Qazaqtyń jylqytaný óneri

Atalarymyz jylqy túligin qolǵa úıretip, bastyqtyrǵan yqy­lym zaman­nan beri – ony baptaý, synaý, báıgege qosý jáne jaýyngerlik ónerge úıretý isine erekshe mán bergen. Ári bul ilim­di urpaqtan-urpaqqa jalǵastyryp, mura­ger­lik ilim retinde úıretip otyrǵan.

Jylqytaný ilimi – jylqyny synaý jáne baptaýdan turady. Iаǵnı jyl­qynyń áýeli synyn bilgen adam ony baptaı da alady. Erte zamanda ómir súrgen ataqty synshylar tiri jylqyny bylaı qoıyp, dalada jatqan qý súıekke qarap-aq onyń tiride qandaı jylqy bolǵany jaıly syn-sıpatyn aıtatyn bolǵan.

Mysaly, sonaý baǵzyda ataqty Tolybaı synshy jolaýshylap kele jatyp anadaı jerde jatqan attyń qý basyn kózi shalady. Tizgindi tartyp tura qalyp: «Mynaý eren júıriktiń basy eken, ımek tumsyq, bóken tanaý, kóziniń oıyndysy tereń, jar qabaq, eki jaqtyń ortasy alshaq, tisteri áli jaltyrap tur, súıegi qandaı asyl edi janýardyń. Tumsyǵyna qaraǵanda, shoqtyǵy bıik, aıaǵy uzyn, qoıan tirsek, serpini qatty, sińirli eken. Qumdaýyt, bosań, kóbeleń jerde báıge bermeıtin júırik bul. Jasy toǵyzdan asyp, onǵa qaraǵan der shaǵynda ólgen eken, janýar», depti.

Sol sııaqty kerekýlik molda atamyz Máshhúr Júsiptiń «Tulpardyń dúbiri» deıtin jazbasy bar. Onda mynadaı derek aıtylady. Ertede qazaqtyń ataqty at synshysynyń balasy qalmaqtyń qolyna túsip qalady. Oǵan qalmaqtar qozy jaıǵyzyp qoıady. Birde álgi bala aıdalada jylqynyń qý basyn kórip: «Ýaı, jaryqtyǵym-aı, seniń tulpardyń basy ekendigińdi kim tanıdy? Meniń synshynyń balasy ekendigimdi kim tanıdy?» dep eńireı beripti. Birge qozy jaıys­qan balalar «jylqynyń qý basyn kórip, qazaq bala jylady», dep aıtyp keledi.

Ony estigen qalmaq noıa­ny balany shaqyryp alyp, «Balam, qý basqa nege jyladyń?» deıdi. Bala: «Qý súıekten tul­pardyń basyn tanydym». – Olaı bolsa, – deıdi qalmaq noıany: «Meniń qyryq myń san túmen buqa­ramdy aralap tulpar taýyp kel!». Sóıtip bala tulpar izdeý jo­ryǵyna shyǵady. Eki jyl ten­tireıdi. Bir kúni ózennen ótip kele jatyp, sýdyń betinde aǵyp bara jatqan jylqynyń top teze­gin kózi shalyp qalady da, ony dereý at ústinen ilip alyp, sy­ǵyp kórip «mynaý tulpardyń te­zegi», deıdi. Bir top nókerin bas­tap ózendi órleıdi. Jaqyn mań­da aıaldap jatqan kerýen bar eken. Shette turǵan aıaǵy aq­saq, ar­qasy jaýyr, quıryǵy sho­laq, kestirilmegen kók sáýrikti kór­gen bala «mynaý tulpar», dep tany­ǵan eken.

Synshylyq jaıly taǵy bir mysal, ataqty naıman Boranbaı bı Qabanbaı batyrǵa mingizetin tulpar izdep óziniń zamandasy ataqty baı Bulanbaıǵa hat jazyp, Úmbetaı jyraýdy jiberedi. Sondaǵy Boranbaı aıtqan júı­rik­­tiń syny:

 At bolsyn, at bolǵanda elden erek,

Músin-syny erekshe bolsyn bólek.

 Bıiktigi ózińdeı bolsyn,

Mestigi mendeı bolsyn.

Shapqanda ekpininen jel esip,

Júrisi Qazybek bıdiń sózindeı bolsyn.

Qulaǵy qamystaı bolsyn,

Erini talystaı bolsyn.

Eki kózi botanyń kózindeı bolsyn,

Eki shekesiniń arasy qarystaı bolsyn.

Qabaǵy búrkittiń qabaǵyndaı bolsyn,

Shyqshyty býranyń

saǵaǵyndaı bolsyn.

Jylqyńyzda osyndaı bir taı bar shyǵar,

Músini meniń talabymdaı bolsyn.

 Jaly jibekteı bolsyn,

Qasqa tisi kúrekteı bolsyn,

Moıyny suńǵaq qazdaı bolsyn,

Jigeri babyna kelgen túlekteı bolsyn.

Beldemesi qanatty bolsyn,

Jaıasy jalpaq alapty bolsyn,

Bir kórgender úsh kórerlik,

Erekshe sulý jaraqty bolsyn.

Saýyry qulyndaı bolsyn.

Kekili balaǵa qoıǵan tulymdaı bolsyn,

Egeste erdiń serigi bolar,

О́ńi-túsi biryńǵaı bolsyn.

Quıryǵy tógilip tursyn,

Taldanyp sógilip tursyn.

Tilersegi tómen,

Eki buty alshaq bolsyn,

Artynan qaraǵanda,

Aldyńǵy tós súıegi kórinip tursyn, – dep hat jazady.

Hatty alǵan Bulanbaı baı bas jylqyshyny shaqyryp alyp, osy aıtylǵan tulpardy tap deıdi. Jylqyshysy «ondaı tulpar bar» deıdi. Baıdy ertip ákelip eki jyl arda emgen qunanshyǵar sáýrikti kórsetedi. Ony qaıdan bildiń degende jylqyshy: birinshi dálelim – bul tań qylańda týyp, tórt aıa­ǵymen dik tústi de, silkinip jú­rip ketti. Sol kezde barlyq jyl­­qy bir sátte dúrk etip basyn jerden kóterdi. Jylqy úıi­ri teńdessiz tulpar týǵanda so­laı qurmet kórsetedi. Ekinshi dálelim – qulyn kúninde jelige baılaǵanda jeti kún astyn qa­zyp jatpaı turyp aldy. Tul­par ekenin bildim de, enesin qysyra­typ eki jyl arda emizdim deıdi. Bul ataqty – Qýbas tulpar eken.

Joǵarydaǵydaı at synshylary qazaq dalasynda kóp boldy. Ataqty Tolybaı synshydan bastap, batys óńirde ómir súrgen áıgili synshylar Aýqatym, sherkesh Aıdabol, Jáńgir hannyń jylqy tuqymyn asyldandyrý isimen aınalysqan aty máshhúr synshy tóre Abylǵazy, Bókeı Ordasynda ómir súrgen ári atbegi, ári synshy Shoqaı Shóńkeıuly. Bul kisiniń jylqytaný ilimi jaıly orys zertteýshisi A.Keller kólemdi eńbek jazyp qaldyrǵan.

Al Atyraý aımaǵynda ómir súrgen Dúısenǵalı synshy, she­jire-jazýshy Sábıt Muqanov­tyń shyǵarmalarynda aty atalatyn ataqty Kıikbaı synshy (Aqan seriniń Qulagerin synaǵan) jaıly úzip-julyp aıtylsa, Keńes odaǵy kezinde bul dástúrdi uly­taýlyq Taı Tilegenov, jańar­qalyq Musa synshy, Sarysý boıynda ómir súrgen qalmaq Kóben synshy, Ońtústik óńir­de Maqulbek Sherimuly, jetisý­lyq aǵaıyndy synshylar Ol­ja­baı men Bektibaı, qytaı-moń­ǵol elderinde ómir súrgen Kúńgeıbaı, Qalqabaı, Túrkistan sııaqty myqtylardyń artynda qaldyrǵan murasy barshylyq.

Jylqytanýdyń ekinshi qyry – at baptaý. Halyq arasyna tanymal atbegiler – kerekýlik Bejý, jetisýlyq Baqaı atbegi, sirgeli Meńdeke, saǵyzdyq Tineı Talpaq, Ústirtte ómir súrgen Myqyrbaı atbegi, osylardyń izin jalǵap Ke­ńes odaǵy kezinde atbegilikpen aınalysqan ataqty «Qulanqara», «Bulanqara» atty sáıgúlikterdi baptaǵan Boshaı Kitapbaevtyń tájirıbesi óz aldyna bir tóbe.

Qazirgi tańda atamuramyzdy urpaq jalǵastyryp damytqan at bapkerleri – sozaqtyq marqum Faızolla Ormyzov, tarazdyq Nurdáýlet Álibekuly, jetisýlyq Nárken Qalıbek, aǵadyrlyq Joldybaı Kenjeǵulov, altaılyq Erkin Temirbaıuly, mońǵolııalyq Qadyl Aıdaýbaıuly syndy tulǵalar bar.

Jalpy atbegilik óner – qyr­ǵyz, mońǵol, altaı, haqas sııaqty túr­ki tuqymdas kóshpelilerge ortaq mura. Bulardyń atbegilik óner­lerinde asa aıyrmashylyq joq.

Desek te, jylqy baptaýdyń basty ereksheligi – onyń túbir sı­patyn bilý deıdi ejelgi ilim­de. Mysaly, Kólenbuıyr óńi­rin meken etken kóshpeli taı­palardyń noıany Púrebjab 1874 jyldary jazyp qaldyrǵan «Qupııanyń qupııasy, kóneniń kónesi jaıly ilim» atty atbegilik týraly qundy eńbeginde: «Jyl­qynyń túbir sıpaty onyń bol­mys-bitiminde saqtalǵan – jan-janýar, ań-qustyń jaqsy sıpattaryna salystyra bilgen durys», deıdi.

Bul ilim áskerı qolbasshy, ári atbegi Semen Mıhaılovıch Býden­nyıdyń da eńbeginde kezdesedi. Marshal júırik jylqyny syna­ǵanda: qoıan, túlki, esek sıpattaryna qatty mán bergen. Onyń aı­týynsha, qoıan sıpatty júırik – tyz etpe ushqyr, aıaǵy jeńil ári júrisi utymdy bolady dese, túlki sıpatty júırik – denesi jınaqy, yqsham ári atqan oqtaı tik júredi, quıryǵy túlkiniń quıryǵyndaı birtegis, jińishke, sulý kórinedi. Al esek sıpatty júırik – tórt aıaǵyn teń basady (tórt aıaǵyn teń basatyn haıýan esek qana). Iаkı, tórt aıaqty teń basý degenimiz – tuıaqtyń durys bitimi. О́ıtkeni tabany «qaztabandap» jerge tımeıtin dóp-dóńgelek qoby tuıaq esekte ǵana bar. Tuıaǵy osylaı bitken jylqy aqsamaıdy hám jasqanbaı basa alady.

Baıyrǵy kóshpeliler jyl­qy­nyń jaratylysyn (túbir sıpatyn) ańdaý arqyly jaýyngerlik ónerge beıimdegen. Atap aıtqan­da, arystan, bulan sıpatty jyl­qy­lardy naızager jaýyngerler minip shep buzatyn bolsa, maral, qoıan, túlki sıpatty júı­rik­terdi habar almasý isine jáne sadaq­shylarǵa mingizgen. О́ıtkeni mun­daı sıpatty jylqylar qozǵa­lys kezinde entigin tez basa­tyndyqtan sadaqshylar úshin óte qolaıly. Al bóken, elik, qu­lan sıpatty jylqylardy qy­lysh­kerler men jeńil manevr ja­saýǵa yń­ǵaıly qanjar jáne aıbaltamen qarýlanǵan jaýyngerler minetin bolǵan.