Balaǵa qııanat jasaýshylarqatań jazalanýy kerek

Balalar – qoǵamymyzdyń eń álsiz, qorǵansyz bóligi. Olardyń quqyn joǵary deńgeıde qorǵaýdy qamtamasyz etý barshamyzdyń boryshymyz. Elbasymyzdyń «Qazaqstan-2050» Joldaýynda árbir sábıdiń quqyǵy qorǵalýyn talap etilýi jaıynda aıtylǵan, ıaǵnı «... Elbasy retinde men árbir sábıdiń quqyǵy qorǵalýyn talap etetin bolamyn. Bizdiń topy­raǵymyzda týǵan kez kelgen sábı – qazaqstandyq. Jáne ony memleket qamqorlyǵyna alýǵa tıis. Ana men balaǵa qarsy baǵyttalǵan qylmys úshin, sondaı-aq, osy saladaǵy eń usaq degen zań buzýshylyqtar úshin jazany kúsheıtýdi qamtıtyn sharalar keshenin ázirleýdi tapsyramyn», – dep atap kórsetti.

Balalar – qoǵamymyzdyń eń álsiz, qorǵansyz bóligi. Olardyń quqyn joǵary deńgeıde qorǵaýdy qamtamasyz etý barshamyzdyń boryshymyz. Elbasymyzdyń «Qazaqstan-2050» Joldaýynda árbir sábıdiń quqyǵy qorǵalýyn talap etilýi jaıynda aıtylǵan, ıaǵnı «... Elbasy retinde men árbir sábıdiń quqyǵy qorǵalýyn talap etetin bolamyn. Bizdiń topy­raǵymyzda týǵan kez kelgen sábı – qazaqstandyq. Jáne ony memleket qamqorlyǵyna alýǵa tıis. Ana men balaǵa qarsy baǵyttalǵan qylmys úshin, sondaı-aq, osy saladaǵy eń usaq degen zań buzýshylyqtar úshin jazany kúsheıtýdi qamtıtyn sharalar keshenin ázirleýdi tapsyramyn», – dep atap kórsetti.Sońǵy jyldary jas balalarǵa qarsy jasalyp jatqan arsyz, ada­mı qasıetke jat qylyqtar qo­ǵam­­da beleń alyp, buqaranyń nara­zy­lyǵyn týǵyzýda. «Mal qula­ǵy sańyraý» demekshi, týǵan qyzy­na qııanat jasaǵan áke, jas­ós­pi­rimderge kórsetilip jatqan zor­lyq-zombylyqtar sııaqty jan túr­shigerlik oqıǵalar beleń alyp bara jatqany jasyryn emes.

Qoǵamda qashanda materıaldyq daǵdarys adamdy kóp bolsa, tilen­shilikke tap qylady, al rýhanı daǵdarys bútindeı adamdyq bolmys­tan aıyrady. Uıalasyna jamandyq qylmaıtyn qanshama haıýan bar, demek úıdi qorıtyn ıt te uıalasyn talamaıdy. Al haıýan atyn jamylyp, búginde olarǵa pedofıl degen aıdar taǵyp, atyn estisek jaǵamyzdy ustap, terezege qarap alańdaıtyn boldyq. Besikten beli endi shyqqan balany aıýandyqpen zorlaý – bul qorlyq, súıekke tús­ken tańba. Alash urpaǵynyń túsi­ni­ginde joq «pedofıl» degen dertke shaldyqqan delqulylardyń ke­si­rinen qansha balanyń taǵdyry tas-talqan bolyp jatyr.

Aqparat kózderine kóz salsań, kámelet jasqa tolmaǵan, tipti kish­kentaı búldirshinderdiń, odan qaldy ul balalardy zorlap ketti degen oqı­ǵalardy jıi estıtin boldyq. Árıne, bul uǵym qulaqqa túrpideı tıgenmen, aıtpasqa lajy joq, óıtkeni 17 mln. halqy bar Qazaqstanda pedofılııa faktileri kóp tirkelgen. Máselen, statıstıkanyń resmı málimetine súıensek, bul qylmys túri 2011 jyly 148 bolsa, 2012 jyly 232-ge jetken. Al 2013 jyldyń 5 aıynda respýblıkada osyndaı sıpattaǵy jasalǵan qylmystar sany 181-di quraǵan. Budan joǵaryda atalǵan qylmystyń bul túri jyldan-jylǵa qarqyndy túrde ósip kele jatqanyn ańǵaramyz. Demek, ǵasyr qasireti, bunyń artynda bala áleminiń kúıregen taǵdyry jatyr.

Jalpy, ótken kezeńge bir sát kóz júgirtsek, ıaǵnı keńestik kezeń­nen keıingi naryqty zaman jaǵ­daıyndaǵy elderde pedofılııanyń ósýiniń keıbir sebepterin qaras­tyryp kóreıik. Ádette, bul elderde jalpy psıhologııalyq ahýal­dy túzetý men saýyqtyrý jaǵ­daılary eskerilmeıdi, óıtkeni, árbir qylmys jeke jaǵdaı retinde qarastyrylady. Sońǵy 20 jylda ekonomıkalyq, áleýmettik-mádenı ómir salalaryna eleýli ózgerister engizildi. Qoǵamymyzdyń boljanatyn «normalanǵan» bolashaǵynyń, ıaǵnı jasy men mártebesine qara­mastan, kepildi áleýmettik jáne qu­qyqtyq qorǵalýynyń ornyna ózin-ózi jumyspen qamtý, erkin jumysqa ornalasý qatynastary, sybaılas jemqorlyqty quraıtyn naryqtyq qatynastar keldi. Qoǵamnyń bólinýi oryn alyp, eńbek jetistikteri úshin qadir-qurmet uǵymdary joıyldy. Bul dert árdaıym zańmen rettele bermeıtin úderiske aınaldy. Azamattardyń belgili bir bóligi buǵan beıimdele almady, olar úshin «paıda-olja» uǵymy árkez zańdy, sapaly, ádiletti degen uǵymdarmen syıys­paıtyn boldy. Áıtkenmen, adamdar alǵashqy bastaý kapıtalyn jınastyryp, naryqqa, onyń ishinde halyqaralyq naryqqa kirýdiń zamanaýı jaǵdaılaryna beıimdelip, orta jáne joǵary býyndaǵy saýdany uıymdastyrýdy úırendi.

Bir sózben aıtqanda, adamzat­tyń oılaý qabileti neǵurlym da­myp, ǵylymı tehnıka san túr­li je­tis­tikterge qol jetkizdi. Alaı­da, qoǵam jetilgen saıyn onyń osal tustary da qalys qal­maı­tyny belgili, sonyń ishinde hakim Abaı aıtpaqshy: «Ishsem, jesem, uıyqtasam – tán qumary, bilsem eken, kórsem eken, úıren­sem eke