Aıý atqan myltyqtyń dúmi (Etnografııalyq etıýd)

Muny aıtyp otyrǵan se­bebim, bir top jan osy ba­lyq­ty aýyldy betke alyp jor­typ kelemiz. Mingenimiz ta­qyrlaı mújilip, eki jyl kúnge kúıgen súıek sııaqty ád­ben tozǵan jaman – «Mos­kvıch». Ony kári tóbetteı yryl­­datyp jú­rip kelemiz. Al­dynda otyrǵan jigit aǵasy ma­zasyz. О́skemende turatyn re­ketsúreı inisi qapasta otyr. Sony bosatý úshin pálen qap balyq kerek. Onyń ózinde anaý-mynaý emes, kók aıdynnyń «qasqyry» – kókserke.

Sıyr sáskede sypaty qun­taı­jynyń qamalyndaı kók qaq­paǵa tumsyq tiredik. Bul úıde sharýasy myǵym, tir­ligi toq, tártibi bekem aqsa­qal tu­rady. Bir balasy zaýyttyń úl­ken qa­ıyǵyn jalǵa alyp, balyq aýlaı­dy. Bul olardyń jeti ataǵa jalǵasqan kásibi. Qa­rııamen biz beıbaq tanys bol­­ǵandyqtan, emeksigen top­qa ilese kelgen jaıymyz bar. Byl­­­tyr jeńistiń 50 jyl­dy­ǵyn­da bul adam týraly jel­pin­­tip maqa­la jazǵanbyz. Ol arda­­­gerdiń kóńilinen shyq­qan...

Han taqsyrǵa júgine kelgen kerýenshiler sııaqty ta­bal­dy­ryq attaǵan boıy «assalaýdy» tógip jatyrmyz. Tekti qa­rııa saqalyn bir sıpap, Saýyr ta­ýy­­nyń qu­zaryna baılanǵan aq­sur muzdaqtaı kere qasyn qaı­shylap qoıyp únsiz otyr. Qapasta jatqan reketsúreıdiń aǵasy sóıledi. Sheshen adam edi, aýzynan shyqqan lepesi dál on­dyqqa tik-tik tıip jatyr. Baı­­­qaımyn qarııanyń qaba­ǵyna kóktemde shyǵystan oraı soǵa­tyn Qarasaıdyń jy­ly jeli júgirdi. Bárimizdi bir-birlep sho­­lyp shyqty. Ma­ǵan kelgende «osylardy bas­tap kelgen sensiń-aý» de­gendeı jyly jymıyp ótip ketti.

Sháı ishildi. Balyq asyldy. Ishtik-jedik. Bata jasaldy. Ar­­dager-qarııa balasyn sha­qyrdy. «Myna jigitterge ura­daǵy muzǵa bastyrǵan kók­ser­ke­lerdi ber. Qalaǵansha alsyn!». Balasy baqyraıyp ket­ti. Ba­syn shaı­qady. Biz sasqalaqtaı bas­tadyq. Aq­saqal kórik keýde­sin kóterdi, manaǵy qyran qa­ba­ǵyna yz­ǵar uıalaı qapty. Ony uly­na baǵyshtap, – Balam, – dedi: «Mynalar meni aıý at­qan myl­tyqtyń dúmi» dep kelip otyr emes pe, bes qap ba­lyq­tan seniń rı­zyǵyń úzil­­meı­di, ári-beriden soń kól­degi ba­lyqty sen jemdep, ba­ǵyp otyrǵan joqsyń, ber!». Soń­ǵy sózi generaldyń aıbyndy buıry­ǵy sııaqty sańq etip es­­tildi.

Biz bes qap kókserkeni (sýdak) tıep alyp, jaman «Mos­kvıchti» myjyraıtyp tar­typ otyrdyq. «Aıý atqan myl­tyqtyń dúmi». Osy biraýyz sóz uzaq jyl sanamda jań­ǵyr­dy da júrdi.