«Smart city» – aqyldy qala Astana

Astananyń asqaqtyǵy – memlekettiń mereıi

«Erteńi ertegideı elorda» atty tirkestiń ańyzdan aqıqatqa aınalatyndyǵynyń álden-aq kýási bolyp otyrmyz. Memleket basshysynyń tikeleı basshylyǵymen jyl saıyn ótkizilýi dástúrge aınalǵan elordanyń damý baǵdarlamalary qaralatyn keńestiń bıylǵy otyrysynda Elbasy Astanany bolashaq qalasy retinde damytýdyń «Smart City» – «Aqyldy qala» halyqaralyq formatynyń «Smart Astana» jobasyn 2017 jylǵa deıin is júzine asyrý mindetin kún tártibine qoıǵan bolatyn.

«Erteńi ertegideı elorda» atty tirkestiń ańyzdan aqıqatqa aınalatyndyǵynyń álden-aq kýási bolyp otyrmyz. Memleket basshysynyń tikeleı basshylyǵymen jyl saıyn ótkizilýi dástúrge aınalǵan elordanyń damý baǵdarlamalary qaralatyn keńestiń bıylǵy otyrysynda Elbasy Astanany bolashaq qalasy retinde damytýdyń «Smart City» – «Aqyldy qala» halyqaralyq formatynyń «Smart Astana» jobasyn 2017 jylǵa deıin is júzine asyrý mindetin kún tártibine qoıǵan bolatyn.

Mine, osy bir keleli mindetti oryndaý maqsatynda Astana qa­la­synyń ákimdigi «Smart Astana» tu­ǵyrnamasy aıasyndaǵy eki iri jobany – «Qaýipsiz qala – Astana qalasynyń tirshilik qyzmetin keshendi qamtamasyz etý júıesi». (TQKQJ) jáne «Intellektýaldy kólik júıesi» jobalaryn is júzine asyrýdy qolǵa aldy. «Smart Astana» jobasynyń basty maqsaty elorda turǵyndarynyń turmys dárejesin, ál-aýqatyn arttyrý, Astana qala­synyń ınfraqurylymyn jaq­sar­tý jáne odan ári jańǵyrtý, qoǵamdyq qaýipsizdik dárejesin arttyrý bo­lyp tabylady. Bul zamanaýı jo­ba­nyń negizgi operatory «Astana Innovations» AQ bolyp otyr. «Smart Astana» jobasy úlgisiniń negizine mynandaı alty tuǵyrnamaǵa ne­giz­delgen eýropalyq «aqyldy» qala­lardy damytý modeli alynǵan: aqyl­dy ekonomıka, aqyldy basqarý, aqyldy ómir súrý deńgeıi, aqyldy jumylý, aqyldy adamdar jáne aqyl­dy qorshaǵan orta.

QALA QYZMETI QALTQYSYZ JUMYS ISTEIDI

О́rkenıet bıigine umtylǵan damyǵan elderde «aqyldy» qa­la­lar qalyptastyrý búginde álemdik úrdiske aınalǵan. Bul úrdisti ustanǵan elderdiń basty maqsaty qalalardyń turmystyq qyzmet kórsetý deńgeıin barynsha damytý arqyly turǵyndardyń ómir súrý dárejesin bıik deńgeıge kóterý bolyp tabylady. «Aqyldy» qalalar qataryna ekonomıkalyq, ekologııalyq jáne áleýmettik deńgeıleri turaqty, qyzmet kórsetý ınfraqurylymy damyǵan qalalar jatady. О́z kezeginde «aqyldy» qala jobasyna qosylǵan qalalarǵa daryndy mamandar jáne zamanaýı ınnovasııalar kóptep tartylady.

Astana qalasynyń ákimdigi qala­lyq qyzmet kórsetý mekemeleriniń jáne qala turǵyndarynyń ózara tyǵyz baılanystaǵy múmkindikterin eskere kelip, elordamyzdyń tur­ǵyndaryna jáne qonaqtaryna álemniń eń damyǵan qalalary sııaqty joǵary tehnologııalyq qyzmet túr­lerin kórsetý maqsatyndaǵy batyl qadamdardy júzege asyrýdy qolǵa aldy. Bul rette Astana álemniń kóshbastaýshy «aqyldy» qalalarynyń tájirıbesin úlgi tutýda. Máselen, Seýl qalasynda jol qozǵalysyn basqarý tehnologııalaryn barynsha jetildirýdiń nátıjesinde sapaly da qaýipsiz kólik qozǵalysyna qol jetkizildi. Gonkong qalasynyń turǵyndary qala qyz­metiniń barlyq túrlerine, atap aıtqanda, dúkenderden qajetti zattaryn satyp alýǵa, parkovkalarǵa aqy tóleýge, qalalyq qoǵamdyq kóliktiń jolaqysyn tóleýge bir ǵana elektrondy kartany paıdalanady. Al Tokıo qalasynyń turǵyndary qu­byrlarmen keletin sýdyń shyǵynyn anyqtaıtyn ólshegish quraldardy qoldaný arqyly senimdi de arzan sý kózine qol jetkizip, adamzat úshin asa qymbat aýyz sýdy tıimdi únemdeýge bet burǵan. Mine, álemdik ozyq qalalardyń turǵyndarǵa jáne qala qonaqtaryna qyzmet kórsetý jumysyndaǵy osyndaı ozyq úl­gilerin tájirıbege ala otyryp, Astana bolashaqta álemdik «aqyldy» qalalar kóshbasshysyna aınalmaq. EKSPO-2017 Búkilálemdik kórmesi tórtkúl dúnıege esigin aıqara ashatyn kezeńde elordamyz álemdegi eń aqyldy 50 qalanyń qataryna qosylmaq.

Qalalyq ákimdik júzege asyrylatyn osy jobanyń ómirsheńdegi me n aýqymdylyǵyn eskere kelip, Smart Astana jobasyn is júzine asyrý jumystaryna keńesshi retinde dúnıe júzine keńinen tanymal PricewaterhouseCoopers (PwC) kompanııasyn tartty. Bul kompanııa dúnıe júzinde Smart City jobalaryn júzege asyrýda joǵary kásibı deńgeıdegi konsaltıngtik jáne aýdıttik qyzmet kórsetedi. Kompanııa álemdegi aýdıttik kompanııalardyń «úlken tórttiginiń» quramyna kiredi jáne álemniń 158 memleketiniń 180 myń mamandaryn biriktiredi. Elordany kórkeıtý jáne damytý maqsatynda birqatar aýqymdy sharalardy is júzine asyryp úlgergen qala ákimdigi zamanaýı Smart Astana jobasynyń «jol kartasyn» jasaý mindetin osy álemge tanymal PwC kompanııasyna júktedi. Kompanııa osy aýqymdy jobanyń «Qaýipsiz qala – Astana qalasynyń tirshilik qyzmetin keshendi qamtamasyz etý júıesi» (TQKQJ) atty qanatqaqty jobasyn iske asyrý jumystaryn qolǵa aldy.

QAÝIPSIZ KО́ShE, QAÝIPSIZ QALA

Osy qanatqaqty jobanyń tu­saý­keseri retindegi baspasóz máslıhatynda PwC kompanııasy tarapynan Smart Astana jobasynyń jetekshisi Rahýl Gýbta ózderi qolǵa alyp otyrǵan jumystyń jaı-japsaryn keńinen baıandady. Onyń aıtýynsha, «aqyldy» qalalar qalyptastyrý búginde álemdegi ozyq tehnologııaly elderde keń úrdiske aınalǵan. Rahýl Gýbta myrzanyń málimdeýinshe, Smart Astana zamanaýı jobasy elordamyzdyń turmys-tirshiliginiń barlyq salasyn qamtıtyn bolady. Atap aıtqanda, bul joba qalalyq ınfraqurylymdy, áleýmettik sa­lany, ekologııalyq ahýaldy, aq­pa­rattyq-kommýnıkasııalyq júıe­ler­di, mádenıet jáne demalys sala­syn jań­ǵyrtýda ómirsheń ozyq tehnolo­gııalardy paıdalanýǵa keń jol ashady.

Bul joba Astana qalasynyń bo­la­shaqtaǵy damýyna túbegeıli óz­gerister engizýmen qatar, eleý­li tıimdilik ákeledi. «Astana Innovations» AQ-tyń basqarma tóraǵasy Saıat Núsipovtiń aıtýynsha, Smart Astana jobasy qalalyq qyzmet túrleriniń sapasyn arttyrýmen birge, jańa óndiristerdiń ashylýyna jaǵdaı jasaıdy. Máselen, osy jobanyń qanatqaqty júıelerin is júzine asyrý barysynda eseptegish quraldar, sensorlar, kabelder jáne basqa ıntellektýaldyq ónimder shyǵarý jónindegi óndiris oryndary ashylady. Basqasha aıtsaq, bul keshendi joba elordanyń damýyn jańa sapalyq deńgeıge kóteretin bolady.

Taıaý bolashaqtaǵy tórt jylda Astana qalasy tórtkúl dúnıeniń nazaryn ózine aýdaratyndyǵy belgili. EKSPO-2017 Búkilálemdik kórmesin tamashalaýǵa álemniń barlyq óńirlerinen mıllıondaǵan qonaqtar keledi. Mine, naq osy kezeńde Astana turǵyndarǵa jáne qala qonaqtaryna zamanaýı ozyq tehnologııalar arqyly qyzmet kórsetetin aqyldy da sapaly qalaǵa aınalýǵa tıis. PwC kompanııasynyń ókili Rahýl Gýbtanyń aıtýynsha, Búkilálemdik kórme alaýy jaǵylǵan kezde Astana bolashaq energııasynyń ozyq tehnologııalaryn óndiriske engizip, álemdegi eń «aqyldy» elý qalalardyń qataryna qosylady. Smart Astana jobasynyń «jol kartasyn» óndiriske engizý arqyly Astana qalalyq sharýashylyqta qyzmet kórsetý túrleri boıynsha ozyq úlgilerdi is júzine asyra­tyn bolady. О́z kezeginde bul úrdis qalanyń damýyna, bıznes sala­sy­nyń órkendeýine jańa ınnovasııalar ákelip, talantty mamandardy keńi­nen tartýǵa yqpal etetin bolady.

Joǵaryda atap kórsetkenimiz­deı, bul aýqymdy isterdi júzege asyrýdyń alǵashqy qarlyǵashy retinde TQKQJ qanatqaqty jobasy alynyp otyr. Bul qanatqaqty joba qaladaǵy quqyq tártibin jaqsartýǵa, qala qyzmetiniń barlyq túrleriniń úzilissiz jumys isteýine, qala ınfraqurylymynyń, onyń ishinde kólik qyzmetiniń sapaly dárejege kóterilýine yqpal jasaıdy. Memleket basshysy qala ákimdiginiń aldyna Búkilálemdik kórme ótkizý kezeńinde elordada erekshe qaýipsizdik sharalaryn júzege asyrýdy, onyń ishinde qala kósheleri men eleýli nysandarǵa beınekameralar ornatý qajettigin tapsyrǵan bolatyn. Mine, osy tap­syrmany júzege asyrý maqsatyndaǵy TQKQJ qanatqaqty jobasy aýqymynda «Qazaqtelekom» AQ keshendi mindetterdi is júzine asyrýda.

Atap aıtqanda, osy joba sheń­berinde qalalyq jedel basqarý or­talyǵynyń qurylysyn salý ju­mysy qolǵa alynbaq. Qala kóshe­leri men nysandaryna 30 myńnan astam beınekameralar ornatylmaq. Beınekameralar qalalyq kólik júıesin jáne jalpy­qalalyq ınfraqurylymdy, atap aıtqanda, elordadaǵy barlyq medısınalyq mekemelerdi, balalar baqshalaryn, kópirlerdi, jol ótkelderin tú­gel­deı qamtıtyn bolady. Bul beı­ne­kameralardyń barlyǵy bir orta­lyqqa qosylyp, biryńǵaı qalalyq beınebaqylaý júıesin quraıdy.

Osy qanatqaqty jobanyń bir salasy «Qaýipsiz avtobýs» dep atalady. Iаǵnı qaladaǵy qoǵamdyq kóliktegi qaýipsizdik sharalary osy beınekameralar arqyly bir ortalyqtan rettelip otyrady. Qalalyq jedel basqarý ortalyǵynda kóshel erdegi kólik qozǵalysynyń ahýaly, qoǵamdyq kólikterdi neǵurlym qaýipsiz aımaqtarǵa baǵyttaý máseleleri sheshim tabatyn bolady. Sonymen birge, qalalyq jedel basqarý ortalyǵyna qalalyq jylýmen jáne sýmen qamtamasyz etý qyzmetteriniń, elektr taratý jelileriniń jumysy jónindegi aqparat turaqty kelip turady. Ortalyq osy aqparattardy saraptaý arqyly qalalyq kommýnaldyq júıelerdiń jumysynyń sapasy men tıimdiligin arttyrý maqsatynda utymdy sheshimder qabyldap, naqty sharalardy júzege asyratyn bolady. Qalalyq jedel basqarý ortalyǵynda otyratyn kezekshi barlyq máselelerdi jedel sheshý ókilettigin alady. Ol qalalyq kólik jáne kommýnaldyq qyzmet túrlerindegi oryn alǵan kemshilikterdiń aldyn alyp, apattyq jaǵdaılardyń oryn alýyna der kezinde tosqaýyl qoıatyn bolady.

Qalalyq jedel basqarý ortalyǵy qoǵamdyq tártip buzylǵan jaǵdaıda qajetti kómek kórsetýdiń barlyq tetikterin júzege asyratyn bolady. Osy rette ortalyq qalanyń barlyq basqarmalarymen, onyń ishinde jedel medısınalyq járdem kórsetý ortalyqtarymen udaıy tikeleı baılanysta bolady. Qoryta aıtqanda, TQKQJ qanatqaqty jobasyn is júzine asyrý Astana qalasyndaǵy qoǵamdyq kóliktiń qaýipsizdigin qamtamasyz etip, kommýnaldyq qyzmet kórsetý sapasyn arttyryp, barlyq kópshilik oryndardaǵy qoǵamdyq qaýipsizdiktiń deńgeıin jaqsartyp, qala turǵyndary men qonaqtaryna joǵary deńgeıdegi qolaıly jaǵdaı jasaıdy.

JEDEL DE QAÝIPSIZ KО́LIK QOZǴALYSY

Aqyldy qala álemdik úrdi­si­niń Astanadaǵy aýqymdy joba­larynyń sheńberinde atqarylatyn ekinshi iri joba – «Intellektýaldy kólik júıesi» (IKJ) qanatqaqty jobasy bolyp tabylady. О́rkenıet áleminde ozyq úrdis bolyp sanalatyn bul ómirsheń jobany júzege asyrý mindeti – «Typsa» atty ıspanııalyq kompanııaǵa júkteldi. Kompanııanyń aımaqtyq menedjeri Karlos Saııagonyń aıtýynsha, ústimizdegi jyldyń shilde aıynda olar Astana qalasynyń keshendi kólik júıesin qalyptastyrý jó­nindegi bas jos­pardy jasaý boıynsha memlekettik satyp alý konkýrsynda jeńimpaz bolyp tanylǵan.

Astana qalalyq ákimdiginiń bul kompanııany tańdaýy tegin emes. Álemniń iri qalalarynda jedel de qaýipsiz kólik júıesin qalyptastyrýda kompanııanyń baı tájirıbesi bar. Atap aıtqanda, «Typsa» kompanııasy álemniń 60 memleketinde osyndaı keshendi jobalardy júzege asyrǵan. Búginde kompanııanyń 34 halyqaralyq bólimshelerinde 1900-den astam bilikti de tájirıbeli mamandar qyzmet atqarady. «Typsa» kompanııasy qyzmetiniń negizgi baǵyty qaýipsiz kólik júıesin qalyptastyrý, arhıtektýra jáne qurylys salasy bolyp tabylady. Sonymen birge, bul kompanııa balamaly qýat kózderin damytý maqsatynda da ozyq tájirıbelerdi júzege asyryp keledi.

«Smart Astana» keshendi baǵ­­dar­­lamasy boıynsha júzege asy­rylǵaly otyrǵan IKJ qanatqaqty jobasy qala kóshelerimen kún saıyn 400 myńnan astam kólik qaty­naı­tyn Astana úshin aýadaı qajet. Tar joldardyń uzyna boıy avtomashınalar qoıylatyn kólik turaǵyna aınalǵan, kólik keptelisi jıi bolatyn elordanyń kólik ınfraqurylymyn zamanaýı ta­lap­tarǵa saı qaıta qurý ýaqyt talaby. Sondyqtan álemdik deńgeıde baı tájirıbesi bar kompanııanyń osy bir keleli mindetti qolǵa alýy bo­la­shaqtaǵy nátıjeden kóp úmit kút­tiredi.

Qalalyq jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary bas­qar­masynyń bastyǵy Rashıd Aman­jolovtyń aıtýynsha, «Typsa» kompanııasynyń bul jobasy is júzine asyrylǵan kezde elordada jolaýshylar qalanyń bir shetinen ekinshi shetine orta eseppen 20 mınýtta jetetin bolady. Qazir tańerteńgilik úıinen shyq­qan qarapaıym astanalyqtar jumys ornyna jetkenshe orta eseppen kem degende 50 mınýt ýaqyt shyǵyndaıdy eken. Rashıd Amanjolovtyń málimdeýinshe, búginde Esildiń qos jaǵalaýyn qalamyzda salynǵan bes kópir jalǵastyrady. Olardyń barlyǵyna da belgilengen mólsherden tys salmaq túsedi. Mine, osy kópirlerdiń birine aparatyn Saryarqa dańǵyly arqyly táýligine 80 myń kólik ótedi. Osy dańǵyldyń jol ótkelderinde tańerteń, túste jáne keshkilik ýaqytta orasan zor keptelis oryn alyp, kólikter saǵattap turady.

«Typsa» kompanııasy iske qosa­tyn «Intellektýaldy kólik júıesi» qanatqaqty jobasynyń nátı­jesinde qala kóshelerinde «aqyl­d­y baǵdarshamdardyń» jańa tehnologııalyq júıesin engizý qarastyrylýda. Basqarma basshy­synyń aıtýynsha, máselen, bir kóshe qıylysynda kólikter kóp jınalyp, keptelis oryn alatyn bolsa, barlyq baǵdarshamdar oǵan jedel ún qatyp, keptelisti joıýǵa jumylady. Iаǵnı «aqyldy baǵdarshamdar» kólik tasqynyn tıimdi retteı otyryp, kólikterdi qozǵalys az kóshelerge baǵyttap otyrady. Sonymen birge, jańa jol salǵan kezde jol qozǵalysy úshin qansha j