Ol sondaı adam...

Uly Abaıdyń qara sózderi − rýh qazynasy. «Adam ata-anadan týǵanda esti bolmaıdy: estip, kórip, ustap, tatyp eskerse, dúnıedegi jaqsy, jamandy tanıdy-daǵy, sondaıdan bilgeni, kórgeni kóp bolǵan adam bilimdi bolady». Osy turǵyda ǵalym, qaıratker, mınıstr Baqytjan Jumaǵulov týraly oı túıýge bolady. О́mir dıalektıkasy bar da, onyń ósý dınamıkasy bar. Adam «estip», «kórip», «ustap», «tatyp» baryp qalyptasady. Sodan ǵıbrat alǵan adam ǵana azamat atanyp, eline qyzmet etedi. О́miriniń ne bir belesine kelip otyrǵan Baqytjan Jumaǵulov qandaı adam?

Uly Abaıdyń qara sózderi − rýh qazynasy. «Adam ata-anadan týǵanda esti bolmaıdy: estip, kórip, ustap, tatyp eskerse, dúnıedegi jaqsy, jamandy tanıdy-daǵy, sondaıdan bilgeni, kórgeni kóp bolǵan adam bilimdi bolady». Osy turǵyda ǵalym, qaıratker, mınıstr Baqytjan Jumaǵulov týraly oı túıýge bolady. О́mir dıalektıkasy bar da, onyń ósý dınamıkasy bar. Adam «estip», «kórip», «ustap», «tatyp» baryp qalyptasady. Sodan ǵıbrat alǵan adam ǵana azamat atanyp, eline qyzmet etedi. О́miriniń ne bir belesine kelip otyrǵan Baqytjan Jumaǵulov qandaı adam?

«Uıada ne kórseń, sony iler­siń» deıdi halyq danalyǵy. Bul rette Baqytjan Tursynuly ákelik maqsattylyq pen analyq danalyqty kórdi. Ákesi qolyna qarý alyp, Otan úshin ot keshti, ulyn kúreskerlikke baýlydy, anasy Kenjetaı Batyrbekqyzy kitaphanashy, uzaq jyldar aýdan­dyq kitaphananyń meń­gerý­shisi boldy. Jetisýdyń aýyl mek­tebinen bilimge qumar urpaq tárbıelenip jatty. Jeti balanyń beseýi ár salada ǵylym doktory atandy. Bul shańyraqtyń óz tarıhshysy, matematıgi, fılology, zańgeri bar.

Bilim jáne ǵylym mınıstri, Úkimet múshesi Baqytjan Tursyn­uly kıeli shańyraqtyń qasıetin boıyna sińirgen azamat. Seksenniń beseýinen asqan anasy Kenjetaı Batyrbekqyzyna áli erkeleıdi.

– Soǵymnan qalǵan jyly-jum­saǵyńyzdy kishi ul-qyzda­ry­ńyzǵa saqtaıdy deıdi ǵoı, sizdi. Al men she? – deıdi telefon shalyp.

– Astanańdy aınalsoqtamaı aýylǵa kel. Sonan soń tońazyt­qyshtyń túbinde Baqytjanǵa dep «saǵynyp» jatqan súbe qazyńdy jeısiń.

– Súbe qazyny emes, súıikti anamdy saǵyndym. Kelip ketpeısiz be?

– Qaıta-qaıta kele berem be? О́ziń kel. О́tken joly sen durys istediń, ulym.

– Neni, mama?

– Anaý Qaraǵandydaǵy «bıshi» uldardy oqýdan shyǵartpaǵanyńa rıza boldym. Teledıdardan aıtqan sóziń durys. «Jas kezde stýdent qatelespegende qaı ýa­qytta qatelesedi. Bul ómirlik sa­baq», degeniń kókeıge qondy. Aıaǵyn baıqamaı, shalys basqan jasqa súıeý jasaǵanyń úshin rıza boldym.

– Mama, sol ǵana ma? Ol meniń jumysym ǵoı. Jaýapkershiligim. О́zińiz úıretken, ákem marqum talap etken.

– Jaraıdy, balam. Men seni jaqsy kórem... rızamyn.

– Ne úshin, mama?

– Júregińdi sýytpaǵanyń úshin...

Bul ana men bala arasyndaǵy úzilmeı jalǵasyp kele jatqan altyn jeli. Sol qýantady.

«…Esep bilmegenniń esi joq», − dep otyratyn Tursyn ár bala­synyń qabilet-qasıetin ba­ǵam­daı otyryp, sol esepke qyzyǵýshylyq Baqytjan Ju­maǵulovtyń ómir jolyn aıǵaq­tady. Ol – matematıkaǵa qyzyqty. Tylsym sandardyń qupııasyn ashý qyzyq emes pe?

Matematıka, onyń ishinde qoldanbaly matematıka erekshe eken. Tanymy júırik, oıy bıik jas stýdent ataqty mehanık-ǵalym, akademık, Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń rektory О́mirbek Aryslanuly Joldasbekovtiń kózine tústi.

Qoǵam da, adam da ylǵı ózge­ris, damý prosesinde bolady. О́mirbek Joldasbekov rektor ǵana emes sheber uıymdastyrýshy, qaı­ratker. Al ol shákirtke áser etpeı qoımaıdy. Baqytjan Jumaǵulov komsomol jumysynan tájirıbe aldy. Keıin ýnıversıtet partııa uıymy hatshysynyń orynbasary bolyp saılandy. Osylaı, 1986 jyldyń yzǵarly jeltoqsany keldi. Qazaq ultshyldyǵy, «mas­kúnem», «basbuzarlar» dep tutas halyqqa, onyń jastaryna aıyp taǵyldy. Ulttyq ıntellıgensııa­ny talqandaý oırany bastaldy. Stýdentter jeltoqsan oqıǵasyna qatysty degen jeleýmen top-top bolyp komsomoldan shyǵaryldy, olar stýdenttik bıletpen qosh­tasty.

Jastardy aıyptaý naýqan­shyldyqqa ulasty. Ýnıversıtet partkomynyń jınalysynda B.Jumaǵulov bılikke óz kóz­qarasyn bildirdi. Talantty jas­tardyń taǵdyryna arasha tústi. Bul óz basyna aıyp bolyp ta­ǵyl­dy. Stýdentter báleden qutyl­dy, al kommýnıst Baqytjan Jumaǵulov ustazdyq qyzmetten múldem alastatylyp, ǵylym-bilim júıesinde jumys isteýge tyıym salyndy. Osylaı ol saıası senimsiz, ultshyl toptyń sanatyna qosyldy da, basyna qara túnek ornady.

Akademık О́.Joldasbekov ketti qýylyp. «Men saıası upaı jınaı almaımyn, − deıdi B.Jumaǵulov. – Jeltoqsan batyrlarynyń da qatarynda emespin. Tek sol yzǵar­ly kúnderdiń qara bulty meni qatty sendeltkenin umyta almaımyn».

Ǵylymda esimi qalǵan tul­ǵalar az emes. Professor, No­vosibirdegi akadem-qala­shyqtyń túlegi Shal­taı Smaǵulov bolmasa Baqytjan Ju­ma­­ǵulovtyń taǵdyry qaı arna­ǵa burylaryn kim bilsin! Sol Shal­taı Smaǵulov «meni temir tor­ǵa otyrǵyzyp qoısa da B.Ju­maǵu­lovtaı talantty azamatty kafe­draǵa jumysqa alamyn» dep otyryp alady. Osylaı B.Ju­maǵulov KazGÝ-ge qatardaǵy laborant bolyp qabyldandy. «Sol kezdegi 122 som 50 tıynǵa teń aı­lyǵym maǵan mıllıon somdaı edi».

Shaltaı Smaǵulov bireý úshin basyn nege báıgege tikti? Azat ǵylymı oıdyń mektebinen shyqqan Shákeń Jumaǵulovtyń boıyndaǵy ǵylymı múmkindikti kórdi. Naǵyz ǵalym retinde B.Jumaǵulovty tanydy. Onyń ınjenerlik oılaý júıesi men matematıkalyq modeldeý uǵymyna qyzyqty.

Shyn máninde ol jas ǵalymdy jeltoqsan shyńyraýynan alyp shyqty. Dıssertasııa jazýyna múmkindik jasady. B.Jumaǵulov 1990 jyly «Kópbaılanysty saladaǵy Nave-Stoks teńdeýin sheshýdiń sandyq ádisteri» degen taqyrypta kandıdattyq, al 1997 jyly «Birtekti emes suıyqtyqty ótkizýdiń matematıkalyq úlgi­leri jáne olardyń munaı oryn­dary úshin kompıýterlik tehno­logııalardaǵy qosymshasy» taqy­rybynda doktorlyq dıssertasııa qorǵady.

«Suıyqtyq pen gaz dı­na­­mıkasyn sandyq úlgi­leý. Teorııa jáne esepteý táji­rı­belik synaǵy» jumystary úshin B.Jumaǵulov bir top árip­testerimen birge ǵy­lym, tehnıka jáne bilim salasy boıynsha Memlekettik syılyqqa ıe boldy. Ulttyq Ǵylym aka­de­mııasynyń akademıgine saılandy.

B.Jumaǵulovtyń ǵylymı zertteýleriniń joǵary praktıka­lyq mańyzdylyǵy dıfferensıaldy teńdeýler men esepteý matematıkasynyń teorııa­sy salasyndaǵy kóptegen prob­lemalardyń tereń teorııalyq zerttemesin júrgizýge negizdelgen.

Osy rette uly Abaıdyń «Adam balasyn zaman ósiredi, kimde-kim jaman bolsa, onyń zamandasynyń bári vınovat» degen sózi oıǵa oralady. B.Jumaǵulov óz zamandastaryna syıly, ǵylymda ózin moıyndatqan tulǵa.

Qazir de B.Jumaǵulov ózi pre­zıdenti bolyp tabylatyn In­jenerlik akademııa jáne basqa da jetekshilik jasaıtyn joǵary oqý oryndarynyń kafedralarymen birge irgeli ǵylymı jobalardy júzege asyryp keledi.

Taqyryptardyń aty aıtyp turǵandaı bul zertteýlerdiń praktıkalyq máni zor. Bir ǵana mysal buǵan dálel bolsa kerek. Máselen, kezinde Qaraǵandy mańynda Reseıdiń «Proton» zymyran tasyǵyshysynyń ekin­shi satysy qulaǵannan keıin apattyń ekologııalyq zardaptaryn joıý men zalalsyzdandyrý isinde ony matematıkalyq jáne kompıýterlik úlgileý isi oryndaldy. Bul Qazaqstan Úkimetiniń Reseı ǵarysh agenttigine talap qoıýǵa ǵylymı negizdeme jasaýǵa múmkindik berdi.

Baqytjan Jumaǵulov Elbasy, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń senimdi serigi retinde úlken saıası-qoǵamdyq mektepten ótti. Ol Prezıdent Ákim­shiligi Ishki saıasat bólimin, Úki­met Keńsesiniń áleýmettik-mádenı damý bólimin basqardy. Eńbek partııasyn qurdy. 1999 jyly B.Jumaǵulov «QR Pre­zıdenti saılaýyn baqylaý jó­nin­degi qoǵamdyq komıtet» shta­byn basqardy. Qazaqstan Prezıdentiniń «Otan» partııasymen platformasy uqsas bol­ǵandyqtan Eńbek partııasy Pre­zıdent partııasymen birikti.

B.Jumaǵulov 2007 jyly «Nur Otan» HDP Tóraǵasynyń birinshi orynbasary bolyp taǵaıyndaldy. Parlament Májilisiniń depýtaty, Tóraǵa orynbasary boldy.

«Nursultan Ábishuly me­niń búkil saıası-qoǵamdyq ǵumy­rymnyń jolyn salǵan uly ustaz, − deıdi ol. – Elbasy komanda­synyń múshesi bolý abyroı ǵana emes − joǵary jaýapkershilik. Prezıdentke ant berý ultqa ant berýmen para-par. О́ıtkeni, N.Á.Nazarbaev − Elbasy. Meniń qyzmetim de, ósýim de, jaýapty qyzmette bolýym da tek qana Elbasy senimi arqasynda júzege asty. Sondyqtan da beınelep aıtsaq, qasyqtaı qanym qalǵansha Elbasyǵa qaryzdar ekenimdi bilemin, adal qyzmet atqaramyn».

Ustazdyq, saıasat adamdy psıholog etip te tárbıeleıdi. Sodan bolar Baqytjan Jumaǵulov ózi basshylyq jasaıtyn júıege syn kózimen de qaraı aldy. «Bilimsiz bilimdini basqara almaıdy, − dedi ol. – Jańa zaman – eski áýendi kótere almaıdy. Talantty, bilikti urpaq eski uǵymdy yǵystyryp shyǵarady. Jańashyl urpaqtyń zamany keldi».

...Adam óz jolyn tańdaıdy. Tapsa quba-qup. San alýan dáre­jedegi, bilim-ǵylym reformasyna kózqarasy úılespeıtin adamdar da az emes. Sondyqtan da Baqytjan Tursynuly sharsha p, jansebil kúıge túskende sharshaǵanyn basatyn nemereleriniń kúlkisimen shýaqtaıdy. Uly men qyzynyń «papalaǵan» sózinen boıyna qýat jınaıdy.

Shańyraǵy berik adamnyń sharýasy da berik degen osy bolar...

«Jan dosym, ústem bolsyn mereıiń». Osy óleńdi Baqytjan Tursynuly óte jaqsy kóredi. Osy kezde aǵa da, dos ta bolǵan aka­­demıkter О́.Joldasbekov pen Sh.Smaǵulovty erekshe eske ala­­dy. Almatyǵa kelgen saıyn qazaq­tyń eki azamatynyń basyna barady, quran oqytqyzady.

...Kúni keshe depýtat, vıse-mınıstr, sońǵy jyldary Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń rektory bolyp jumys istegen Áshimjan Ahmetov dúnıe salǵanda ol Astanadan ózi ushyp kelip, búkil jerleý rásimine ózi basshylyq jasady.

Bul adamdyq, joldasqa adal­dyq qasıet...

...Qıynshylyǵynan da qýa­nyshy kóp bilim ordasy – KazGÝ-de eki jyldaı rektor bolǵan B.Jumaǵulov 2010 jyldyń qyr­kúıeginde Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstri bolyp taǵaıyndaldy. Ol Elbasyna, Qazaqstan Prezıdentine Úkimet múshesi retinde ant berdi.

Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń Qazaq memleketiniń barlyq qoǵam­dyq júıesine reforma engizý saıasatyna ún qosty.

Ǵylym jónindegi zań qabyl­dandy. Endi ǵylymı sala úsh baǵyt­ta qarjylandyryla bastady. Bul túbegeıli ózgeris ákeldi. Keshegi qasań taqyryptardyń ornyna jańa ǵylymı tehnologııalar men óristi taqyryptar saraptamalardan ótip, qarjylandyrý qolǵa alyndy.

Qazaqstan álemdik órke­nıet faktoryna súıendi. El Úkimeti janynan joǵary ǵy­ly­mı-teh­nıkalyq komıssııa quryl­dy. Osylaı B.Jumaǵulov Pre­zıdent­tik tapsyrmaǵa sáıkes ǵy­lym, joǵary, kásibı jáne mektep­ke deıingi bilim berý júıesin jańǵyrtýdyń jańa baǵyttaryn usyndy.

Qazaqstan ǵylymyn damy­týdyń kezeń-kezeńge arnalǵan damý jospary bar. Ári joǵarydaǵy ǵylymnyń basym baǵyttaryn aıqyndap, qorytyndy beretin shetel ǵalymdaryn qatystyra otyryp bes ulttyq ǵylymı ke­ńes quryldy. Bul bıýdjettik qarjylandyrýdyń ashyqtyǵy men tazalyǵyn, ǵylymılyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttaldy.

Injenerlik-tehnıkalyq, ın­novasııalyq zertteýlermen qa­tar gýmanıtarlyq salaǵa nazar aýdarylǵany qýantady. Osylaı «Ǵylymı qazyna» baǵdarlamasy maqsatty qarjylandyrýdyń ar­qa­synda gýmanıtarlyq ǵy­lym salasyndaǵy eńbekterdi táýel­sizdik dáýiriniń sura­nystaryna sáıkes qaıta ǵylymı aınalymǵa qosýǵa múmkindik berdi.

Mınıstr bolý ońaı ma? Árı­ne, qıyn. Qazaqtyń bolashaǵy − bilim men ǵylymda. Ony Ba­qytjan Tursynuly jaqsy bile­di. Mıllıon kóz jumysyńdy qadaǵalaıdy. Ol óziniń ustaranyń júzindeı lypyldaǵan saıasattyń ishinde júrgenin jaqsy biledi. Bilim men ǵylym reformalaryn júrgizý de ońaı emes. Sondyqtan da ol Elbasy N.Nazarbaevtyń qoldaýymen júrip jatqan irgeli izdenisterdiń kez kelgen oń nátı­jelerine erekshe qýanady.

Halyqaralyq birinshi Na­zar­baev oqýlary, matema­tık­­terdiń, tarıhshylardyń, fılo­logtardyń sezi bilim men ǵy­lym­nyń kókjıegin anyq­tady. Endi fılosoftardyń sezi ót­pek. Sondyqtan da Baqyt­jan Tursynuly jumystan qaıtý­ǵa asyqpaıdy. Úkimet úıi bas­shy­larynyń barlyǵynyń da sha­­my kesh sónedi. Al mınıstr B.Ju­maǵulov kabınetiniń shamy uzaq janyp turady. Ol – eńbekqor adam!

Baqytjan Jumaǵulov ótkendi oılap, bolashaqty boljaı alatyn ǵalym, qaıratker. Mınıstr bolǵaly ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen «basshy-qosshy» emes, ǵylymı áriptestik deńgeıinde qyzmettik baılanys ornady.

Mınıstr B.Jumaǵulovtyń irgeli oılary men ustanymdary Elbasy, Úkimet tarapynan qol­daýǵa ıe. 2011-2012 jyldary ǵylym júıesin qarjylandyrý 2,5 esege ósti. Joǵary oqý oryndary qyzmetkerleriniń ǵylymı áleýeti kóterildi. Qoldanbaly zertteýler qarjysy 83,5, irgeli ǵylymdy damytý 56,5 paıyzdy qurady. Nazar­baev Ýnıversıtetinde ın­no­­va­sııalyq-zııatkerlik klaster quryldy. Qazaqstandaǵy joǵary oqý oryndarynyń avtonomdy damý jolyn qalyptastyrý máseleleri oılastyrylýda. Qazaq­stan bilimi men ǵylymynyń osyn­daı irgeli jetistikteri sóz bola qalsa: «Ol durys ta shyǵar. Jetistigi de, kemshiligi de joq emes. Biraq sonyń bári Elbasy, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Ábishulynsyz sheshiler me edi? − deıdi ol. – Ǵalym, zamanynan oza týǵan adam retinde osy ıdeıany qoldap, óz keńesin berip, kemshin tustaryn túzetýdi talap etedi».

Elbasynyń talantty shákirt­teri kóp. B.Jumaǵulov ta bilim jáne ǵylymnyń, saıasattyń qara qazanynda qaınap jatqan úderiste óz joly, óz tańdaýy, óz maqsaty men jaýapkershiligi bar azamat. Ol – sondaı Adam!

Ýálıhan QALIJANOV,

UǴA múshe-korrespondenti,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.