Japon ıeni: keshe jáne búgin

Baıyrǵy Japonııada birneshe iri altyn keni jumys istegen. Ejel­­­gi Kúnshyǵys elinde aqsha tek al­tyn men kúmisten quıyl­ǵan. Metall aqshany quıýǵa jergi­lik­­ti kenderdi paıdalanǵan. HVI ǵa­syr­da eldi basqarǵan Toıotomı Hıdeıoshı oban degen aqsha shy­ǵardy. Biraq salmaǵy 165 gramm, kólemi 10-17 santımetrlik oban saý­da-sattyqqa emes, mara­pat­taý­ǵa ǵana jumsaldy. Japon tarı­hynda aqshanyń saıası arenaǵa shyǵýy osy obannan bastalady.

 Ienniń shyǵýy týraly

Japonııada alǵashqy qaǵaz aq­shalar 1600 jyldar shamasyn­da shyǵa bastady. Iаmada eldi me­ke­nin­degi Ise qalasynda Iаmada ha­ga­kı dep atalatyn valıýta túri paıda boldy. Bul aqsha de­gen­­nen góri qaǵaz túbirtekke uq­saı­­tyn tólem qaǵazy bolatyn. Iаma­da ha­ga­kı­diń aınalym júıe­sin kó­pes­­terden quralǵan arna­ıy top pen ǵı­ba­dathana dindar­lary­nyń uıymy baqylap otyrdy. Isege­­gý ǵıbadathanasy tuńǵysh qaǵaz aq­shany shyǵarǵan mekeme sanalady.

Japonııada ıen biryńǵaı valıýta bolyp engizilgenge deıin Tokýgava qarjy júıesi jumys istedi. Tuńǵysh ret 1869 jyly qu­ıyl­ǵan ıen negizgi aqsha birligi retin­de bekitildi. Ǵasyrlar boıy qol­danysta bolǵan sen (1/100 ıen), rın (1/1000 ıen) degen ból­shek aqshalar 1954 jyly aınalym­nan shyqty. Biraq japon qarjy áleminde bul termınder qazir de qoldanylady.

1871 jylǵy qarjy reformasyna deıin saýda-sattyqta ár óńir óz aqshasyn paıdalandy. Bul kezde japon araldarynda myńnan astam aqsha túri aınalym­da júrdi. 1879 jyly aqsha bir­­lik­teri tolyǵymen ıenge aýys­ty­­ry­lyp, 1901 jyly aıdahar beı­nelengen kúmis ıen jasaldy. Bas­tapqyda ıen tek altyn men kúmisten quıyldy. Qaǵaz ıender keıinirek shyǵaryldy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Japonııa jeńilgennen keıin eldiń valıýtasy qunsyzdana bastady. Biraq ekonomıkany qalpyna keltirý kezeńinde ıenniń quny kóterilip, halyqaralyq qarjy operasııalarynda joǵary orynǵa ıe boldy. Búginde ıen álemdegi eń turaqty valıýtanyń biri.

1872 jyly Meıdzı úkimeti ult­tyq bankter týraly zań qa­byl­dap, jeke menshik ultyq bank­terge aıyrbastalatyn banknottar shyǵarýǵa ruqsat berdi. Alaıda 1876 jylǵy zań boıyn­sha banknottar aıyrbastalý kú­shinen aıy­ryldy. Birinshi dúnıe­júzilik soǵys ýaqytynda banknottardy altynǵa aıyrbastaý toqtatyldy. Budan keıin Japon­ııa eldegi ekonomıkalyq ahýal­ǵa baılanys­ty birneshe ret altyn aqsha standartyn engizip, óz­ger­tip otyrdy. 1933 jyly altyn standarty alynyp tas­tal­dy. 1933-1939 jyl­dar arasyn­da Japonııa sterlıng odaǵy qura­mynda boldy. Bul ýaqyt­ta 1 ıen­­niń baǵasy 14 Brı­tanııa pensine teńeldi.

1932 jyly Japonııada Qarjy mınıstrligi men Ortalyq bank júrgizetin valıýtalyq baqy­laý engizildi. Ekinshi dúnıejúzi­lik soǵys kezinde ıen Koreıa, Taıvan, Manchjoý-go, Taıland jáne Japonııa úkimeti baqy­laýyn­da bolǵan Fransııa ota­ry

Ún­d­i­­qytaı túbegi men Makao jerin­­de odaqtyń bazalyq valıý­ta­sy retinde júrdi. 1948 jyly Amerıka basyp alǵan Okı­nava aralynda ıen aınalym­nan shy­ǵyp, 1958 jyly bir­jola dol­lar­ǵa aýystyryl­dy. Japon­nyń ult­tyq valıýtaly Okınava aı­maǵy­na araǵa biraz ýaqyt salyp baryp, 1972 jy­ly qaıta oral­dy. 1973 jyly dollardyń de­val­­vasııasyna baılanysty ıen­niń erkin aýyt­qymaly valıýta ba­ǵamy engizildi. AQSh dollaryna qatysty revalvasııalar nátı­jesinde ıenniń salmaǵy artty.

 Qarjylyq júıesi jetilgen el

Japonııanyń qundy qaǵazdar naryǵy iskerlik mámile kólemin 1980 jyldardyń sońynan bas­tap ulǵaıtty. Qundy qaǵaz kom­panııasynyń úsh toby jumys istedi: Birinshi top «Nomýra», Daıva», «Nıkkoý», «Iаmaıchı» degen kompanııalardan turdy. Bul kompanııalar úlken tórttikti qurap, Nıý-Iork qarjy bırjasyna múshe boldy. «Nomýra» kompanııasy álemdegi qundy qaǵazdar fırmasynyń eń irisi sanaldy. 1986 jyldyń ózinde onyń kapıtaly 10 mıllıard dol­lardy quraǵan. Sol kezdiń ózinde «Nomýra» men «Daıva» AQSh-tyń qazynalyq oblıgasııa­lar naryǵynda kósh bastaǵan. Ekinshi topqa orta bıznestegi on kásiporyn kirse, úshinshi topqa shaǵyn fırmalar endi.

Japonııa saqtandyrý kompanııalary halyqaralyq qarjy júıesinde kósh bastap, 1980 jyldary bul elde bir adamnyń menshigindegi ómirin saqtandyrý quny AQSh-pen salystyrǵanda 50 paıyzǵa joǵary boldy. Búginde Tokıo qalasy Parıj, Mıýnhen, Nıý-Iork, London, Sıýrıh, Beıjińmen qatar álemniń iri saqtandyrý ortalyǵy sanalady. Japonnyń «Daııchı laıf ın­shýrans» kompanııasy 346,9 mıl­lıard dollar aktıvimen dúnıe­júziniń eń iri saqtandyrý kom­panııa­larynyń qatarynda tur.

Búginde Japonııa banki quny 1000, 2000, 5000, 10000 bolatyn banknottar shyǵarady. Ár banknotta japon tarıhyndaǵy qaıratker tulǵalardy tanytatyn ıllıýstrasııa bederlengen. 1000 ıende bakterıolog Nogýchı Hıdeıo (1876-1928) beınelense, 2000 ıenniń betinde Mýrasakı Shıkıbý (978-1014 jyldar shamasy) jazǵan álemdegi tuńǵysh roman «Gendzı monogatarı» ıllıýstrasııasyn kórýge bolady. Al 5000 ıende jazýshy Hıgýchı Ichııonyń (1872-1896), 10000 ıende jazýshy, aǵartýshy Fýkýdzava Iýkıchıdiń (1835-1901) sýreti bar. 1, 10, 50, 100, 500 ıendik monetalar da aınalymda. Ár jyldary jańa tehnologııanyń kómegimen ıenniń jańartylǵan banknottary shyǵarylady.

 Tólem kartochkasynyń otany

Qazirgi japon qarjy júıesi memlekettik bıýdjet, jergilikti basqarý organdarynyń bıýdjeti, arnaıy qorlar men memlekettik kásiporyndar qarjysyn qamtı­dy. Japonııadaǵy 47 prefek­týra­nyń árqaısynyń derbes bıýdjeti bar. Bul elde 12 saqtandyrý jáne zeınetaqy qory jumys isteıdi. Búginde Japonııa 1,678 myń dollar kirispen álemdegi bıýdjeti qomaqty, qarjylyq júıesi eń jetilgen memleket sanatynda.

Bul elde taýar baǵasy tu­raqty. Meıli qala, meıli sha­ǵyn aýyl bolsyn, kez-kelgen zatty bir­deı baǵamen satyp alýǵa bolady. Iаǵnı, azyq-túlikten bastap, kópshilik tutynatyn taýarlar­dyń barlyǵy arnaıy belgilen­gen baǵamen satylady. Mysaly, úlkendi-kishili kitap dúkeni­niń kez kelgeninen kitapty baspa­dan shyqqan qunymen satyp alasyz.

Bul elde valıýta baǵamy da turaqty. Aqshany áýejaıdaǵy aıyrbas pýnktterinde nemese bankte ǵana aýystyrýǵa bolady. Elge 1 mıllıon ıennen artyq aqsha alyp kirgen sheteldikter keden maǵlumdamasyn toltyrady. Qazir 1 japon ıeniniń teńgege shaqqandaǵy quny 3,67 teńge ekenin aıta keteıik.

Japonııada dúkender men saýda oryndarynda tek ıenmen tólem jasalady. 1963 jyly álem­degi tuńǵysh plastıkalyq bank kartochkasy osy elde shyǵa­ryldy. Iаǵnı, Japonııa tólem kartochkasynyń Otany sanalady. Alaıda Tokıo sııaqty iri qalalarda bolmasa, aımaq tur­ǵyndary tólem kartochkasynan góri qolma-qol aqshamen esep­tesýdi jón kóredi. Damyǵan kapı­ta­lıstik el bola tura kóp­tegen dúkenderde kartochka qabyl­da­maıdy. Kórshiles Ońtústik Koreıa­da kartochka jáne elektron­dy tólemderdi paıdalaný búkil satyp alýdyń 90 paıyzyn qurasa, Japonııada kerisinshe. Halqy elektrondy eseptesýden góri qolma-qol aqshany unatady. Sondyqtan bul elde elektrondy kartalyq tólemder búkil saýda-sattyqtyń 20 paıyzǵa jýyǵyn ǵana quraıdy. Bunyń sebebin el ekonomıkasynyń tiregi sanalatyn kishi jáne orta bıznesti damytýǵa basymdyq berilgenimen túsindirýge bolady. Japonnyń «Makýromırý» kompanııasy 2018 jyly júrgizgen saýal­dama nátıjesine nazar sal­saq, 20-69 jas aralyǵyndaǵy turǵyn­dardyń 96,2 paıyzy kartochkasy bola tura qolma-qol tólemdi jón kóretinin aıtqan. Jeke­legen japondardyń piki­rine súıensek, kartochkany paıdalanbaı, qaǵaz aqshamen tólem jasaý adamnyń esepteı bilý, ıaǵnı aqsha sanaý qabiletin arttyratyn kórinedi.

Sharafat JYLQYBAEVA,

japontanýshy