Kýpe men kabınet

Taıaýda bir sharýa jáıimen Qostanaı jaǵyna jol túskeni bar. Qaıtarda jer aralaıyn, el kóreıin, asyqpaı bir júreıin degen oımen ushaqqa emes, poıyzǵa otyrdym. Kýpege kirsem, ádemi kelinshek pen odan da ádemi jas jigit otyr eken. Bir kezde kýpege shashyn aq shalǵan, eńgezerdeı ári birshama etjeńdi, jaqsy kıingen, jer orta jasyndaǵy kisi kirdi. Kirgen boıda: «Qaıyrly kesh!» dep qatty daýystaı jáne sonshalyq jyly ushyraı, kúlimdep amandasty. Kúlimsiregen boıy bizben tanysa bastady.

Taıaýda bir sharýa jáıimen Qostanaı jaǵyna jol túskeni bar. Qaıtarda jer aralaıyn, el kóreıin, asyqpaı bir júreıin degen oımen ushaqqa emes, poıyzǵa otyrdym. Kýpege kirsem, ádemi kelinshek pen odan da ádemi jas jigit otyr eken. Bir kezde kýpege shashyn aq shalǵan, eńgezerdeı ári birshama etjeńdi, jaqsy kıingen, jer orta jasyndaǵy kisi kirdi. Kirgen boıda: «Qaıyrly kesh!» dep qatty daýystaı jáne sonshalyq jyly ushyraı, kúlimdep amandasty. Kúlimsiregen boıy bizben tanysa bastady. Aty-jóni Ábdiǵappar Isatov eken. Bul kisi aqkóńil, asa jaıdary bolsa kerek, kýpe ishin kóńildendirip jiberdi. Bir-birimizdi jatyrqaýdy qoıyp, lezde úırenisip kettik, ártúrli áńgime de aıtyla bastady. Negizinen Ábekeń sóılep otyrdy. Shet elderge saıahatqa barǵandaryn áńgimeledi. Sonaý qıyrdaǵy Shymkentten munda, Qostanaıda, qaıdan júrgenin aıtyp berdi. Myna kýpeles jas jubaılarǵa turmystyq ártúrli keńes berip, ózi men zaıyby arasynda bolǵan keıbir jaǵdaıdy eske túsirip, kúlip aldy. Al keshki shaı ishý ýaqyty bolǵanda, vagondaǵy kezekshiniń kelýin kútip otyrmaı-aq shaı ákelýge ózi-aq «júgirip» ketti. Kenet jas balanyń, jas bala emes-aý, shaqalaq sábıdiń ińgáláǵany estilgendeı boldy. Jáne de kórshilerden emes, naq ózimizden, anyq osy kýpeden estildi. Ábekeń eńgezerdeı ári etjeńdi, birshama aýyr denesine qaramastan, ornynan atyp-aq turdy. Baıqamaǵan ekenbiz, joǵarǵy sóreniń túkpi­rine taman qundaqtaýly sábı jatyr. Ábekeń dereý ony qolyna alyp, jubata bastady. Jas ana naýqastanyp qalypty da, endigi jerde ózi jóndemdi qaraı almaıtyn bolǵandyqtan, Shymkentke, ájesine apara jatqan beti eken. Sábıdiń aýzyna emizik salyndy. Ábekeń bótelke túbindegi az ǵana sútke seziktene qarap turyp, súttiń taǵy da bar-joǵyn surady. Jas áke-sheshe emes pe, belgili ǵoı, sút joq bolyp shyqty. Ábekeń az-kem oılanyp turdy da bótelkeni alyp kýpeden shyǵyp ketti. Bir saǵattan soń ba, álde odan da kópten keıin be oraldy: bótelke toly sút... Áńgimemen shaı iship otyryp, jatatyn ýaqyt bolǵanyn bilmeı de qalyppyz. Bılet boıynsha Ábekeńniń jatar oryny tómengi sórede eken. Jas sábıli anaǵa oryn joǵarydan berilipti. Ábekeń tómengi sóreni oǵan usynyp, ózi joǵaryǵa kóterildi.

Men kópke deıin uıyqtaı almadym. «Kezdeısoq jolserik bolǵanyna jáne de tanys-bilis­tigine kóp bolmaǵanyna qaramastan Ábekeń sııaqty adamdardyń kisige óte kóp jylylyq, kóńildilik syılaı alatyny týraly, ókinishtisi sol, keıde bizde sergektik, kisige qarapaıym ǵana kóńil bólýshilik, onyń qaıǵysy men qýanyshyna ortaqtasý, qıyn jaǵdaıǵa ushy­raı qalsa qol ushyn bere qoıý qasıetteriniń arnadan asyp-tógilip jetise bermeıtini...» jó­ninde oılandym. Poıyz doń­ǵalaǵynyń dúrsiline qulaq tó­seı uzaq jattym. Bir kezde Mar­jankúl esimdi kórshimniń esime túse ketkeni. Bul áıel Shym­kenttegi asa iri alyp kásip­oryndardyń birinde jumys isteıtin. Zaýytta ol eńbek ozaty, mindetin tereń túsinedi delinip keremet maqtalatyn. О́kinishtisi, jeke ómirinde joly bolmaı tur: sátsiz turmys qurý, ajyrasý, páter bólisý... Osynyń bári ońaı soqpaǵanymen, ol ózin baqyt­syzbyn deı qoımaıtyn. О́zimen birge bir balasy boldy: «ómirdegi qýanyshy men mahabbaty!». Mine, osy bala Marjankúl ananyń baqyty edi! Átteń... birde, shilde aıynyń aspan aınalyp jerge túskendeı otjalyndy kúnderiniń birinde, bul bala Shymkenttiń irgesin túrip jasalǵan Badam sý qoımasyna sýǵa túsip, sonda máńgilikke qalyp qoıǵan... Marjankúl endi ómir súrgisi kel­medi. О́zine ólim tileýmen boldy. Qarańǵy tún keship, qaıǵy-muń zárin jutyp júrgen qasiretti kúnderiniń birinde zaýyttan avtobýspen úıine kele jatyp kóshe boılap bara jatqan bir top balany kórgeni bar. Ekeý-ekeýden sapqa turǵyzyp, tárbıeshisi bolsa kerek, bir áıel bastap barady. Marjankúldiń janynda turǵan bir adam: «Balalar úıiniki... Tul jetimekter ǵoı...» dep kókiregi sógilip keterdeı bop kúńirene kúrsindi...

Bes jasar Tursynbaıdy bala etip alý jónindegi másele tez-aq sheshile ketken de, Marjankúl ony úıine kóterip ákelgen. Tursynbaı onyń kúndelikti tynys-tirshiligine birden-aq boı­laı enip júre berdi. Endigi ómi­rin ózine óte qymbat osy balasyz tipti de múmkin dep sanaǵan joq. Alaıda, «...endigi ómiri...» keıbir kórshi-qolańdardyń jáne Tursynbaı baryp júrgen baqshadaǵylardyń Tursynbaı týraly «oı, baıǵus jetimek!..» degen sııaqty esirkeý sózderinen qıyndaı tústi. Alǵashynda, ras, Marjankúl buǵan kóńil qoıa qoımaǵan da eken. Birtin-birtin baıqasa, balasy tez eseıip keledi eken de, bul sózderdi bir­túrli muńaıa tyńdaıtyn bolyp kóringen. Bir kúni ol: «Apa, sen maǵan shyn apa emessiń be?» – depti. – Al men saǵan shyn bala bolǵym keledi. Biraq «jetim» dep meni aıtpasyn». Marjankúldiń júregi zý ete qalypty. «Kimniń aýzyna qaqpaq qoıasyń, kimniń tilin kesersiń!..». Ony taǵy da úreı bılep alǵan, kóńilin taǵy da qaıǵy basqan. Birde oǵan meniń: «Páteriń men balabaqshany aýys­tyrǵanyń jáne de neǵurlym tezirek aýystyrǵanyń jón», dep keńes bergenim bar. Naq osy tusta Marjankúl jumys isteıtin kásiporynda onyń óz qarjysyna salynǵan kóp páterli turǵyn úı balabaqshamen qosa berilip jatqan. «Sol úıge kiretinderdiń bireýimen páter aıyrbastaýǵa dırektordan ruqsat sura. Sen otyrǵan myna úıde jańa salyn­ǵan, páteriń de qolaıly-aq, ózi ekinshi qabatta. Jurt degeniń mundaı páterdi izdep júr ǵoı!» degenmin taǵy da. Osydan soń kórshim dırektorǵa baryp, odan aýystyrý jóninde kómek sura­ǵan. Kómek bolǵanda «Sen myna úıge kir, sen ana úıge...» deý ǵana, sodan soń qaǵazǵa qol qoıý. Biraq dırektor qol qoı­maǵan, tipti Marjankúldi áreń-áreń tyńdaǵanda: «Páter men bala­baqsha Siz oılaǵandaı jiptiń bir ushyn tartsa sógilip júre be­rer tigin emes. Olar – órt! Ásirese, qazirgi kezde! О́rtenip ketýge bolady. Jalpy, jeke bas isin kásiporynǵa salmaq etpegen durys!» dep kesip tastaǵan. Budan soń oǵan ózim telefon soǵyp, «túsinseńizshi...» deýime týra kelgen. Dırektor zaýyttyń aldaǵy qyzmeti týraly májilis ústinde otyrǵanyn, ýaqytynyń joqtyǵyn jáne jeke sharýany kásiporynsyz retteýge úırenýdi aıtyp keńes bergeni bar.

Poıyzdyń jumsaq tósekti kýpesinde túnniń bir ýaǵyna deıin uıyqtaı almaı jatyp, osy týraly oılandym. Sodan, Shymkentke jetisimen dırektorǵa barýǵa uıǵardym. Rasynda, úsh kúnnen keıin oǵan bardym da. Bir qarystaı ashyq qalǵan esikten hatshy qyzdyń bastyqqa men týraly – Marjankúldiń óti­nish máselesi boıynsha kelip otyrǵanymdy aıtqany emis-emis estildi. Ile keri oralǵan hatshy qyz sharasyzdyq tanyta alaqanyn jaıdy: qabyldaı almaıdy, qoly tımeıdi. Men basymdy ızep, «jumysbastylyq degendi túsinemin ǵoı...» degendeı bop kúlimsiredim de, oryn­dyqqa birjola jaıǵasa otyrdym. Álden keıin hatshy qyz: «Nege ketpeı otyrsyz?» dep surady. «Dırektordyń qolynyń bosaýyn kútip otyrmyn, – dedim men. – Qoly bir bosaıtyn bolar». Otyrdym, otyrdym. Hatshy qyz bastyǵyna úsh ret kirip shyqty. Men otyrmyn, otyrmyn. Dırektorǵa kirip jatqan da eshkim joq. Men otyrmyn, otyrmyn. Dırektordan shyǵyp jatqan da eshkim joq. Zyǵyrdanym qaınap, ornymnan turdym da, kabınet esigin birshama julqı ashyp, ishke kirip bardym. Sol zámet bireý betimnen shapalaqpen tartyp jibergendeı boldy da, shalqalaı berip, kilt turyp qaldym: tórde, ústel basynda, anaý kúni Qostanaıdan bir kýpede kelgen Ábekeń – Ábdiǵappar Isatov otyr...

– ...Siz meni durys túsine kó­rińiz, – dedi kabınat ıesi birtúrli tutyǵa sóılep. – Múmkin meniń ózim de sizdiń kórshińizdiń jaǵdaıyna qynjylyp júrgen bolarmyn. Biraq, qyzmet, qyzmet baby, qyzmettik mindet – bizden kóńil-kúıdi – emosııany emes, qattylyqty talap etedi! Ásirese, másele qazirgi asa qıyn sharýa – páter jóninde bolsa, munysyz – temirdeı qattylyqsyz tipti de múmkin emes! Onyń ótinishin orynda. Ekinshi, úshinshi, júzinshi keledi. Sonda, ne bolǵany!? Jo-joq, qyzmet, qyzmettik mindet bizden úzildi-kesildi qattylyqty talap etedi!

Endi sóılesetin eshteńe qal­­ǵan joq edi. Men oryndyqtan abaılap qana túregeldim de, kabınetten únsiz shyǵyp kettim. Biraq, oılanyp shyqtym. «Jan­syz, tastaı qattylyqty qalaısha qyzmettik mindetke adal-boryshty óteýdiń anyq durysy – kisiniń renishi men qaıǵysyn bólisý, ony jeńildetýdiń ońtaıly jolyn izdestirý emes pe?! Sergektik pen ádildik bas­shynyń bedeline nuqsan kel­tire me? Bular birin-biri tolyq­tyryp, ajarlandyryp jiberer qasıetter emes pe!».

Sádil KÁDEEV.

Shymkent.