Joǵarydaǵy Elbasynyń baǵdarlamalyq maqalasynda aıtylǵan jobalardy iske asyrý maqsatynda, 2018 jyly el kóleminde eki myńnan astam shara uıymdastyrylyp, oǵan 85 mıllıard teńge bólinse, onyń 69 mıllıardy demeýshiler tarapynan qarjylandyrylǵan eken. Osylardyń ishinde «Týǵan jer» baǵdarlamasy aıasynda 735 mádenı eskertkish qalpyna keltirilip, 86 monografııa jarııalanyp, 134 arheologııalyq jáne etnografııalyq ekspedısııa uıymdastyrylypty. Onyń syrtynda 500-den astam joba iske asyp, 2800-ge tarta mádenı shara uıymdastyrylypty. Al «Atameken» baǵdarlamasy boıynsha 2018 jyly demeýshiler arqyly 53 mıllıard teńgege 424 nysan salynyp, 377 nysan kúrdeli jóndeýden ótken. Osylardyń ishinde 36 mádenıet nysany jańadan salynyp, 51-ine kúrdeli jóndeý júrgizilipti.
Sol sııaqty Elbasynyń rýhanı jańǵyrý konsepsııasynda kóterilgen máseleniń biri – «Qazaqstanyń qasıetti rýhanı qundylyqtary» nemese «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasyn iske qosý edi.
Osy tapsyrma negizinde, Mádenıt jáne sport mınıstrliginiń bastamasymen elordamyzdaǵy Ulttyq mýzeı janynan «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵy qurylyp, ǵylymı-saraptamalyq keńes ashylǵan bolatyn. Osy keńes el kólemindegi 1000-ǵa jýyq qasıetti nysandardy tizimge alyp, osylardyń ishinen 100 nysandy jalpyulttyq deńgeıli, 500 nysandy jergilikti mańyzy bar qasıetti nysan qataryna engizdi.
Joǵarydaǵy qasıetti nysandardy anyqtaý barysynda qandaı ólshemder basshylyqqa alyndy degenge kelsek, birinshisine – erekshe baǵalanatyn tabıǵı mura eskertkishter jatqyzyldy. Bularǵa – Áýlıe taý, Jylaǵan ata bulaǵy, Aqmeshit úńgiri, Hantáńiri taýy, Sharyn shatqaly qatarly onshaqty nysan kirdi.
Ekinshi topqa – elimizdegi arheologııalyq eskertkishter men orta ǵasyrlyq qala nysandary endi. Bul qatarda Berel, Shilikti qorymdary, Botaı qonysy, Beǵazy arheologııalyq kesheni, Jankent, Syǵanaq, Aqyrtas, Qoılyq, Saraıshyq t.b. kóne qalashyqtar bar otyzǵa jýyq nysan qamtyldy.
Úshinshi topqa – elimizdegi dinı ǵıbadat oryndary alyndy. Buǵan Dombaýyl ǵuryptyq kesheni, Úkasha ata kesenesi, Áziret Sultan tarıhı-mádenı kesheni, Joshy han, Abat-Baıtaq, Tekturmas, Arystan bab sııaqty otyzdan astam nysan jikteldi.
Tórtinshi topqa – tarıhı tulǵalarǵa qatysty qasıetti oryndar endi. Atap aıtqanda, Qobylandy batyr memorıaldyq kesheni, Abylaı han rezıdensııasy, Ahmet Baıtursynovtyń memorıaldy úıi, sonymen qatar jońǵar shapqynshylyǵy kezinde azattyq úshin kúresken jıyrmadan astam batyrdyń kesenesi bir paragrafpen jıyntyq obraz retinde berildi.
Besinshi top – saıası-tarıhı oqıǵalarǵa qatysty oryndar esebinde qarastyrylyp, buǵan Tańbaly tas eskertkishi, Bókeı ordasy tarıhı kesheni, Birlik monýmenti (OQO, Ordabasy aýdanyndaǵy), elordadaǵy Báıterek jáne Qazaq Eli monýmentteri qatarly onshaqty nysan engizildi.
Nátıjesinde, «Qazaqstannyń qasıetti jerler geografııasy» atty vırtýaldy – ınteraktıvtik karta jasalyp, 2017-2021 jyldardy qamtıtyn baǵdarlama qabyldandy.
Atalǵan jobanyń taǵy bir tıimdi tusy – ishki rýhanı-týrızmdi damytýǵa zor úles qosty. Iаǵnı, bul týrızmniń ereksheligi – adamdar tabıǵatty tamashalap, el-jer kórip, kóńil kóterý emes, tálimdik-tárbıelik máni bar, ári týǵan jer tarıhymen tanysýyna baǵyttalýymen qundy boldy. Sonymen qatar orta mektep oqýshylaryna arnalǵan oqýlyqtar, fılmder, rolıkter, týrızm jáne ınteraktıvtik quraldar jasaldy.
О́tken 2019 jyly bul jumys el aýmaǵynan asyp TMD kóleminde júrgizile bastady. Atap aıtqanda, zertteý nysanyna Reseı, О́zbektan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan sııaqty kórshiles respýblıkalar qamtyldy. Áýelgi kezekte arnaıy qurylǵan ǵylymı-saraptamalyq ekspedısııa músheleri О́zbekstan jerinde jatqan uly tulǵalarymyz Áıteke bı, Tóle bı, Jalańtós batyr, sondaı-aq Besqala mańynda máńgilik turaq tapqan Syrym batyr Datuly qatarly atalarymyzdyń basyna baryp, mazardyń qazirgi jaıymen tanysyp keledi.
Kelesi kezekte Reseıdegi Túmen oblysynyń jerinde jatqan Kenesarynyń úzeńgiles serigi Baýbek batyrdyń zıraty, Astrahan oblysyndaǵy Qurmanǵazy babamyzdyń jáne Orynbor irgesindegi Kishi Orda hany Ábilqaıyrdyń áıeli Bopaı hanymnyń mazary nysandar nazarǵa alynsa, ótken jyly áleýmettik jelilerge yńǵaılastyrylyp, elimizdegi kıeli nysandardy dáripteýge arnalǵan 30-ǵa jýyq beınerolık jasaldy.
Sonymen qatar kıeli oryndardyń sulba-beınesin 3D skanerleý arqyly sıfrlandyrý isi qolǵa alyndy. Qazaqtyń jalpaq tilimen aıtsaq, bulaı jasaý arqyly nysannyń qazirgi beınesin saqtap qala alamyz. Alda-jalda onyń bir jeri búlinse, sıfrlanǵan nusqasyna qarap qaıtadan qalpyna keltirýge múmkindik bar degen sóz.
Byltyr osy baǵytta túsirilim jumystary Mańǵystaý jerindegi Beket ata eskertkish kesheni men «Bókeı Ordasy» tarıhı-mádenı kesheninde júrgizildi. Sonymen qatar elimizdegi jalpyulttyq qasıetti nysandardyń barlyǵy osylaı sıfrlandyrylady. Iаǵnı, qarapaıym adam qajetti nysanǵa barmaı-aq áleýmettik jelilerge júktelgen ınteraktıvti nusqasyn aýdaryp-tóńkerip, asty-ústin, ishi-syrtyn tolyq kóre alady.
Atalǵan joba boıynsha jalpyulttyq deńgeıdegi 100 nysan jekeleı alǵanda 185 obektini quraıdy. Mysaly, barlyq qazaq batyrlary jeke-jeke eseptelmeı, barlyǵy «Qazaq batyrlary» degen atpen bir nysan retinde tirkelip tur. О́tken jyly osylardy 3D nuqsamen kartaǵa engizgende árqaısysy jeke-jeke jasaldy. Bulardy kórip tamashalaýǵa nıet etken adam QAZMAP.kz saıtyna kirse jetip jatyr. Bul saıtty tamashalaýdyń qol telefonǵa arnalyp jeńildetilgen nusqasy jasaldy.
О́tken jyly «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵy «Qazaq týrızm» ulttyq kompanııasymen ortaq memorandýmǵa qol qoıdy. Mundaǵy maqsat – elimizdegi qasıetti nysandardy týrızm kózine aınaldyrý. Joǵarydaǵy kelisim boıynsha qasıetti nysandar týrızm kompanııalarynyń týrpaketine engizildi. Osy arqyly týrıstik kompanııalar beınerolıkterdi sheteldik saıahatshylarǵa jiberip, eldegi kıeli nysandarymyzdy tanystyrýda.
Sondaı-aq Ortalyq elimizdegi barlyq ólketanýshylardyń elektrondy bazasyn jasap, olardyń erekshelegin naqtylady. Mysaly, ol adam shejireshi me, tarıhshy ma, mýzykant pa nemese jer ataýlarynyń bilgiri me, osyny anyqtap, bul adamdardyń jazǵan eńbekteriniń bıblıografııalyq katalogy jasaldy.
Joǵarydaǵy bekitilgen jalpyulttyq 100 nysan qatyp qalǵan dúnıe emes, deıdi ǵylymı sarapshy mamandar. Aldaǵy ýaqytta bul tizim kóbeıedi. Mysaly, Soltústik Qazaqstan oblysy Aıyrtaý aýdanynyń «Aqan seri» aýylyndaǵy Aqan seri Qoramsaulynyń zıraty, Baıanaýyl-Ertis óńirine aty málim Sultanbek sultannyń ordasy sııaqty nysandar ǵylymı-saraptamalyq keńeste talqylanyp, qasıetti nysandar qataryna qosylyp jatqan kórinedi.
