Tulǵany tanyp boldyq pa?

Alystan orys, qytaı aýyr salmaq,

Jaqynnan tynshytpaıdy qalyń qalmaq.

Artynda-or, aldynda-kór, jan-jaǵy-jaý,

Daǵdarǵan alash endi qaıda barmaq?, – dep Maǵjan jyrlaǵandaı, sanany sansyratqan aýyr náýbet tusynda úsh júzdiń basyn qosqan uly hannyń mańaıyna judyryqtaı toptasyp, senimdi serigine aınalǵan, el, jer úshin janyn shúberekke túıgen has batyrlar, ot tildi, oraq aýyzdy sheshen-bıler, kúmis kómeı jyraýlar kóp bolǵan. Solardyń arasynda esimderi kóp atala qoımaıtyn, eleýsizdeý qalyp kele jatqan tarıhı tulǵalar qataryna Quleke Táńirberdiuly men Qulsary Bóriulyn jatqyzýǵa bolady. Bul ekeýi erjúrektiligimen, aqyldylyǵymen, qaıratkerligimen aty shyqqan, el aldynda zor qurmetke bólengen. Sýyrypsalma Shal aqynnyń ákesi Quleke jóninde áredik bolsa da jazylyp júrgendikten, búgingi urpaq jete bile bermeıtin Qulsary babamyzdyń ómiri men qoǵamdyq qyzmetin, tarıhtaǵy ornyn sóz etpekpiz.

Aldymen atyǵaı rýynyń Qu­daı­berdi áýletinen taraıtyn Qul­sary batyr qaı jyly týyp, qaı jyly qaıtys boldy degen taqyryp tóńireginde áńgime qozǵaıyq. «General-maıor Anton Danılovıch Skolon myrzanyń shekara keńsesine qyrǵyzdyń ıesi Abylaıdyń 1776 jyly 25 qazan kúni kelgen haty» degen qujatta bylaı jazylǵan: «...Sizge tanys qyrǵyz starshyny Qulsary batyr jasy kelgendikten jáne qatty aýrý meńdegendikten dúnıeden ótti. Ol Reseıdiń uly ımperatoryna bergen antyn adal oryndady». /Omby muraǵaty,1- jazba, 201-is, 346-bet./

Demek, 1776 jyly baqılyq bolǵany esh talas týdyrmaıdy. Budan keıingi muraǵat qujattarynda onyń esimi kezdespeıdi. Qulsary Qulekeni aǵa tutqan. «Reseı syrtqy ister alqasynyń jarlyǵy. 18.07.1760» atty qujatta «Qulsary batyr ózine jyldyq jalaqy taǵa­ıyndalsa, Reseı paıdasyna qyz­met etýge daıyn, biraq ózin qar­taıyp qalǵan Quleke batyrmen teńestirmeýdi suraıdy», delingen. («Kazahsko-rýsskıe otnoshenııa v HVI-HVIII vekah», 607-bet.)

1756-1757 jyldary Qytaı áskeri Jońǵar memleketin talqan­dap, qazaq shekarasyna qatty qaýip tóndiredi. Ol jóninde belgili tarıhshylar R.Súleımenov pen Z.Moıseev: «Polojenıe stanovılos krıtıcheskım. Povstancheskıe otrıady v Djýngarıı bylı okonchatelno razgromleny karatelnymı otrıadamı, naselenıe pogolovno vyrezeno. Mnogıe sýltany ı starshıny otkochevalı vmeste so svoımı ýlýsamı pod zashıtý rýsskıh kreposteı. Nesmotrıa na eto, Abylaıý, Kýlsary ı Kýleke batyram ýdalos sobrat shestıtysıachnoe opolchenıe ı v pervyh chıslah ııýnıa 1757 goda vystýpıt v pohod», dep jazǵan. («Abylaıhan: vneshnıaıa ı vnýtrennaıa polıtıka» kitaby, 1988,72-bet.) Osy derekten-aq at ústinde jaýgershilik ómir keshken jampoz erdiń batyl minezin, qaıtpas qaısarlyǵyn tanýǵa bolady.

Reseı patshalyǵy qazaqtardyń Qytaımen beıbit kelisimge kelýi­nen sekem alyp, jaqyndasyp kete me degen qaýippen Qulsary sekildi bedeldi starshyndardy óz múddelerine paıdalanýǵa umtylyp otyrǵan. Jaqsy jaǵdaı jasaý arqyly aýzyn alýǵa, tilin tabýǵa tyrysqan.

Qulsary babamyz qazaqtardyń qalmaqtarmen, qytaılarmen soǵys­qan kezeńinde el ishindegi bılik­pen qosa qol bastaǵan daryndy áskerbasshy retinde kózge erekshe túsken. «1757 jyly 30 qarasha. Jelezın bekinisinen túsken raport: Biz Abylaı sultannyń áskerimiz, basshymyz – Qojabergen. Bir myń túndikpen Ertisti joǵary boılap kóship baramyz. Bul jerde eki kún turamyz da odan ári Qulsary batyr­dyń áskerine qosylamyz. Onyń on myń áskeri bar. Ertistiń jo­ǵary aǵysynda tur.» (Omby arhı­vi. 1-qor, 1-tizbe,18-is, 65-bet.) Eli­miz­di, jerimizdi syrtqy jaýdan qor­ǵaý­ǵa sanaly ǵumyryn sarp etken er babamyz jarǵaq qulaǵy jastyqqa tı­genshe el tynyshtyǵyn oılaǵan.

Qulsary Bóriulynyń erekshe toqtalatyn taǵy bir qyry–mámi­legerlik saıasatkerligi. Onyń elshilik mıssııasyn abyroımen atqaryp, Reseı, Sın ımperııalaryna talaı ret joly túskenin aıǵaqtaıtyn qujattar barshylyq. Eki taraptaǵy saıası, áskerı qarym-qatynastardy retke keltirip, qazaq eli úshin zor eńbek sińirgen. Abylaı han onyń saıasatkerligin joǵary baǵalap, qysyltaıań tustarda eń jaýapty jumystarǵa jumsap otyrǵan. Jońǵar shapqynshylyǵy aıaqtalǵannan keıin el ishi birden tynyshtalyp kete qoıǵan joq. Abylaı qantógisten ábden qaljyraǵan halyqty aman saqtaý úshin shekaralas aımaqtarmen utymdy beıbit saıasat ustandy. Osy rette bedeldi adamdar aradaǵy daý-janjaldardy sheshýge úlken qajyr-qaırat jumsady. Qazaqtarǵa turaqty qo­nys, mal-janǵa baspana qajettig in aıtyp, Reseıge batyl usynys bil­di­rip, sózin ótkizýshilerdiń biri–Qul­­sary. Osyǵan oraı ulyqtar onyń pikirlerimen sanasyp, jaıy­lym, úı, qora-qopsy salýǵa jer ból­gen. О́zi bas bolyp qazaq jurtyn kósh­pendilikten otyryqshylyqqa qonys­tandyrýǵa úlgi-ónege kórset­ken.

Abylaı ony óz atynan kórshi elderge elshilikke attandyryp, saıası máni bar resmı kúrdeli isterdi sheshýdi júktep otyrǵan. 1753 jyly Jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy kómek suraýǵa Troısk qalasyna jibergen. 1760 jyly 16 shildede jazylǵan Reseı syrtqy ister alqasynyń jarlyǵynan úzindi: «Qazaqtar Qulsary batyrdyń aıtqanynan shyqpaıdy. Onyń dáleli–byltyrǵy 1761 jyly Abylaı sultan Orta júzden Jońǵar eline kóshpek bolyp, ony basqa el aǵalary qoldaǵanda, olardyń bul nıetin Qulsary men Quleke tejep, toqtatqan bolatyn. Abylaı sultannyń Jońǵar jerlerine kóshý jónindegi raıynan qaıtyp, burynǵy mekenderinde qalǵanyn kórip, mańaıdaǵy basqa ulystar tynyshtaldy». Osydan-aq ishki-syrtqy jaǵdaılardy jetik biletini, qazaqtardyń Qytaıdan góri Reseıge ish tartqanyn qalaǵany anyq ańǵarylady. Onyń patsha ulyqtary aldyndaǵy zor bedeline myna derek jaqsy dálel bola alady. 1759 jyly 22 jeltoqsanda áýlıe Petr bekinisinde dalalyqtarmen saý­da-sattyq jasaý týraly patsha jar­ly­ǵynyń shyǵýyna baılanys­ty Sibir korpýsynyń komandıri Qul­saryǵa: «Sizdiń qyrǵyz-qaısaq halqyńyzdyń ıgiligi úshin áýlıe Petr bekinisinde saýda-sattyq júr­gi­zýge nusqaý beril­di. Bul rette orys kópesterine osy bekiniske taýarlaryn, un, jarma jetkizýge buıryq shy­ǵaryldy», degen maǵynada hat joldaýyna qaraǵanda, onymen sana­sýǵa, kelisimge kelýge májbúr bol­ǵan syńaıly. Reseı shekara prıkazda­ry­men, shekara komıssııasymen ja­zys­qan qatynas qaǵazdardan, resmı qujattardan Qulsary batyrǵa qa­­tysty qundy maǵlumattar alýǵa bolady.

Babamyzdyń áýlıelik, emshilik, kóripkeldik ǵajaıyp qasıetteri jaıly jurtshylyq kóp bile bermeıdi. Ol túsinikti de. Bertinge deıin nebir qundylyqtarymyz ótkenniń sarqynshaǵy retinde áspet­telip, tyıym salynyp keldi. Táýelsizdik alǵannan keıin ǵoı, ólge­nimiz tirilip, óshkenimiz jan­ǵandaı kúı keship jatqanymyz. Jal­ǵyztaý óńiri – áýlıe-batyr­lardyń panteony ispettes. Bul jerde bes áýlıe jerlengen. Bir jaǵy shoq-shoq qaıyńdarǵa ulasatyn, ekinshi betkeıi jazyq dalaǵa jalǵasqan bıik jotanyń ushar basynda musylmandar zıraty bar. Keńestik zamannyń ózinde adamdar alys-jaqyn eldi mekenderden shubap kelip, arýaqtarǵa táý etetin, duǵa baǵyshtaıtyn. Tóbe el arasynda «Áýlıe» dep atalatyn. Keıin osy qorymnyń Qulsaryniki ekenin kónekóz qarııalar dáıektep berdi. О́ziniń ósıetimen osy jerge jerlenipti. Aqıqattan góri ańyzǵa bergisiz áńgimeler desek, «Kazahsko-rýsskıe otnoshenııa v HVI-HVIII vv.» atty kitapta: «Kýlsary polzovalsıa osobennym ývajenıem vseh kırgızsev ı samogo Abylaıa, kırgızy schıtalı ego za svıatogo, aýlıe», dep taıǵa tańba basqandaı jazylǵan. Osy ǵylymı eńbekte babamyzǵa qatysty 30-ǵa jýyq qujat kezdesse, «ıasnovıdes», «predskazatel», «lekar» degen teńeýler az ushyraspaıdy. Shal aqynnyń: «Áýlıeni aıtsań, Qulsaryny aıt, Batyrdy aıtsań, Qulekeni aıt», dep jyrlaýy tegin bolmasa kerek.

«О́li rıza bolmaı, tiri baıy­maı­dy», degen. Sońǵy jyldary ári batyr, ári dıplomat, ári áýlıe babamyzdy ulyqtaý jolyn­da kóp sharalar atqaryldy. Maqalalar jarııalanyp, birneshe jınaq shyǵaryldy. Solardyń ishinde erekshe atap ótetini, belgili kásipker Berik Muqyshev jetekshilik etetin «Qulsary» qaıyrymdylyq qo­rynyń uıytqy bolýymen, tileý­les azamattardyń atsalysýymen Aqtaýdyń mármár tasynan mazar­dyń turǵyzylýy, qonaq úıdiń boı kó­terýi, joldarǵa qıyrshyq tas tóselip, qalypqa keltirilýi der edik. Desek te, Qulsary babamyzdyń uıym­dastyrýshylyq, qolbasylyq, mámi­legerlik zor eńbegi laıyqty baǵa­syn áli ala qoıǵan joq. Tulǵany to­lyqqandy taný óńirlik sharalar­men ǵana shektelip júr. Osy turǵy­dan alǵanda, memlekettik, qoǵam­dyq qaıratkerligi elimizdiń ózge óńirlerine de keńinen nasıhattalyp, esimin ardaqtaýǵa res­pýblı­ka­lyq tıisti vedomostvolar kóńil aýdarǵany durys bolar edi.

Maǵjan RAHYMOV,

Sosıal JUMABAEV.

Soltústik Qazaqstan oblysy.