Qosh, kezinde Alashtyń astanasy sanalǵan, mádenıeti ozyq bolǵan tarıhı kóne shahardyń zaman talabyna saı qaıyra túleýi úshin memleket tarapynan nendeı kepildiń bolǵany abzal? Ol suraqtyń jaýabyn biz «el Prezıdentiniń atalǵan maqalasynan tabamyz: «Semeı óńiri – qazaq tarıhyndaǵy kıeli ólkeniń biri. Sondyqtan eldiń rýhanı damýynda erekshe orny bar Semeı qalasyn tarıhı ortalyq retinde belgilegen jón. Uly Abaı men Shákárimniń, Muhtar Áýezovtiń kindik qany tamǵan óńir aıryqsha qurmetke laıyq. Osyǵan oraı shahardy áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan keshendi túrde damytyp, ondaǵy tarıhı-mádenı nysandardy jańa talapqa saı jańǵyrtamyz. Úkimetke bul máselege baılanysty tıisti sharalar qabyldaýdy tapsyramyn».
Qalamyzdyń basty tarıhı mańyzy – onyń Alash partııasy men Alashorda úkimetine, el úshin jandaryn pıda etken Alash arystarynyń taǵdyryna qatystylyǵynda. 1917 jyly jeltoqsanda, Orynborda ótken ekinshi Jalpyqazaq quryltaıynyń qaýlysynda Semeı qalasy Alash avtonomııasynyń astanasy, Alashorda halyq keńesiniń qyzmet etetin jeri bolyp jarııalandy. Alash úkimetiniń ǵımarattary Ertistiń sol jaǵalaýyndaǵy Jańa Semeıde (halyq ony atalǵan tarıhı oqıǵalarǵa baılanysty «Alash» atandyrǵan) ornalasqan-tyn. О́kinishke qaraı, Alashorda úkimeti men Alash zııalylary taǵdyryna qatysty ǵımarattardyń barlyǵy da qıratylǵan. Qalamyzǵa berilmek erekshe mártebege oraı, ol ǵımarattardyń ornalasqan jeri arhıv derekteri men ólketaný maǵlumattary boıynsha naqty anyqtalyp, olarǵa eleýli eskertkish-belgilerdiń ornatylmaǵy da – qala halqyna syn. Sondaı-aq Shyńǵystaýdaǵy Qaraýyltóbe men Shunaı taýlary arasyndaǵy jazyqta Abzal Qarasartov ornatqan «Qonys lageri» bolǵan. Onyń da (Shákárim oqqa ushqan jerdiń de) koordınattaryn anyqtap, qaraly belgi ornatý – ar aldyndaǵy jaýapkershiligimiz. Abaı men Shákárimniń búkil áýleti sol lagerge qamalǵan jáne erkekkindikti urpaqtarynyń bári tutastaı bolshevıktik zulmattyń qurbany bolǵan. Shákárimniń Ahat degen uly ǵana aman qalǵan. Repressııalyq taǵy bir lagerdiń oryny – Túıemoınaq aralynda. Akademık, abaıtanýshy Qaıym Muhamedhanovtyń ákesi, mesenat Muhamedhan Seıitqulov, Abaıdyń uly Mekaıl (ózge de kóptegen ardaqtylar bar) sol lagerde atylǵan. Shákárimniń Ǵafýr degen uly qyzyl jendetterge qor bolǵansha dep, dál sol lagerde ózin ózi baýyzdap, mert bolǵan. Sondyqtan zamanalar saıasatyna qaraı «Polkovnıchıı», «Kırov» atalyp kelgen ol araldyń qazirgi «Beıbitshilik» degen ataýy – tarıhqa qııanat. Kezinde áıgili Qajymuqan men ánshi Maıralar óner de kórsetken ol aralǵa óziniń tarıhı baıyrǵy «Túıemoınaq» ataýyn qaıtarmaq paryz. Aman qalǵan tarıhı bir oryn – Alash ıdeıasynyń janashyry, Abaı tárbıesin kórgen kásipker Ánııar Moldabaevtyń Abaı shákirtteri, Alash zııalylary jınalyp májilis qurǵan qutty qonysy. Qazir ol – «Alash arystary jáne Muhtar Áýezov» mýzeıi. Abaı mýzeıin 33 jyl boıy basqarǵan qaıratker Tóleýjar (Tóken) Ibragımovtiń tabandylyǵynyń arqasynda, sol úı jáne taǵy bir kóne ǵımarat jekeniń qolynda ketpeı ıa qıratylmaı, aman saqtalyp, sońǵysy Abaıdyń respýblıkalyq tarıhı-mádenı, ádebı-memorıaldyq qoryq mýzeıiniń keńsesine aınaldy. Kezindegi kópes Ershovtyń úıi de din-aman kúıinde mýzeı kesheniniń ekspozısııalyq bas ǵımaraty retinde jumys isteýde. Al oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ǵımaraty (kezinde áskerı gýbernatordyń úıi) da Alashordaǵa, Álıhan Bókeıhannyń qyzmetine tikeleı qatysty. Sondyqtan ol kezinde «Bostandyq úıi» atalǵan. Ony sol ataýy boıynsha jańǵyrtyp, Alashorda úkimeti men Alash partııasynyń jáne Alash arystarynyń mýzeıine aınaldyrmaq durys. Sebebi ólketaný mýzeıiniń ǵasyrdan astam ýaqyt boıy jınaqtalǵan qory men eksponattyq jádigerleri úshin ol úı qazirdiń ózinde tarlyq etýde. Sondyqtan oǵan arnap jańa ǵımarat salynsa, quba-qup. Jańa ǵımarat salý demekshi, qalalyq úsh birdeı teatr (Abaı atyndaǵy mýzykalyq drama teatry men Dostoevskıı teatry jáne «Darıǵa-aı» jastar teatry) áli kúnge deıin bir ǵana shańyraq astyn panalap otyr. Qalanyń sol jaq bóliginde qalalyq Sardarlar úıinen basqa mádenıet oshaǵy múlde joq. Sol sııaqty, ataǵy álemge ketken fılarmonııamyz bar, mekeni joq. 350 myńdaı halqy bar shaharda balalardy mýzykaǵa baýlıtyn shaǵyn eki mektep qana bar. Jastar men jasóspirimderdi túrli óner men ǵylymǵa, alýan kásipke baýlıtyn mektepterden jurdaımyz. Ondaı mektepterdi bolashaqta salynýy tıis Shákárim atyndaǵy О́ner saraıy shańyraǵynyń aıasynan kórgimiz bar. Atomdyq polıgon qasireti mýzeıiniń de qalamyzda boı kótermegi zańdy.
Semeı – Qazaqstan tarıhynda alǵashqy bolyp sanalatyn memlekettik alǵashqy gımn (avtory – Q. Muhamedhanov), alǵashqy mádenı-aǵartýshylyq uıym («Es-Aımaq»), telegraf, telefon júıesi, baspahana, kitaphana, arhıv, ólketaný mýzeıi (onyń qorynda zamanynda Abaı óz qolymen tapsyrǵan jádigerler de saqtaýly), kınoqondyrǵy, fýtbol komandasy (quramynda M. Áýezov ta bolǵan), ulttyq sırk (Ertistiń qala tusyndaǵy Túıemoınaq aralynda), temirjol kópiri, TMD-daǵy eń alǵashqy aspaly kópir, t.s.s. órkenıet qundylyqtarynyń da otany. Sondaı «alǵashqylardyń» biregeıi – Qazaqstandaǵy tuńǵysh oqý orny, 117 jyldyq tarıhy bar, M.O.Áýezov atyndaǵy pedagogıkalyq kolledj (áýelde muǵalimder semınarııasy, sonan soń, pedtehnıkým, pedýchılıshe). Onda N.Quljanov, N.Quljanova, M.Áýezov, J.Aımaýytov, Q.Sátbaev, Á.Marǵulan, Sh.Aımanov, E.Bekmahanov, A.Shákárimuly, B.Aqylbaev, Á.Nájip, Á.Nurshaıyqov, T.Mýsın, B.Jamaqaev, Sh.Qabylbaev bastatqan qazaqtyń otyzǵa jýyq áıgili aqyn-jazýshylary men ǵalymdary, kompozıtor, qoǵam qaıratkerleri, Keńester Odaǵynyń úsh batyry, úsh Sosıalıstik Eńbek Eri oqyǵan, sabaq bergen, eńbek etken. Búginde elimizdegi bilim ordalarynyń mańdaıaldylar qataryna sanalatyn pedkolledj ujymy zaman talabyna saı ozyq bilim berý jolynda abyroıly qyzmet atqarýda. Eger, Semeı shahary Otanymyzdyń tarıhı ortalyǵy bolyp belgilense, atalǵan oqý orynyna da erekshe statýs berilmegi – tarıhı ádilet bolar edi. О́ıtkeni onda dana Shahkárimniń de izi qalǵan, Á.Sátbaev, Á.Ermekov, I.Tarabaev, Q.Nurmuhametuly, B.Sársenov, H.Ǵabbasov, M.Turǵanbaev, A.Barlybaev, T.Jomartbaev, M.Maldybaev, A.Dúısebaev, T.Qasenuly bastatqan jıyrmaǵa jýyq Alash arystary da ustazdyq etken, bilim alǵan, Alashtyń jarqyn bolashaǵy úshin kúresken, mert bolǵan.
О́kinishke qaraı, qalamyzdyń tarıhı kóne ǵımarattarynyń kóbi talqandalyp, olardyń ornyna jekemenshik nysandary salynyp ketti. Aman qalǵandarynyń biri – Uly Otan soǵysy kezinde Semeıge evakýasııalanǵan áskerı gospıtaldardyń basty kórkem ǵımaratynyń órtten keıingi sulbasy. Bıik te berik qabyrǵalary 34 jyldan beri ýaqyt jeline qasqaıyp turǵan ol úıdi qaıtadan qalpyna keltirý lázim. Qalaı desek te, qala tarıhyn zerttep, qundylyqtaryn jańartyp-jańǵyrtýdy qarqyndy júrgizýge tıispiz. Biraq, Semeıdiń tarıhı ortalyq retindegi mártebesi zańdy túrde bekitilmese, maqsatty túrde udaıy qarjylandyrylyp otyrmasa, solardyń bári bos áńgime bolyp qala beredi.
Jaz shyǵa qalalyq jasyl jelektiń basym bóligin quraıtyn ný terekterdiń topan mamyǵy aı boıy kóshe-kósheni tolyq basyp qalady, allergııa qozady, órt shyǵý qaýpi eren kúsheıedi. Jasyl jelek demekshi, bes baǵymyz bar edi, sonyń ekeýi (bireýi M.Áýezov baǵy) typ-tıpyl etilip, ornyna jekemenshik úıleri salynyp ketti. Ortalyq baqtyń birshama aýmaǵynda da – saýda men saýyq-saıran oryndary. Sondyqtan dendrobaqtar máselesi de oılantady. Al Semeı topyraǵynda alma da, shıe de, júzim de, juparly bórtegúl men bozqaraǵan da, basqa da gúldi butalar, bári ósedi. Iаǵnı, patshalyq Reseı zamanynan qalǵan sáýletti kóne ǵımarattardyń kóptigine oraı, kezinde «Ekinshi Sankt-Peterbýrg» atanǵan, álemge áıgili úsh birdeı ǵulama ómirge kelgen óńirdiń ortalyǵy retindegi shaHarymyz – ishine Ertisten kanaldar júrgizilgen, aıryqsha abattandyrylǵan, Jańa Semeı jaǵyn da tutastaı orman kómkergen Jeruıyq-qalaǵa aınalsa degen arman bar. Onyń oryndalýyna qajyrly eńbek pen uzaq ýaqytqa arnalǵan «jasyleldik» naqty jospar jáne maqsaty aıqyn qarjylandyrý bolsa bolǵany. Toǵyz joldyń torabyna ornalasqan Semeıdiń Reseı men Qytaı, Ortalyq Azııa elderi arasyndaǵy iri saýda ortalyǵyna aınalýy da bek múmkin dúnıe. Týrıstik qalaǵa aınalýǵa da Semeıdiń ádebı-mádenı-tarıhı múmkindiginiń jetkilikti ekeni daýsyz. Soǵan oraı, máselen, áıgili Temýchınniń alyptar atamekeni retindegi Shyńǵystaýǵa tikeleı qatystylyǵyn alaıyq. Bárimizge belgili, folklorlyq mura men shejirelerdiń tarıhı dáıek retinde qoldanylýy ǵylym tájirıbesinde bar. Demek, toponımıkalyq dáıekterdiń de sondaılyq dálel retinde qoldanylmaǵy zańdy. O turǵydan qarastyrsaq, Temýchınniń jarty álemdi jaýlaý aldynda «Kún-Bıleýshi» degen kóne maǵynadaǵy «Shyńǵys» («Jan g+О́s», túpnusqasy: Ian-О́s; etımologııalyq máni men mánisi – ózinshe bir áńgime) mártebesin alyp, kónedegi «Taý basyna han kóterý» atty ınaýgýrasııasy (onyń múlde umytylǵan «álemtaýlyq» óz kórkem fılosofııasy bar) boıynsha, bolashaq alyp ımperııanyń altyn taǵyna otyrǵanyn – Abaı elindegi taý-tóbe shoǵyrynyń «Shyńǵystaý», «Han bıigi», «Orda taýy», «Qaraýyltóbe» ataýlary aına-qatesiz aıtyp turady. Endeshe, ol jerlerdi de týrızmniń naqty tarıhı obektileri retinde baǵalap, olardyń árqaısysyna ózderiniń tarıhı mańyzyna sáıkes túrli eskertkishter ornatýdy da osy bastan oılana júrmegimiz jón. Sonyń ózi Altyn Ordanyń bıyl atalyp ótýi tıis 750 jyldyǵynyń qurmetine oraıǵy aıtarlyqtaı mańyzdy sheshim bolar edi.
Já, Abaı fenomenin álemge tanytýymyz kerek. Biraq ony áýeli ózimiz tolyq tanyp-bildik pe? Ǵasyrdan astam ýaqytqa sozylyp kele jatqan abaıtanýymyzdaǵy jetken mejemiz, jalpy alǵanda, ult ustazy Ahmet bastaǵan, dana Muhtar kózin ashqan, suńǵyla Qaıym jalǵastyrǵan, oıshyl Mekemtas zerdelegen deńgeıge deıin kóterilip, Abaıdyń áýeli Maǵjan moıyndaǵan hakimdigi belgili bir mólsherde aıqyndalǵandaı. Alaıda, Abaı – hakimdikten de joǵary turǵan «jumbaq adam» («Men bir – jumbaq adammyn, ony da oıla!»). Onyń Shyǵys pen Batys órkenıetteri qundylyqtarynan, orys áleminen, álemdik ozyq eńbekterden oı qoryta kele, adamtaný, qoǵamtaný, tabıǵattaný, dintaný salalarynda múlde jańa tujyrymdar jasaǵany málim. Olardyń áli múlde ashylmaǵan qupııalarynyń sheshimi – óz halqymyzdyń myńdaǵan jyldar boıyna kemel qalyptasqan ulttyq tili men dúnıetanymynda. Ol dáýlet – óz b e s t i g i «Beskúndik Jalǵan» b e s t i g i n e (KÚN – Kún nury – Aýa – Sý – Topyraq/Jer/) saı «B e s t a n y m» (Qudaıtaný – Ǵaryshtaný-Kúntaný – Tabıǵattaný – О́ztanym) ilimi. Álemde teńdesi joq ol doktrınanyń bar ekenin búgingi qazaqtyń ózi de bilmeıdi. Múlde umytqan. «Beskúndik Jalǵannyń» óz Egesi (qudaıy) bolatyny sııaqty, Bestanymnyń da óz «kıesi» bar. Ol – Sóztanym (Oıtanym). Abaı óz óleńderinde sóz ben til týraly 174 tolǵam keltirgen. Iаǵnı, Sózdiń tabıǵaty men tylsymy týraly óziniń ár óleńi saıyn bir oı aıtyp otyrǵan deýge bolady. Birazy – Sóztanymnyń qazirgi til ǵylymy men bilimi áli nazar aýdarmaǵan postýlattary negizinde. Máselen, qazaqtyń «Bas – Baq, aýyz – darbaza, Sóz – samal» qaǵıdasy. Bul boıynsha, Sóztanym ne der eken, qaraıyq. Samal degenimiz – jupar jel. Bir sıpaty jupar jel sanalatyn Sóz, aýyz arqyly, Bastaǵy Baqtan sóılenedi. Baq (Sad) degenimiz – Jumaq Es. Qoshy ańqyǵan J u m a q Esten sóılenetin Sózdiń j u p a r jel sıpatynda sóılenbegi zańdy. Ol – bir. Ekinshiden, ES (1. blagoýhaıýshıı ým-razým; 2. aromatnoe soznanıe; 3. dýshıstaıa pamıat.,) degen sózdiń de bir máni – jupar jel Sóz. Ol maǵynasyndaǵysyn da qoldanǵan Abaı osydan 117 jyl buryn bizge «Jalyn men Ottan jaralǵan Sózdi uǵatyn qaısyń bar?!..» dep te ketti. Áli kúnge deıin syryn uqqan eshkim joq. Sóztanymmen shuǵyldanyp, baǵzy dana babalarymyzdan qalǵan «Ańqyma» (týyndy túri: «Áńgime»), «Sóz kiıesi», «Sóz júıesi», «Sóz Atasy», «Qonaq sóz», «Sóz jany», «Sóz mánisi», «Sózdiń (jupar) maıy», «Segiz qyrly ótkir Sóz», «Atasy tegin jel Sóz», «Atasy arzan qara Sóz», t.s.s. túrlerde bastalyp berer kóptegen kóne frazeologızmder men termınderdiń kórkemǵylymdyq baıyrǵy jumbaqtaryn sheshkenderge Abaı danalyǵynyń da adamzatqa áli belgisiz talaı-talaı syrlarynyń bek ashylaryn biz jaqsy bilemiz. Sóz mánisin uqpaǵanǵa, AR («A+b+R+oı»), JAN (o+J+d+AN) sózderiniń qupııasyn bilmegenge, jalpy, Ardyń nendeı qýat ekenin, onyń aqyldy kemeldendirýdegi mańyzyn eskermegenge myń jerden arly bol deseń de, arly bolýǵa talpynbaıdy. Al kóne ÚRIK (arabsha búlingi úlgileri: Rıh-Rýh; evr. Rýakh) sózi bastatqan IS (dýshıstyı Dýh; aromat-zapah; «Isi – Qazaq» sózi «Jupar Rýhy – Qazaq» degen mánde), SAQ, t.s.s. termın-sózderdi tanymasaq, adamdyq «Men»-di tanýdan da ısalmas bolmaǵymyz kámil. Ásilinde, sózin tanyǵan – ózin tanıdy, «ózin tanyǵan – Táńirisin tanıdy». О́kinishke qaraı, О́ztanym (Rýhtaný--Estaný) ǵylymyna qatysty ejelgi «Bes Ene» (UMAI ENE, Ot Ene, Jel Ene, Sý Ene, Jer Ene) bestigine oraı qalyptasqan «Besene» («Peshene»), «Bastaǵy bes eli Yrys», «Mańdaıdaǵy bes eli Sor», «Baqtyń janýy», «Bastan Baqtyń taıýy», «Es – kiris», «Es – keris», «Shekeniń jupar (maıǵa) shylqýy», «Úıles», «12 múshe», «Tóbekóz», «Tórt Kóz», «Alty ala kóz», «Ańqyr-Múńkir», «Qosh Ege» (Jupar Iıe-Rýh; týyndy «Kósege» túri «Jumaq Es» degendi bildiredi), «Kej Ege» (týyndy túri: «kejege»), «Tóbeles» túrlerinde bastalyp berer bestanymdyq-estanymdyq sansyz kóne qaǵıdalar men qasıetti uǵymdardyń mıstıkalyq qupııa syrlarynan beıhabar qoǵamnyń sanasyna Abaıdyń «Tolyq adam» týraly tolǵamdary, 40 jyl oqytsaq ta, esh qonbaq emes. Mysaly, ózimiz joǵaryda keltirgen tórt maǵynasyna qosa «Iıe» degendi de bildiretin ES sóziniń eskek esý, jip ıa arqan esý áreketterine qatysty maǵynalarynda da estanýdyń áli zerttelmegen, ashylmaǵan kórkemfılosofııalyq jumbaq syrlary bar. Es tanylmaı, Es túzelmeı, eshteńe de túzelmeıdi. Abaıdyń dinı dogmatıkalardy joqqa shyǵaratyn Kúntaný jaıyndaǵy kórkemfılosofııalyq kemel sózderiniń bir parasy: «Jarqyldap Rahıt jaıdy aıdar...» óleńi, «Kún – kúıeý», Jer – qalyńdyq...», «Kúlimsirep Aspan tur, Jerge oılantyp árneni...», «On segiz myń bul ǵalamnyń bar tynysy Kúnde tur» konstatasııalary. Olardyń haq mánisi de Bestanym ilimi aıasynda ǵana ashylmaq. Sol sııaqty, Abaıdyń qudaıtanýyn da Kúntaný men О́ztanym ǵylymdarymen tutastyra qarastyrmaq abzal. Soǵan bir ǵana mysal. Túp Táńiri (túpki Haq-Rýh) basqarymyndaǵy «Qudyret KÚN-ES – Emanasııa – Ýaqyt – Qozǵalys –Keńistik», Kún Rýhy basqarymyndaǵy «Ortańǵy» KÚN-ES – Kún nury – Aýa – Sý –Topyraq /Jer/)» jáne adamdyq Rýh basqarymyndaǵy «Kishi Kún-ES – aǵymdaǵy Oı – Sóz – Is – Júze (túpki nátıje)» túrlerindegi a n a l o g ı ıa l y q úsh bestiktiń ortaq sıpaty – «Kvıntessensııa men tórt sýbstansııa». «Kókireginde oty bar oıly adamǵa bul sózimniń sýreti turar daıyn» (Abaı). Onyń ústine, dana babalarymyz túzgen bestanymdyq ejelgi aqıqattardyń k e r i ketken zamanalar barysynda birte-birte qalaısha jalǵandanatynyn k e r i transformasııalyq «Beskúndik Jalǵan» bestigi negizindegi myna bestik jáne aıqyndap turady: «AQIQAT – Ańyz –Mıf – Ertek – Relıgııa». Sondyqtan danalyq sózderiniń deni ıslam dogmalarmen esh ymyraǵa kelmeıtin Abaıdyń din týraly paıymdary men «Otyz segizinshi sóz»-di jazýdaǵy mánisin ǵasyrlar boıǵy otarlyq ezgidegi qazaq qoǵamynyń so zamandaǵy táńirtanymdyq ar-uıaty men seniminiń, genetıkalyq jadynyń tarıhı-áleýmettik, saıası-psıhologııalyq turǵyda óte pushaıman kúıge túskenin aqynnyń anyq kóre bilýimen («Halqym nadan bolǵan soń, qaıda baryp ońaıyn») ári ulyorystyq-pravoslavııalyq surapyl ekspansııaǵa qarsy daýa izdeý májbúrligimen baılanystyra uqpaǵymyz jón.
Túıindep aıtar bolsaq, aldymyzdaǵy endigi maqsat: Sóztanym men Bestanym arqyly – Abaı álemin, Abaı álemi arqyly, Sóztanym men Bestanymdy meńgermekke umtylys. Abaı danalyǵynyń áli kúnge deıin ashylmaǵan qupııasyn bilgimiz kelse, bizge endi sondaı alabóten qareket qajet. Sondaǵy basty shart – Sultanmahmut «Genıı-paıǵambar til» dep, Máshhúr Júsip «Áýlıe til» dep sanaǵan óz dana tilimizdiń jasampazdyǵy. Til degenimiz – memleket, qoǵam, adam. Al adam egosynyń («Men»-iniń) kemel qalyptaspaǵyndaǵy alǵashqy stadııasy – on úsh jyl. Ol shama da О́ztanymdaǵy myna formýlalar arqyly áldeqashan anyqtalyp qoıylǵan: «On ekide ashylǵan (ıa ashylmaǵan) bir gúl» (Kósegedegi Qosh Ege «gúli»), «On úshte – otaý ıesi» (mundaǵy «otaý» – aqyl-estiń kórkemtanymdyq bir sıpaty; kádimgi otaý men Estiń ortaq formýlasy: «30 omyrtqa, 40 qabyrǵa, aýyz omyrtqa – appaq jumyrtqa»). Onda da, ol urpaq sol jasqa deıin óz týǵan tilinde bilim alyp, ulttyq rýhanııattyń basty qundylyqtary kodtaryn boıyna barynsha sińire ósýmen bolsa ǵana! Bárimizge belgili, qazaq tili áli kúnge deıin memlekettik til retindegi mártebesine saı tolyqqandy tirlik ete almaýda. Eger, sol pushaıman jaǵdaı solaısha jalǵasa berse, Abaı murasyn zerttep-zerdelep meńgerýdiń de, ony álemge tanytýdyń da, bolashaqta ult retinde dáýirleýimizdiń de kúmándi jaǵdaıatqa aınalaryn bilý úshin áýlıeliktiń qajeti shamaly. Kórkemfılosofııalyq konsepsııasy men sansyz rýhanı formýlalary qazaqtyń tili men dúnıetanymynda belgili bir mólsherde aman saqtalǵan, shırek ǵasyrdaı ýaqyt boıy ózimiz de únemi zerttep-zerdelep júrgen Sóztanym men Bestanym iliminiń bolashaqta búkil jahandy izgilendirýge de qabaǵat qyzmet eterine senimimiz mol. Sakraldy ol ilimdi zerttep-taný, meńgerý, sol boıynsha ómir súrý – Elbasymyz aıtqan Rýhanı jańǵyrý men El máńgiliginiń de eń basty kepili.
Tynyshtyqbek Ábdikákimuly,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty
