Birinshi. Qazaqsha kontent jutańdyǵy. Bul, ásirese, biz sııaqty ana tilimizde ınterneti damymaı otyrǵan elder úshin asa mańyzdy faktor bolyp esepteledi. Mektep jasyndaǵy balalar nemese stýdent jastar bolsyn, ózimizdiń qazaǵymyz ınternetten kez kelgen materıaldy izdegende aldymen qazaqsha izdeıdi. О́kinishke qaraı, búgingi ǵalamtorda ana tilimizde kontent óte jutań dep aıtýǵa osy salany 15 jyldan astam zerttep kele jatqan maman retinde aıta alamyn. Qazaqstandyq saıttardyń 80% oryssha bolsa, ekinshi orynda qazaqsha emes, 11% aǵylshynsha saıttar, al qazaqsha saıttar 9%-ben úshinshi orynda. Osynyń kesirinen ınternet-paıdalanýshy basqa elderdiń saıttaryn panalaıtyn bolady.
Osy másele durys sheshimin tabý úshin qazaq tilindegi tanymal ınternet-resýrstar úshin jáne olardyń sanyn kóbeıtý maqsatynda memleket tarapynan grant bólingeni durys bolar edi.
Ekinshi. Sheteldik saıttardan keletin zııan. Internette shekaranyń joqtyǵy ol jerde emin-erkin júrip-turýyńyzǵa septigin tıgizedi. Úıde otyryp-aq basqa elderge saıahattap ketýge, sol jerdiń adamdarymen sóılesýine ábden bolady, árıne, vırtýaldy túrde. Biraq osynyń ózi adamǵa qajetti aqparat alýǵa múmkindik beredi jáne ony belgili deńgeıde zorlyq-zombylyq jaǵynan qaraǵanda áreketter jasaýyna múmkindik týdyrady. Buǵan mysal, Sırııaǵa nemese basqa elderge ketip, túrli terrorıstik uıymdarda soǵysyp jatqan adamdardyń jaǵdaıy.
Terrorlyq baǵyttaǵy nemese memlekettiń tutastyǵyna qaýip keltiretin, sonymen qosa balalar men jasóspirimderge keri áser beretin saıttar buǵattalýy tıis.
Úshinshi. Elektrondyq poshtamen taralatyn zorlyq-zombylyq. Belgili bir adamnyń atyna qoqan-loqy jasaıtyn nemese basqadaı agressııa týdyratyn elektrondyq hat. Keı jaǵdaıda elektrondyq poshta buzylyp, sol adamnyń atynan shaǵystyrý nemese arandatý sııaqty hattardyń jazylýy. Basqasha aıtqanda muny kıberbýllıng dep ataıdy.
Sheteldik poshtalyq serverlerge táýeldi bolmaý úshin otandyq elektrondyq poshta qyzmetin kórsetetin ınternet-resýrs ashý kerek.
Tórtinshi. Áleýmettik jelilerden keletin zııandy jetkilikti túrde shegip jatyrmyz. Tek qana jastar emes, aqyl toqtatqan azamattarymyzdyń ózi osy Feısbýk, Týıtter, Vkontakte, Instagramǵa kelgende óz-ózderin ustaı almaı, qumarlyqqa erip, óziniń qaı jerde júrgeni, tipti ne tamaq jep otyrǵany, odan qaldy bala-shaǵasynyń qaı mektepte nemese balabaqshada júrgenin mekenjaıymen qosa salyp otyrady. Bul aldymen kimge paıdaly? Bul álgi ózimiz qorqyp shýlap júrgen pedofılderge paıdaly. Olarǵa bar aqparatty ózimiz beremiz.
Áleýmettik jeliniń taǵy bir zııany, ol, ásirese, jasóspirimderdiń ózderi túsirgen anaıy vıdeo nemese basqadaı azǵyndyq fragmentteri bar materıaldaryn osynda salýy. Sol arqyly bireýdi qorlaý, namysyna tııý sııaqty kórinister oryn alady. Mysaly, buryndary Taraz qalasynda ózin-ózi órtegen jigitti arnaıy túsirip alyp, áleýmettik jelige salǵandarǵa eshqandaı jaza qoldanylǵan joq jáne zańdyq turǵydan eskertý eshkimge jasalmady. Osyndaı máseleler zań júzinde rettelse, paıdasyn tıgizer edi.
Besinshi. Internet arqyly oınalatyn onlaın-oıyndar. Burynyraq kompıýterde oıyndar oflaın rejımde oınalatyn bolsa, qazir ınternetsiz kompıýter men smartfon qalmaı bara jatqan zamanda oıyndar tek onlaın rejımde oınalady. Bul vırtýaldy álemde adamdar, ásirese, jastar agressııa shaqyratyn oıyndar oınaıdy. Keıbireýleri tipti sol jerden shyǵa almaı vırtýaldy álemge tolyǵymen baılanyp qalady. Iаǵnı, shynaıy ómirden qoldaryn úzedi. Bul kúnderdiń kúninde jaqsylyqqa ákelmeıtini sózsiz. Adam ne sýısıdke barýy múmkin nemese psıhıkalyq aýrýǵa ushyraıdy. Mysaly «Sóılegish Tom» nemese «Sóılegish Ben» sııaqty balalardy arbaýmen aınalysatyn programmalar bar. Onyń arty qıyn jaǵdaılarǵa aparyp soǵýda.
Internet arqyly balalardy aldap-arbaýdy grýmıng dep ataıdy. Osy grýmıngke qarsy turý úshin óz elimizde ulttyq naqyshta programmalar men qoldanbalar jasalsa jáne osy baǵytta balalar men jasóspirimderdi yntalandyrý úshin konkýrstar uıymdastyrylsa abzal bolar edi.
Altynshydan. Messendjerlerden keletin zııan. Messendjerler negizinde jap-jaqsy baılanys quraly. Qazir bizde eń kóp taralǵan messendjer Ýotsapqa kóp adamdar táýeldi. Jatqan-turǵan jerinde smartfondy qushaqtap júretin adamdar qazir kóbinese tek qana Ýotsapty paıdalanady. Mysaly, biraz jyl buryn osy messendjerler arqyly jalǵan aqparat taraǵanynyń kesirinen birneshe bank pen onyń klıentteri zardap shekti. Odan qaldy astanada iri oıyn-saýyq ortalyqtarynda terrorıstik uıymdar jarylys jasaıdy eken degen jalǵan aqparattar tarap, halyqty dúrliktirdi. Osyndaı is-áreketterge qarsy turatyn, qoǵam tynyshtyǵyn saqtaýǵa baǵyttalǵan kóptegen vırýstyq rolıkter túsirgen jón jáne ony taratyp belsendilik kórsetýimiz kerek.
Jetinshiden. Internetti retteıtin zańnyń joqtyǵy. Internet arqyly jasalatyn qylmystar osynyń arqasynda ázirshe jazalanýy óte az qylmystar qataryna jatady. Demokratııasy eń kúshti damyǵan AQSh-tyń ózinde bul máselege zańger-ǵalymdar qatty bas qatyrýda. Internet týraly bizdiń elde ázirge tek BAQ týraly zańda másele qarastyrǵan. Bul zańǵa meılinshe qatań baqylaý jasaı alatyndaı ózgerister jasaý kerek jáne ózge de zańnamalyq aktilerge tolyqtyrýlar kirgizilse degen oıdamyz.
Túptep kelgende, Internetti qalaı paıdalanyp, onyń ıgiligin kórý-kórmeýimiz tikeleı óz qolymyzda bolyp tur. Oǵan qoǵam bolyp at salysqanymyz bárimiz úshin paıdaly bolary sózsiz.
