О́z zamanynyń bilimdi, belsendi, ozyq oıly jastary jınalǵan jerde ultjandylyq, patrıottyq sezim oıanbaı tura ma? Bul oqý ornynda oqyǵan qazaq jastarynyń basyna da talaı bult úıirilgen zaman bolǵan.
1930 jyldary Oral pedınstıtýtynda «Surpaqbaılar» atty jasyryn top bolǵandyǵy týraly málimet aragidik kezdesip qalady. Osy aıyp boıynsha NKVD talaı jasty tergep, tekserip, qýdalaǵan eken.
1940-1941 jyldary kil jastardan quralǵan «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵynyń» 6 múshesi de dál osy ınstıtýttyń stýdentteri edi. Al uıymnyń jetekshisi – fızıka-matematıka fakýltetiniń 1-kýrs stýdenti Ǵubaıdolla Ánesov 17 jasynda qolǵa túsip, 19 jasynda atylyp kete barypty...
– Instıtýttyń tarıh fakýltetine 1972 jyly tústim. Onyń aldynda bir jyl daıyndyq kýrsynda oqydym. Eki jyl áskerde bolǵan, saqa jigit sanalamyz, – dep bastady áńgimesin búginde 70 jasqa kelgen Baýyrjan Raıanov aǵamyz.
...Oqıǵa bylaı bolypty. Sabaq jańa bastalǵan, qyrkúıektiń ekinshi aptasy. «Birinshi kýrstyń uldaryn dekanatqa shaqyryp jatyr» degen habar jetipti. Tarıh, qazaq fılologııasy fakýltetinde oqıtyn jigitter jınala qaldy.
– Balalar, senderge tapsyrma bylaı: Bas korpýstyń aldynda turǵan Lenın men Abaıdyń músinderin buzyp alyp tastaısyńdar. Bizdiń ınstıtýt Pýshkın atynda bolǵandyqtan, Pýshkın ǵana qalsyn. Bul rektordyń tapsyrmasy! – dedi dekannyń orynbasary, sol kezde Almatyǵa dıssertasııa qorǵaýǵa ketken dekan Mátjan Tileýjanovtyń ornynda ýaqytsha qalǵan ulty orys oqytýshy. Rektordyń aty-jóni – Sıdorov Vıktor Kýzmıch bolatyn.
Qolyna súımen-kúrek ustaǵan jas jigitter ınstıtýttyń bas ǵımaratynyń aldyna shyqty. Shynynda da «P» tárizdi salynǵan ǵımarattyń bas qaqpasy aldynda úsh músin turǵan edi: oń jaǵynda – Pýshkın, ortada – Lenın, al sol jaǵynda Abaıdyń keýdemúsinderi ornalasqan. Pýshkınniń Oralǵa kelgeni ras, sol Pýshkındi alǵash qazaqqa tanytqan – Abaı ekeni de ras. Lenın bolsa – kún kósem.
...Sonymen álekedeı jalanǵan jas jigitter áýeli Lenın músinin qıratýǵa kirisip te ketti. Gıpsten álde sementten quıylǵan eskertkish tym berik eken. Shetinen mújip, qıqalap jonyp, eskertkishtiń ornyn jermen jeksen etti-aý. Endi Abaıdyń músinin qıratý kerek...
– «Joq, jigitter, Abaıdyń eskertkishine tımeımiz!» – deıdi Baýyrjan. Janynda júrgen Shákı Qaıyrǵalıev te qoldaı ketti. Áskerge baryp, «ómir kórip» kelgen aǵalarynyń usynysyna ózgeler de qarsy kelmedi.
– Bizdi jumsaǵan dekannyń orynbasaryna qaıta bardym. «Solaı da solaı, Lenınniń músinin aldyq, ol durys, kósemniń eskertkishi ár jerde tolyp tur ǵoı. Biraq Abaıdyń eskertkishine tıispeımiz. О́ıtkeni bul Oral qalasynda jalǵyz. Orys ádebıeti úshin Pýshkınniń orny qandaı bolsa, qazaq ádebıeti úshin Abaıdyń orny da sondaı. Abaı músini tura bersin!»
– Ty kto takoı? Sen kimsiń? – dekannyń orynbasary ejireıip ketti. Men de qaıtpadym. Kádimgideı ursysyp qaldyq. Stýdentter jınalyp: «Abaıdy alǵyzbaımyz!» – dedik. Mundaıdy kútpegen orynbasar: «bir apta ýaqyt beremin», dep kúıip pisti», dep eske alady Baýyrjan aǵa.
Baýyrjan men Shákı bastaǵan bastamashylar jataqhanada búkil bólmeni aralap shyǵyp, stýdentterge jaǵdaıdy aıtyp shyǵypty. Ásirese er balalarmen «Eshkim de Abaı músinin qıratpaıdy» degen qupııa kelisim jasalypty. Keıin belgili aıtys aqyny bolǵan Shákı Qaıyrǵalıevtiń sózderi sol kezdiń ózinde jalyndy bolatyn. Bul qozǵalysty ekinshi kýrstaǵy Saılaý Súleımenov te qoldaǵan. Osylaısha az kúnde ınstıtýttaǵy 400-deı qazaq stýdenti «Abaıdyń músinin alǵyzbaımyz!» degen sheshimge tastúıin bekigen edi.
Dekan orynbasarynyń Baýyrjandy atarǵa oǵy joq.
– Sen qaı jerdiń balasysyń? – dedi birde.
– Jympıtydanmyn.
– Báse! Sen qalaı oqýǵa túsip júrsiń?! «Jympıtylyqtardy «alashordanyń quıyrshyqtary» dep, saıası senimsiz sanap, laýazymdy qyzmetke qoımaý, ınstıtýtqa túsirmeý» týraly qupııa nusqaý bar deýshi edi, sol ras sııaqty.
«Biz de qarap jatpadyq. О́zim bas bolyp, qaladaǵy gazet dúńgirshekterin aralap, Abaıdyń beınesi salynǵan tósbelgilerdi túgel satyp aldyq. Ol kezderi sondaı tósbelgiler kóp bolatyn. Ony eń aldymen jataqhanadaǵy búkil stýdent jigitter tósimizge taǵyp aldyq. Az kúnde ınstıtýttyń búkil stýdenti Abaı beınesin keýdesine taǵyp júrdi. Sportfaktyń jigitteri de bizge qosyldy. Áli esimde, keıin belgili jattyqtyrýshy bolǵan Batyr Qýanyshev te taqty. Fızık-matematıkter de qalmady. Joǵary kýrstyń jigitteri de qoldady», deıdi Baýyrjan aǵa.
Osylaı bir-eki aı ótti. Abaıdyń músini ornynda qaldy. Bir kúni Almatydan Mátjan aǵaı oraldy. Erteńine «Raıanov, seni dekan shaqyryp jatyr» degen habar jetti.
– Áı, bala, sen ne búldirip júrsiń?!
– Aǵaı, Abaıdy qalaı qıratamyz? Oǵan qolymyz barmaıdy ǵoı. Eger bul músindi aqyry alatyn bolsa, men aýylǵa alyp keteıinshi. Bizdiń Jympıtyda Abaı degen aýyl bar. Sonda aparyp qoıamyz, – deıdi.
– Áı, Baýyrjan, sen tentek bolma! Bosqa oqýdan shyǵaryp jiberedi. Sen bizge kereksiń. Jigitter kerek bizge. О́ziń qansha jyldan beri oqýǵa túse almaı júrdiń ǵoı. Bosqa tentek bolmańdar...
Dekanmen aradaǵy áńgime osylaı bolypty.
Arada biraz ýaqyt ótti. Ol kezde 7 qarasha – Uly Oktıabr revolıýsııasynyń merekesi erekshe toılanady. Úlken-kishi qyzyl jalaý alyp, sherýge shyǵady. Biraq sol jyly ınstıtýt aýyldan kelgen qazaq balalaryna demalys berip, aýyldaryna qaıtaryp jiberedi.
Onshaqty kún aýylda demalyp, ınstıtýtqa kelse, Abaı ornynda joq! Baýyrjannyń júregi toqtap qala jazdady. Júgirip Mátjan aǵaıǵa bardy.
– Aǵaı, Abaıdyń músini qaıda?
– Áı, bala, bilmeımin, bir kisiler kelip, qıratyp alyp tastady. Bizden suraǵan da joq. Boldy, sabaqtaryńdy oqyńdar!
Baýyrjan aınala júgirip, árkimnen surastyrady. Tam-tumdap deregi de shyǵa bastady. Sóıtse, stýdentter kanıkýlǵa ketken soń qaladan bir brıgadany alyp kelip, músindi aldyryp tastaǵan. «Kólikke tıegen joq, ınstıtýttyń bas korpýsynyń syrt jaǵyna qaraı alyp ketti» degen soń jabylyp izdep, Nekrasov baǵy dep atalatyn shaǵyn toǵaıdyń eń túbinen taýypty. Músinniń murny, qulaǵy, ıyǵy synyp, ábden búlinip qalǵan.
– Ishim qan jylady. «Aqyry alatyn bolǵanda, ózimiz búldirmeı túbinen qazyp alatyn edik-aý» deımin. Osylaısha eki aı boıy qorǵaǵan Abaıdyń músininen aýylǵa ketemiz dep aırylyp qaldyq. Sol oqıǵadan keıin meni «býntar» dep atap ketti, – deıdi Baýyrjan Raıanov aǵamyz.
Bir tańǵalarlyǵy, «buzyq» stýdentterge jaza qoldanylmapty. Buǵan sol kezdegi qazaq jastarynyń bilimdiligi, oqýda da, qoǵamdyq jumysta da alda júrgeni áser etse kerek.
– Birneshe jyldan keıin rektor Vıktor Sıdorov ketip, ornyna Haırolla Kenjeǵulov degen qazaq kelgende arnaıy kirip, ınstıtýt aýlasyna, Pýshkınniń janyna Abaı bıýstin qaıta ornatý týraly usynysymdy aıtyp kettim. Biraq oryndalmady, – dep eske alady Baýyrjan aǵaı.
P.S.: Abaı músinin qyzǵyshtaı qorǵap, oqýdan shyǵyp kete jazdaǵan qazaq stýdentteriniń armany Qazaqstan táýelsizdik alǵan soń ǵana júzege asty. 1995 jyly oqý ornynyń sol kezdegi basshysy Tuıaqbaı Rysbekovtiń tapsyrmasymen kórkemsýret kafedrasynyń jas oqytýshylary Qýandyq Mádir men Maksım Jumaǵalıev Abaıdyń 150 jyldyǵy qarsańynda bıýstti jasap shyqty. 2002 jyly Oral qalasynyń bas alańyna Abaı Qunanbaıulynyń eńseli eskertkishi ornatyldy.
Sýrette: A.S.Pýshkın atyndaǵy Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynyń 1-2-kýrs stýdentteri (soldan ońǵa qaraı) Shákı Qaıyrǵalıev, Saılaý Súleımenov, Baýyrjan Raıanov
Batys Qazaqstan oblysy
