Ońtústik – tarıh pen shejirege baı ólke. Qut daryp, kıe qonǵan yrysty óńir. Arystan bab, Qoja Ahmet Iаsaýı sekildi áýlıeler men ál-Farabı syndy uly ǵulamalardyń kindik qany tamǵan qasıetti ólke halqymyzdyń arǵy-bergi tarıhynan tereń syr shertedi. Áıtse de: «Shejireli Ońtústik, tarıhı muraǵa baı ólke», dep aýyz toltyryp aıtqanymyzben halyq, búgingi jastar, qaı murasymen shejireli ekenin, qaı belgisimen baı ekenin jatqa bilmeıdi. Jastar túgili úlkender de bul týraly kóp bilmeıdi.
Ońtústik – tarıh pen shejirege baı ólke. Qut daryp, kıe qonǵan yrysty óńir. Arystan bab, Qoja Ahmet Iаsaýı sekildi áýlıeler men ál-Farabı syndy uly ǵulamalardyń kindik qany tamǵan qasıetti ólke halqymyzdyń arǵy-bergi tarıhynan tereń syr shertedi. Áıtse de: «Shejireli Ońtústik, tarıhı muraǵa baı ólke», dep aýyz toltyryp aıtqanymyzben halyq, búgingi jastar, qaı murasymen shejireli ekenin, qaı belgisimen baı ekenin jatqa bilmeıdi. Jastar túgili úlkender de bul týraly kóp bilmeıdi.
Basqany aıtpaǵanda, tipti Ońtústik óńirde tas ǵasyrynan bastalǵan tarıhı jádigerler kóp kezdesedi. Bul elimiz boıynsha óte sırek qubylys. Máselen, Báıdibek aýdanyndaǵy Qarasý kóp qabatty paleolıt turaǵynyń ashylýy ǵylymǵa qosylǵan súbeli úles. «Qazaqstan tarıhyn qaı kezeńnen bastaımyz, qansha kezeńge bólemiz?» degen daý-damaımen júrgenimizde munda 20-dan asa ejelgi adamdardyń mekenderi, kóptegen tas ǵasyr dáýiriniń qural-saımandary tabylǵan. Ońtústik Qazaqstan ǵalymdary orta jáne joǵary paleolıt dáýirlerine jatatyn 6 mádenı qabattardy ashty.
Kishi Qarataý qoınaýynda joǵarǵy paleolıt dáýirine jatatyn úńgirler bar. Úńgirdi elimizdiń biregeı arheologııalyq eskertkishteriniń qataryna jatqyzýǵa bolady. Qola dáýirine qatysty oblys kóleminde zerttelgen eskertkishter biren-saran ǵana. Sozaq, Túlkibas, Báıdibek aýdandarynda kezdesetin jartastaǵy jazýlardyń ózi nege turady?! Ońtústik óńirinde orta ǵasyrlar kezindegi qalalar jóninde de tolyqqandy derekterdi halyq dúnıetanymyna sińire qoıǵan joqpyz.
Dástúr men senimniń berik bolýyna Ońtústik óńirdegi áıgili dinı ǵımarattar da sebepshi bolǵany anyq. Saıramdaǵy sansyz bap, Túrkistandaǵy Túmen bap, baptardyń baby – Arystan bap sııaqty kıeli oryndar keshegi ateıstik kezeńde adam sanasynan Allaǵa degen senimdi óshirmeı, rýhtaryna nur sebelep turdy. Qazaqtyń barlyq ańyz-jyrlarynda aıtylmaı ketpeıtin Baba Túkti Shashty Áziz de osy óńirde, Sozaq jerinde ómir súripti degen ańyz aqıqat aýyzdan-aýyzǵa kóship, qazaq halqynyń qıyn-qystaý kezeńde sıynar piri boldy. Dál sonyń qasynda Qara-býra áýlıeniń qabiri tursa, onyń ońtústik batysynda Muńlyq-Zarlyq pen Hanshaıym ómir súrgen Shógirli dóńi tur. Ardaqty ana qasıetiniń sımvoly – Domalaq ana qabiri de osynda.
Arys qalasy tusyndaǵy shyǵanaqta Hanshaıym aralynyń aty búginge deıin el esinde saqtalyp kelse, ańyz boıynsha Arystan bapqa Mekkeden ákelgen qurmanyń dánin tiliniń astynda bes júz jyl saqtaǵan Uzyn-Ata áýlıeniń kóne kesenesi tur. Úsh júzdiń basyn biriktirip, táýelsizdik joryǵyn bastaýǵa shaqyrǵan Ordabasy sııaqty qasıetti taý sol ulttyń tatýlyǵy men birligin pash etip, bar óńirge órlik pen erlik rýhyn seýip tur.
Jaqynda «Nur Otan» HDP Ońtústik Qazaqstan oblystyq fılıaly ulttyq tarıhty zertteý boıynsha bastamany qoldaı otyryp, oblys sheńberinde «Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy tarıhı eskertkishterdi saqtaýǵa – partııalyq baqylaý» aksııasyn uıymdastyryp, dóńgelek ústel ótkizdi. Jıynǵa Parlament Májilisiniń depýtaty Ulasbek Sádibekov jáne birqatar arheolog, etnograf ǵalymdar qatysyp, aýdan aýmaǵynda tarıhı eskertkishterdiń saqtaý jaǵdaıy, jańa tarıhı izdenis, halyq arasynda aqparattyq-túsindirý jumystary týraly oı-pikir bólisti.
«Ulttyq tarıhty bilý úshin eń aldymen týǵan ólke tarıhyn tereń ári jan-jaqty meńgerý kerek. Tarıhy tereń, taǵylymy kenen, kóne muralarǵa toly Ońtústik týraly bul turǵyda kóp nárse aıtýǵa bolady. Osy dóńgelek ústel jıynynda aıtylyp otyrǵan usynysty, ıaǵnı ár tarıhı eskertkishter men jádigerlerge partııalyq baqylaý ornatý máselesin quptaımyn. Bul bastama tarıhı muralardy saqtaýǵa, qorǵaýǵa, dáripteýge úlken septigin tıgizedi dep senemin», degen Parlamet Májilisiniń depýtaty Ulasbek Sádibekov oblys aýmaǵyndaǵy tarıhı eskertkishterge uqyptylyqpen, qamq orlyqpen qaraý kerek ekenin basa aıtty.
«Adam óz tarıhyn bilmeı, ult bolyp qalyptasa almaıdy», degen bar. Bul baǵytta biz birqatar jumystar atqardyq. Atap aıtqanda, oblystyq mádenıet basqarmasymen birge «Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy tarıhı eskertkishterdi saqtaýǵa – partııalyq baqylaý» aksııasy aıasynda naqty tarıhı eskertkishterdi anyqtadyq. Bul ólke túrli tarıhı zertteýler júrgizý alańy bolý úshin tolyq negiz bar. Aıtalyq, jergilikti mańyzdy tarıhı jáne mádenı eskertkishterdiń memlekettik tizbesinde Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha 434 ataý tirkelgen. Olar Báıdibek aýdanyndaǵy Domalaq ana kesenesi, Sozaq aýdanyndaǵy Aqsúmbe munarasy jáne mamandarǵa ǵana belgili qorǵandar. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda ulttyń tarıhı sanasyn qalyptastyrý mindetin júktegen bolatyn. Bul – tarıhshylar qyzmetiniń basty basymdyǵy bolýy kerek. Osylaısha el ǵalymdarynyń aldynda ult tarıhyn jańa qyrynan zertteýdi qolǵa alý mindeti qoıyldy», deıdi «Nur Otan» HDP Ońtústik Qazaqstan oblystyq fılıaly tóraǵasynyń birinshi orynbasary Almasbek Mamytbekov.
Tarıhta qatelik bolmaýy tıis. Shynyn aıtý kerek, búginde kóptegen darynsyz jandar oıyna kelgenin jazyp, kitap etip shyǵaryp júr. Ondaı túkke turmaıtyn dúnıelerge qomaqty qarjy bólip otyrǵandar da bar. Tarıhty shynaıy tanýǵa degen umtylysty bylaı qaldyryp, árkim óz ata-babasyn tarıhta orny bar, yqpaldy adam etip kórsetý jolynda jantalasyp jatyr. Ulttyq tarıhty zerdeleý tóńiregindegi áńgimeniń bir túıini – osyny toqtatý bolsa kerek. Elimizdiń tarıh ǵylymyna sapalyq serpilis jasaıtyn kez keldi. Bul baǵytta jasalatyn jumystar ulttyq tarıhty, tildi, rýhanııatty, dástúr men mádenıetti saqtaýǵa baǵyttalýy tıis. El Prezıdenti Nursultan Nazarbaev aıtqandaı, «qazaq tarıhynda qazaq uıalatyn eshteńe joq». Bul tarapta ǵylymǵa júkteler mindet kóp. Solardyń biri – ulttyq patrıotızmdi oıatý. Al ulttyq patrıotızmdi oıatatyn – tarıh ǵana.
Oralhan DÁÝIT,
«Egemen Qazaqstan».
Ońtústik Qazaqstan oblysy.
