljasy – óz zamanymdaǵy uly talanttar men erekshe taǵdyr ıeleriniń jan dúnıelerindegi názik sezimderiniń, qupııa oılarynyń, bárine bolmasa da, ishinara qanyq bolýym. Sol retten alǵanda Ábish Kekilbaıulymen 25 jastan keıin turaqty túrde bolmasa da, ara-tura, bir sát, bir saǵat ońasha sóılesýdiń reti kelip júrdi. Ábish álemi – bul úlken álem. Onyń shyǵarmashylyq álemine qanyq bolý úshin bir kezde arnaıy issaparmen Mańǵystaýǵa da bardym. Sodan keıingi ekeýara áńgimemiz eldik taǵdyrǵa qaraı aýysty, keıinnen meniń suraqtarym táýelsizdiktiń taǵdyryna qatysty dittegen máselelerge qaraı oıysty. Onyń barlyǵyna jazýshy rızashylyqpen, qýanyshpen, ókinishpen, keıde yzalanyp otyryp ta jaýap berdi. Tipti sharasyzdyǵyn bildirgen kezderi de boldy.
Men baıqaýǵa qatysamyn dep estelik jazǵan joqpyn. Ulttyq akademııalyq kitaphananyń dırektory Úmithan Dáýrenbekqyzy meniń Ábish týraly aıtqan pikirlerimdi tyńdap júrip: «Osyny jazyp berińizshi maǵan», – dep ótinish jasady. Sol ótinishti oryndadym. «Ábishtiń kóz jasy nemese ólgen kitap» degen shaǵyn essede Ábishpen aramyzdaǵy jaǵymdy mezetterdiń úsh sátin ǵana jazdym. Bul qubylysty oqıǵalar meniń kókeıimde uzaq jyldardan beri saqtalyp kelgen edi. Munda shyǵarmashylyq taǵdyryma qatysty da jaıttar bar... Keıin bilsem, bul esseni baıqaýǵa usynǵan eken. «Nege maǵan bir aýyz eskertpediń?», degen suraǵyma: «Biz úlken býyn qalamgerlerdiń Ábish týraly pikirlerin bilgimiz keldi. Sizden basqa da bes-alty kisi bar. Eshqaısysyna aıtpadyq», degen jaýap aldym. Bul essede tek Ábishtiń ǵana kóz jasy emes, meniń de kóz jasym men «ólgen kitabymnyń» taǵdyry bar...
– Jurtshylyq sizdiń ádebıet pen ǵylymda qos aıaǵyn teń basqan qalamger ekenińizdi jaqsy biledi. Biraq bul ekeýi eki túrli sala ǵoı. Ǵylymı eńbek jazǵanda qandaı tásilder qoldanasyz? Basylymdardy, qujattardy qalaı paıdalanasyz? Bir sózben aıtqanda, bir ǵylymı eńbektiń jaryqqa shyǵýy úshin siz qalaı eńbektenesiz?
– Men úshin, meniń jeke shyǵarmashylyq ishki keńistigim – kórkem shyǵarma, ǵylymı shyǵarma, derekti shyǵarma, pýblısıstıka dep bólinbeıdi. О́ıtkeni olardyń barlyǵy da bir kózqarastyń, bir kórkem ustanymnyń, bir ishki kórkem sheshimderdiń nátıjesi. Ǵylymı kópshilik shyǵarma da, kórkem shyǵarma da meniń janymdy birdeı tebirentedi. Ony oqyǵan adam – eki sala, eki janr retinde qabyldaǵanymen de, óz qalamymnyń ushynan týǵan dúnıeler bir júrekke jalǵasqan, bir júrekke quıatyn eki tamyr sııaqty. Shyǵarma oqyrmanǵa oı tastaýǵa, tebirentip, shimirkendirip, áser qaldyrýǵa mindetti. Eger olaı jazylmasa, men óli tarıhty, óli sózdi kóshirip otyratyn hatshy emespin. Tipti ondaı ustanym baıqalyp qalsa, ózime-ózim sondaı jek kórinishpen qaraımyn. Iаǵnı, bos ketken sóz. «Dýlyǵada» 77 tulǵanyń jeke tarıhy bar. Sol tulǵalardyń taǵdyrynyń búgingi bizdiń taǵdyrymyzǵa tikeleı áseri bar. Men kórkem shyndyqty – tarıhtaǵy oqıǵanyń elesin kórkem beıneleý dep emes, naq sol shyndyqtyń ózin, qansha aýyr bolsa da, kórkem oımen sabaqtaý dep túsinemin. Sondyqtan da kóshpeli dáýirler, sonyń ishinde «Altyn orda» týraly jeke-jeke eńbekter jazylýy kerek bolǵan. Biraq ýaqyt ótip ketti. Endi olardy bir-bir kólemdi maqalamen shekteýdi maqsat etip júrmin. Al bul máselelerdi men oılastyryp, derekter jınaqtaǵaly qaı ýaqyt? «Altyn ordanyń» qurylýy, kúıreý sebepteri týraly eńbek osydan jıyrma jyl buryn jazylyp ketýi múmkin edi. Biraq sol kezdegi sheshilmegen túıinder oǵan kezek bermedi. Bir shyǵarmaǵa qansha ýaqyt ketedi deısiz? Qazir Abaı, Qunanbaıdyń ómiri, shyǵarmashylyǵy týraly tııanaqtap otyrǵanyma bir jyl boldy. Al bul shyǵarma 1994 jyly, jeltoqsannyń 14-i kúni bastalyp ketýge tıisti edi. О́zim úshin sheshilmegen kúrdeli bir suraqtarym boldy. Odan beri, mine, otyz jylǵa jýyq ýaqyt ótti. Qazir sol kezdegi suraqtardyń keıbireýiniń jaýaptaryna ázir sııaqtymyn. Al onyń qalaı jáne qashan bitetinin men ázirshe bilmeımin.
– «Bir taqyryp bir qalamgerdiń ǵumyryn taýysýy múmkin» deısiz ǵoı, sonda?
– Ras, ómirlik taqyryptar bolady. Qalamdas dostarymnyń: «Abaıdyń ómiri týraly jeke ómirbaıandyq dúnıe jaz, sen oǵan daıynsyń», degenine otyz bes jyldan asty. Kezinde jazyp ta ketýime bolatyn edi. Biraq meniń jurtqa Abaıdyń ómiri Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasyndaǵy ómir emes ekenin túsindirýim kerek boldy. Bul – óte qıyn, kúrdeli másele. Men keıde Abaıdyń óleńderin oqyp shyqqannan keıin, on bes-jıyrma kúndeı baýyrymdy jerden kótere almaı qalamyn. Al onyń ómirindegi ashy zapyrandardy bilgen kezde: «Qalaı ómir súrgen, alpys jasqa qalaı jetken?», dep tańǵalamyn. Abaı kórgen qııanatqa, tabaǵa – adam balasy tózip, shydap ómir súrý múmkin emes. Onyń betin tyrnap, tabanyn tilip, basynyp, qorlap turǵan adam ózge emes, óz jurty. Bul óte aýyr.
Ekinshi bir mysal. Qurbanǵalı Halıdıdiń qyzy Halıda apaıdy 1968 jyly Aıagóz qalasynda kórdim. Sodan beri Qurbanǵalıdy kórgen, ony sýretke túsirgen, birge sýretke túsken kisilermen sóılesýdiń sátteri jıi ushyrasty, ataqty tarıhshynyń ul-qyzdarymen aralastym, shóberelerimen qazir de habar-osharlaspyn. Úılený toıymda Qurbanǵalıdy sýretke túsirip, onyń tálimin jalǵastyryp, shákirti bolǵan Muhamedjan Iýsýpov qarııa maǵan onyń kitabyn syıǵa tartty. Sodan bastap sol kitapqa meniń yqylasym erekshe aýdy. Ony sekseninshi jyldary Tótenaev pen Amanjolov aýdardy. Biraq keı tustaryn mazmundap aýdarǵan, dinı oramdary men paıymdaýlary qysqartylǵan. Sońǵy alty-jeti jyldan beri arab-parsy tilderin jaqsy biletin, ortaq tilmen jazylǵan shyǵarmalardy oqı alatyn tórt-bes jigitpen birigip sony aýdaryp jatyrmyz. Orta Azııa boıynsha jádıd baǵytynda, ortaq tilmen jazylǵan shyǵarma on jeti-on segiz ǵana. Sonyń biri osy – «Taýarıh hamsa». Biz bul eńbekti Qazan baspasynan shyqqan kitap arqyly emes, tikeleı qoljazbadan aýdaryp jatyrmyz. Onyń túsinikteriniń ózine bir monografııa jazýǵa týra keldi. Eki tomy jarııalandy, tárjima áli aıaqtalǵan joq. Qytaıdyń kóne mánjý jazýyndaǵy tarıhı derekterge byltyr kózim túsip, shet jaǵasyn alyp keldim. Qurbanǵalı Halıdıdiń «Taýarıh hamsasy» bizge búgingi Qazaqstannyń tarıhyn múlde basqa turǵydan qaraýǵa múmkindik beredi. Biz qazir Shyǵys Túrkistandy jáne onyń tarıhyn eskermeımiz. Moǵol handyǵyn qaperge almaımyz. Eger Moǵol handyǵy, Esen-Buǵa han bolmasa, onda Qazaq handyǵy qalaı quryldy? Nege eńsegeı boıly Er Esim Qataǵan Tursyn hanǵa handyǵyn berip, alty-jeti jyl boıy Qashqar boıynda, Tıan-Shanda handyq qurdy, el jınady? Nege? Onyń quramynda kimder boldy? Dýlattar, qypshaqtar, naımandar jalaıyrlar, dóıtter, qońyrattar. Al biz Shyǵys Túrkistan – qyrǵyzdyń, ózbektiń, tájik pen túrikmenniń, aýǵannyń tarıhy dep qaraımyz. Tipti bizdiń táýelsizdik jolyndaǵy kúresimizge Túrkııanyń túk qatysy joq sııaqty. 1864 jylǵy Qoqan handyǵynyń, Aıagóz ben Atyraýdyń aralyǵyndaǵy bes oblystyń orysqa qaraýy – Túrkııanyń Ábdýlhamıt hanymen, aǵylshyndarmen tikeleı baılanysty damyǵan. Biz Aqmeshit, Úıshik, Semeı, Aqmola, Oral, Torǵaı qalalaryn ǵana bólip alyp, qazaq avtonomııasynyń nemese memleketiniń tarıhyn aıtqymyz keledi.
Mine, bir kitaptyń jazylý tarıhy degen osy. Bir taqyrypty jazýǵa sheshim qabyldaǵan soń, máselege eki-úsh jyl daıyndalyp, kitaptaryńdy aldyńa jıyp, árqaısysynyń ishindegi oılardy qorytyp, óziń biletin jazýshylyq tásildiń bárin qoldanyp, iske kirisesiń. Men ózimdi jazýshymyn dep esepteımin. Eger men shyǵarmalarymdy jazýshylyq kórkem kózqaras turǵysynan jazbasam, onda jalań tarıhı derektiń maǵan túk qundylyǵy bolmaıdy. Tek faktini ǵana aıtatyn bolsań, tarıhı kózqarasty qalyptastyrýǵa, ne túsinýge, ne ony ózgertýge esh yqpal jasamaıdy. Bizdiń tarıhshylarymyz ózderiniń dármensizdikterin jasyrý úshin «biz faktige ǵana súıenemiz» deıdi. Faktiden oıdy damyta pikir qorytý arqyly ótken zamandy tiriltýge bolady. Al olar oıyn damytqysy kelmeıdi. Sondyqtan da qazir bizde jalǵan tarıhshylar, jalǵan tarıhty tý kótergen jalǵan jazýshylar kóbeıdi. Keshegi mehanık – halyqaralyq deńgeıdegi jazýshyǵa aınalyp, tarıhı taqyrypqa qalam siltegende, qıynnan qıystyrǵanda, adam tańǵalady. Ýáj aıtsań túsinýdi bylaı qoıyp, túsingisi kelmeıdi jáne ózderi shetinen mojantopaı keledi.
– Qatelespesem, jıyrmadan asa ǵylymı kitap jazdyńyz. Jáne onyń kópshiligi júzdegen, myńdaǵan qujattarmen jumys isteýdi qajet etetin ǵylymı kitaptar. Osynshama eńbekti jazýǵa, osynshama izdenis jasaýǵa sizdi ne jigerlendirdi?
– Bastapqyda – bilimge, bilýge qushtarlyq, ynta, umtylys jeteledi. Biraq jazýǵa shyǵarmashylyq muqtajdyq joq edi. Jazýǵa – halyqtyń qasiret-qaıǵysy, taǵdyry jáne onyń elenbeı jatýy ıtermeledi. Eger de kózime túsken sol arhıv materıaldaryn qazir men jaryqqa shyǵaryp ketpesem, dál sol materıaldarǵa meniń kózqarasymdaı kózqaraspen qarap, ultqa bir paıdasy tıetindeı ustanymmen jazatyn, tipti solardy anyqtaý úshin ǵumyryn sarp etýge baratyn men sııaqty bir ıtjandy taǵy alpys, jetpis jyl ómir súrýi kerek. Shyǵarmalarymda, ár derekten keıin mindetti túrde bir ǵylymı oı aıtamyn. Problema tastap ketemin.
О́tken jazda Túrkııanyń bir jobasymen Maǵjan týraly eńbek jazdym. Túrme tarıhyn biletindikten, Maǵjandy aqtaýǵa tikeleı keńesshi bolǵandyqtan, maǵan tanys taqyryp edi. On-on bes kúnde pikirlerimdi tujyrymdap beretin shyǵarmyn dep oılaǵam. Joq, bes aı otyrdym. On segiz dıssertasııa qorǵalypty. Sol dıssertasııalarda ǵalymdar biriniń oıyn biri qaıtalap, sony jańǵyrtyp qana otyrǵan. Biz, ıaǵnı myna men 1988 jyly 24 sáýir kúni sottyń aldynda alashty aqtap alý úshin: «Maǵjan sovet úkimetine qarsy kúrespegen, poezııasynda orysqa qarsylyq saryny men sımvolıstik tendensııa joq, dinge múldem qarsy, dinge qatysy joq, 1922 jyly Tashkenttegi astyrtyn uıymǵa qatysqan joq», dep jazǵam. Sol negizde sot aqtaý sheshimin shyǵarǵan. Sol paıymdaýlar osy ýaqytqa deıin ǵylymı aınalymda júr. Áı, biz seksen segizinshi jyly Qazaqstandy «ultshyldyqpen kúres naýqanymen» janyshtap jatqanda, sonyń arasynan Maǵjandy alyp shyǵý úshin sondaı sózderdi ádeıi aıttyq qoı. Ol da sol ımperııalyq ıdeologııamen kúrestiń bir tásili edi ǵoı. Oǵan da, mine, otyz jyl boldy. Imperııa qulady. Táýelsiz tujyrym qaıda? Osyndaı mojantopaılyq pen saýatsyzdyqqa yza bolasyń. Maǵjandy tórt jasynda muǵalim jaldatyp oqytqan. Alty jasynda ákesi Bekmuhammed Maǵjan úshin Túrkııadan kelgen muǵalimge eki jyldyq medrese ashqyzǵan. Odan keıin Maǵjan Qyzyljar qalasynda Begishevtiń gımnazııa deńgeıindegi medresesinde oqyǵan. Begishev ótken ǵasyrdyń basyndaǵy din qaıratkerleriniń biri. Maǵjan 1909 jyly Ýfadaǵy Ǵalııa medresesin bitirgen. Bul dıplomy Reseıdegi ýnıversıtet dıplomymen teńesetin jalǵyz medrese. Sóıtken Maǵjandy dinge qatysy joq deıdi. Maǵjan Qurandy jatqa biletin adam ǵoı. Osyndaı da saýatsyzdyqqa barýǵa bola ma? Solar nege oılanbaıdy? Odan keıin Zylıha apaıǵa qatysty bir dúnıelerdiń shetin shyǵaryp qoıyp otyrady. Soǵan yza bolǵandyqtan bes aı ýaqytym ketti. Abaıǵa dep barlyq nárseni shegerip tastaǵan ýaqytym Maǵjanǵa ketti. Osyndaı nárseler shyǵarmashylyqtyń jolyn buzady. Oıyń bir jerde turmaǵan soń, alań kóbeıgen soń, uıasyn tappaǵan oılar bir-birine bóget jasaıdy. Úıde kóp sham janyp tursa bir-birine bóget jasaıdy ǵoı, bul da sol sııaqty.
Men kórkem shyǵarmany 28 jasyma deıin ǵana jazdym. Sol ýaqytta eki óleń jınaǵym, tórt-bes povesim men bir romanym jarııalandy. Odan keıin Áýezovtiń ómiri arqyly alash ordanyń ıdeıasyn shyǵarǵym keldi. Romen Rollannyń «Jan Krıstofy» sııaqty bir kólemdi shyǵarma jazýǵa bekigem. Áýezov – danyshpan. Biraq ol kisiniń negizgi ıdeıasy «Tuman aıyǵar» atty bastalyp, jazylmaı qalǵan romanynda aıtylýǵa tıisti edi. «Qıly zamandaǵy» qyrǵyndardyń «esebi» jazylǵan arhıv materıaldaryn paıdalanǵan kezimde qalamymdy laqtyryp jiberip, tún ortasynda tósekke jylap jata ketken de kúnder boldy. Bul shyǵarma sol kúıi jazylmady. Arhıv derekterimen jumys isteı bastaǵan kezde kóshpendilerdiń taǵdyryn, ult taǵdyryn kórsete otyryp, Abylaı, Qabanbaı, Qunanbaı, Kenesary, Rysqul, 1916 jyl, alash, 1937 jyl, ıaǵnı táýelsizdik jolynda ultymyz kórgen azaptardyń bárin jazǵym keldi. Olardyń keıbireýlerin shaǵyn maqala retinde jazyp tastadym. Endi solardy tııanaqtaý kerek shyǵar dep oılaımyn. Jalpy, rýhanı táýelsizdikke qyzmet etpegen sóz, sóılemim bosqa ketken sóz, bosqa ketken ýaqyt dep esepteımin. Biz ult azattyq kóterilistiń «Ant mezgili» dep atalatyn tórt tomdyǵyn daıyndap qoıdyq. Biraq jaryqqa shyqpaı jatyr. О́ıtkeni ult-azattyq kóterilistiń júz jyldyǵy, tipti atalyp ta ótken joq. Reseı biz úshin atady. Osyndaı bitken isterdiń óziniń ókinishi de jeterlik.
– Ǵylymı eńbekterińiz IýNESKO tilderine, prozalyq shyǵarmalaryńyz álemniń on bes tiline aýdarylǵan eken. Bul aýdarmalardyń sapasyn baıqaı aldyńyz ba? Osy aýdarmalar barysynda dostasyp, birigip joba jasaýǵa nıettengen adamdar boldy ma? О́zińiz qansha til bilesiz? Ǵylym úshin kóp til bilýdiń mańyzdylyǵy qandaı?
– Bul aıtyp otyrǵanyń 1997 jylǵy málimet. Odan keıin de bes-alty tilge aýdarylǵan bolýy tıis. Aýdarmashylarmen alǵashqy dostyǵym madııar aqyny Feres Býýdamen hat jazysyp turǵan 1979-80 jyldardan bastalady. Qazaq tilinde jazysatynbyz. Belorýs jazýshysy Mıhas Boreısha, Vladıvostoktaǵy orys jazýshysy Lev Knıazevpen jaqsy qarym-qatynasta boldym. Olardyń barlyǵynan kóz jazyp qalǵanyma shırek ǵasyr asyp ketti. Men ádebıet áleminen, Áýezov áleminen ketkennen keıin dostarym: «Ol ǵylymǵa aýysyp, ádebıetti satyp ketti» dep ókpelep júr.
Qazaq tilin barynsha qanyq qoldansam, oı ıirimine baǵyndyrsam, sony lámine, yrǵaǵyna túsirip jetkizsem, dúnıeniń bar tilin tushynǵandaı lázzat alar edim. Qansha kúrdeli oı bolsa da, tildiń yrǵaǵyna, ishki áýenge baǵynbasa, shertýi kelmegen kúı sııaqty qushyrym qanbaıdy. Men úshin tildiń yrǵaǵy, úılesimi – barlyq jazǵan shyǵarmalarymnyń qulaq kúıi. Ǵylymı eńbektiń máselesi qoıylǵan shyǵarmalarymnyń ózine men jazýshylyq talap qoıamyn.
Til bilgenge ne jetsin? Shaǵataı tilindegi tıisti qoljazbalardy oqıtyn, mazmunyn ajyratatyn, sondaı-aq kóp adamdardyń tisi batpaıtyn Qurbanǵalı Halıdıdiń qoljazbalarynyń mazmunyn ajyratatyndaı bilimim bar. Jalpy, túrkitektes halyqtardyń tilinde HH ǵasyrdyń basyna deıin jazylǵan jazbalardy jaqsy túsinemin. Qazirgi túrik tilin de bilemin. Osynyń ózi maǵan jetip jatyr. Qurandy asty-ústine aýdaryp oqyǵym keledi. Degenmen, Orta Azııanyń kóshpeli dáýirine qatysty eski qoljazbalar dúnıe júzinde myń bolsa, sonyń jıyrmasynyń qaıda ekenin naqty bilemin. Qazaq shyn kerek qylatyn bolsa, ózim daıyndaǵan kadrlarmen jumys isteıtin múmkindik shyǵaryp berse, úsh jyldyń ishinde mámlúkterdiń on bes tomdyq ádebı shyǵarmalaryn aýdaryp berýge daıynmyn.
– Alash zııalylarynyń taǵdyryn arqaý etken «Uranym-Alash!..» atty eńbegińizde birtutas alash ıdeıasynyń tujyrymdamasyn jasadyńyz. Sol ıdeıa bizge, ıaǵnı dál qazirgi qoǵamǵa aýadaı qajet pe?
– Birtutas alash ıdeıasy – máńgilik ıdeıa. Eger biz sol júıelengen birtutas alash ıdeıasyn ustanbasaq, onda qazaq óziniń bas bostandyǵynan da, rýhanı jan bostandyǵynan da aıyrylady. Alash ıdeıasy degen aspandaǵy ıdeıa emes. Týra búgingi táýelsiz Qazaqstannyń táýelsiz ómir súrýine kepildik beretin qajetti ıdeıa. Ony Orta Azııadaǵy bizden basqa biraz memleket ustanady. Álıhan Bókeıhan: «Alash jerindegi bir túıir tas – alash azamatynyń kıimine túıme bop qadalsyn, bir ýys jún – alash azamatynyń ústine toqyma bop kıilsin», demep pe edi? Sondyqtan da jer betinde bir qazaq qalsa da alash ıdeıasy ómir súredi.
Áńgimelesken
Aıgúl SEIIL,
«Egemen Qazaqstan»
