Qazirgi tehnıkanyń qaryshtap damyǵan zamanynda sandyq, kabeldik televıdenıe úlken ról atqarýda. Olardyń ishinde otandyq telearnalardyń orny qashanda bólek sanalady. Mine, osyǵan baılanysty biz búgingi áńgimemizde telearnalar ónimderiniń jastarǵa tıgizer paıdasy men zııany týraly oı órbitpekpiz. Shynyn aıtý kerek, jastardyń deni sheteldik telearnalardyń baǵdarlamalaryn kóbirek tamashalaıdy. Sebebi, olarda jastardy qyzyqtyratyn, tanymdyq berilý úlgisi men stıli erekshe taqyryptar qamtylady. Eń bastysy, kóshirme emes. Mysaly, «Discovery channel», «Travel channel» telearnalarynda kóptegen tanymdyq baǵdarlamalar, al «MTV Dance», «Music Box» arnalary jastarǵa pop, rok, rep baǵytyndaǵy batystyń mýzykalyq shyǵarmalaryn usynyp jatady.
«Siz ne kórip júrsiz?» degen suraqty biraz zamandastaryma qoıyp kórdim. Solardyń ishinde mektep oqýshysy Kámıla Álıakparova bar. 16 jastaǵy jetkinshek: «Men «Nickelodeon» arnasyndaǵy «Vıktorııa jeńimpaz» teleserıalyn unatamyn. Munda Vıktorııa atty ózim sııaqty jas ánshi qyzdyń ómiri baıandalady. Dostarymen arasyndaǵy qaljyńdary kúlkili, ómirleri shytyrman oqıǵaǵa toly. Olar eshkimge táýeldi emes», dedi. Biz áńgimege tartqan jastardyń arasynda batystyń dańǵaza mýzykasy men maǵynasyz fılmderine qumartatyn mundaı jasóspirimder óte kóp bolyp shyqty.
Biz, óıtkeni, sheteldik teleserıaldar men baǵdarlamalarǵa jol berý arqyly kópe-kórneý jastarǵa batystyń ómirin ashyqtan-ashyq dáriptep jatyrmyz. Al esesine 14 pen 23 jas aralyǵyndaǵy jastar úshin halqymyzdyń salt-dástúri men ımanı ıirimderine saı, tárbıelik jáne aǵartýshylyq máni zor, memlekettik tilde daıyndalǵan telejobalar men teleserıaldar joqtyń qasy. Telearnalar qorjyny áli kúnge deıin orys tilindegi telebaǵdarlamalar men ózge tilden tárjimalanǵan Koreıa, Túrkııa, Reseı telehıkaıalaryna tunyp tur.
Osylaı, jastardyń kóbi áli de shyndyq pen qııaldyń aýylyn ajyrata almaı júr. Kez kelgen televızııalyq týyndy jastardyń psıhologııasyna áser etetini sózsiz. Mysaly, V.Korchanov jastardyń telebaǵdarlamalardy qabyldaý belsendiligin 2 satyǵa bólip jikteıdi. «Birinshi kezeńde qabyldaý ahýaly emosııalyq, estetıkalyq sezimge baılanysty bolady. Kelesi satyda oı túıindeýge, kórgendi baǵalaýǵa, estigendi taldaýǵa, belgili bir sheshim qabyldaýǵa ákeledi», deıdi. Sondyqtan, kez kelgen teletýyndy jastardy tek emosııalyq áserge bólep qoımaı, qabyldaýdyń ekinshi satysyna da ótedi degen senim uıalaǵan jaǵdaıda ǵana muny jaryqqa shyǵarý kerek dep bilemiz. Iаǵnı, baǵdarlamany shyǵarýshylar eń aldymen kórermen aldyndaǵy jaýapkershilikti sezinýi tıis. Osy turǵyda amerıkalyq professor S. Fıld óziniń «Radıo men teledıdarǵa qandaı taqyryp kerek?» degen eńbeginde: «Kórermenderdi ıgi isterge yntalandyratyn aqparatqa jáne balanyń nazaryn ustap turatyn qyzyq is-áreketterge toly týyndy – balalardyń minsiz baǵdarlamasy bolar edi», degen oıdy alǵa tartady.
Jastardyń kóńilinen shyǵyp júrgen baǵdarlamalarǵa toqtala ketetin bolsaq, mysalǵa, «Jaıdarman» tanymal oıyn-saýyq baǵdarlamasyn jastar ótkizbeı tamashalaıdy. Sebebi, munda ómir shyndyǵy bar, sonymen qatar, ázil-qaljyńmen jetkizilgen aqıqatty jastar jaqsy kóredi. Oıynshylar árbir ádemi ázil, oryndy qaljyń arqyly qoǵamda oryn alyp jatqan kókeıkesti máselelerdi oryndy kóteredi, ulttyq qundylyqtarymyzdy baǵalaýǵa shaqyrady. Odan basqa, tanymdyq baǵyttaǵy «Telqońyr», «Ǵajaıyp týyndy», «Qazaq ádebıeti», «Sol jyldar...», «Áli esimde...», «Qylqalam» syndy tanymdyq janrdaǵy teletýyndylar kóńil kónshitedi. Janryna sáıkes osy baǵdarlamalardy kórip otyrǵan jastar ártúrli salanyń tarıhymen, jańalyqtarymen, erekshelikterimen tereń tanysa alady. «Habar» men «Qazaqstan» telearnalaryndaǵy áleýmettik, turmystyq ózekti máselelerdi qozǵaıtyn «Biz» jáne «Aıtýǵa ońaı...» tok-shoýlary da jastar arasyna keńinen tarap úlgergen deýge bolady. «Qazaqstan» telearnasyndaǵy «Syr-suhbat» baǵdarlamasy arqyly jasóspirimder aldyńǵy býyn aǵalar men apalardyń ómirlik ustanymdary men kásibı mektebinen kóp ónege alyp júrgeni aqıqat.
1999 jyldan beri efırge shyǵyp júrgen «HHI ǵasyr kóshbasshysy» ıntellektýaldyq telesaıysy jasóspirimder úshin óte-móte qajet joba, biliktilik dodasyna qatysatyn oqýshy barlyq pánderdi óte jaqsy bilýi qajet. Mysaly, bul teleoıyndy biz de úzbeı tamashaladyq. Oǵan qatysý ár balanyń armany desek, qate aıtpaımyz. Al, osydan 2-3 jyl buryn «Ulttyq pikir-saıys ortalyǵy» qoǵamdyq qory men «Habar» agenttiginiń bi rikken jobasy – «Azamat» atty aptalyq tanymdyq-saraptamalyq baǵdarlama telekórermender nazaryna usynylǵan bolatyn. Bul joba qazaqtildi jastardyń bilim deńgeıi men saıası belsendiligin arttyrýdy maqsat etti, osy aralyqta biraz qyzyqty, mazmundy baǵdarlamalardy kórermenge usyna bildi. Ár baǵdarlamaǵa negizgi pikirsaıysshylardan bólek (sóz saptaýy joǵary deńgeıdegi, arnaıy trenıngten ótken pikirsaıys klýbynyń músheleri) jastar, qoǵamdyq uıymdar, saıası partııalardyń músheleri, túrli sala mamandary qatysatyn. Stýdııada saıası, áleýmettik máseleler aǵa býyn ókilderimen erkin oı bólisý arqyly ashyq talqylanyp, ol máselelerdi sheshý joldary da qatar qarastyrylatyn.
Kez kelgen baǵdarlama kórermendi aldymen nesimen baýraıdy? Tartymdylyǵymen. Eń áýeli taqyryptyq turǵyda. «Azamat» baǵdarlamasy aıasynda «Jarnamany qalaı qazaqylandyramyz?», «Qazaqstannyń aqparattyq keńistigin qorǵaý joldary», «Jastardyń ımandylyǵyn qalaı arttyramyz?» sııaqty túrli taqyryptar ortaǵa salyndy. Bul baǵdarlama jastardy bilimge, mádenıetke, izgilikke shaqyrǵan jáne de oılaryn ushtaǵan paıdaly ári qyzyqty dúnıe boldy dep oılaımyz. Ýaqytyn kóshede bos sendelýmen ótkizetin jastardyń betin beri burýǵa munyń kezinde kóp qyzmet atqarǵanyn jurtshylyq áli umyta qoıǵan joq. Búginde bul baǵdarlama kórsetilmeıdi jáne onyń izbasary da joqtyń qasy. О́kinishti!
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetinde jastardyń basyn qosatyn túrli klýbtar men úıirmeler barshylyq. Sonyń biri – qalalyq, respýblıkalyq debat týrnırlerinde oryn alyp júrgen «Parasat» pikir-saıys klýby. Buǵan kez kelgen stýdenttiń múshe bolyp, óz oıyn durys ári naqty jetkizýine, sheshendik ónerin damytýyna, qozǵalǵan taqyrypqa baılanysty jeke óziniń oı-pikirin bildirýine múmkindigi mol. Árbir kezdesý barysynda jastar elimizdegi ekonomıkalyq, saıası, áleýmettik máselelerdiń sebep-saldaryn, sheshilý joldaryn tarqatyp, álemde, otanymyzda bolyp jatqan jańa ózgerister týraly oı bólisedi. Munan basqa, jıi oryndalatyn tanymal mýzyka, kıno týyndylarynyń paıdasy men zııanyn talqylap jatady. Bir ǵana pikirsaıys klýbynyń atqaryp otyrǵan osynshama mol is-tájirıbesin atap ótken oryndy sekildi. Sondyqtan, «jastarǵa ne usynýǵa bolady, olardy ne qyzyqtyrady, bilimderin arttyrýdyń qandaı joldary bar» dep artyq bas aýyrtyp jatýdyń qajeti joq. Jastarǵa ıntellektýaldyq teleoıyndar qyzyqty dep oılaımyz.
Qazaq televızııasynyń tarıhynda «Qymyzhana», «Altybaqan», «Kókpar», «Qurdastar», «Bozbala men boıjetken» syndy atyna zaty saı ulttyq jaýharlarǵa negizdelgen qyzyqty baǵdarlamalar buryn da az bolmapty. Jat eldiń jattandy baǵdarlamasy jastardy jalyqtyryp bitti, óz elimizdiń tól baǵdarlamalaryn nege jańalap, zamanaýı qalypqa laıyqtap jańǵyrtpaımyz?! Telearnalar keleshekte jastardyń osy janaıqaıyn eskerse eken.
Nurzada KÚMISBEK,
L.N.Gýmılev atyndaǵy
Eýrazııa Ulttyq
ýnıversıtetiniń stýdenti.
