SÝRETTE: N.Balapanov (oń jaqta) Kenıgsbergte, 1945 jyl
Naǵymetýlla Balapanov 1913 jyly Aral aýdany Qaratereń aýyldyq keńesine qarasty Shevchenko kolhozynda dúnıege kelgen. Aýyldaǵy jeti synyptyq mektepti bitirgennen keıin 1930 jyly «Kópbirlik» kolhozynyń balyqshysy atandy. Kóp uzamaı-aq basshylyq jas jigitti Aral qalasyndaǵy balyq tutynýshylar odaǵy janyndaǵy býhgalterler daıarlaıtyn kýrsqa jiberedi. On jeti jastaǵy balań jigittiń boıynan tyndyrymdylyqty baıqaǵan basshylar ony Uzynqaıyr balyqshylar tutyný qoǵamynyń dúkenshiligine usynady. Saýda salasynyń qyr-syryn úırene júrip, tájirıbesin shyńdaı túsedi. Soǵys bastalǵanǵa deıin «Sarbasat», «Bógen» balyqshylar tutyný qoǵamy tóraǵasy qyzmetterine deıin kóterilip, mindetin abyroımen atqardy. 1939 jyly partııa qataryna qabyldanyp, soǵys órti burq etip el basyna kún týǵanda, alǵashqylardyń biri bolyp áskerı komıssarıatqa ótinish jazady.
Naǵymetýlla 1941 jyldyń 16 shildesinen bastap Kalının maıdanyndaǵy 91-gvardııalyq atqyshtar dıvızııasynyń 275-polkinde 45 mılometrlik zeńbirek batereıasynyń oqtaýshysy bolyp qyzmet etedi. Ol soǵys jyldaryndaǵy alǵashqy jaýyngerlik jolyn tarıhta «Rjev qyrǵyny» dep atalǵan surapyl apat oshaǵynda bastady. Bul nemistiń «Taıfýn» operasııasyna qarsy keńes áskeri tarapynan Kalının jáne Batys maıdandaryn Vıazma mańynda túıistirip, Germanııanyń tórt armııasyn Rjev qalasynda joıý operasııasy edi. Osy operasııaǵa qazaqstandyq 22 myń jaýynger qatysyp, olardyń basym kópshiligi qandy qyrǵynda qaza tapqan. Qazirgi tarıhshylar bul qyrǵyn Stalıngrad shaıqasynan asyp túsken degen derekter keltirip júr.
Mine, osy qyrǵynnyń bel ortasynda bolǵan N.Balapanov Belyı derevnıasy úshin 1942 jyly 27 aqpan kúni bolǵan shaıqasta jeńil jaraqat alady. Azǵantaı ýaqyt sanıtarlyq gospıtalde emdelgennen keıin Rjev qalasy úshin qaıta soǵysqa kiredi.
Kezekti shabýyldardyń birinde dushpan bekinisteriniń transheıalaryna basyp kirgen sátte ekinshi ret aıaǵynan aýyr jaraqat alady. Kalının jáne 3-Belarýs maıdandarynda úsh ret jaralanyp, dala gospıtalinde emdelip óz polkine qaıta qosylady.
Reseıdiń ortalyǵyndaǵy Kalının oblysyn nemis basqynshylarynan azat etýge qatysty. Dýhovshına qalasyn jaýdan tazartqan alapat aıqasta maıdandastarymen birge jeńisti jaqyndatýǵa atsalysty. 1943 jyly 13 tamyz kúni Gremılovka derevnıasy úshin bolǵan shaıqasta eki jaq uzaq ańdysypty. Ásirese, jaýdyń pýlemetshileri qaraıǵandy qaǵyp tastap otyrady. Bul kezde zeńbirek kózdeýshisi bolǵan Naǵymetýlla jaýdyń jasyryn blındajyn baıqap qalyp, jeti pýlemetshiniń bekingen uıasyn joıyp jiberedi. Osy erligi úshin Qyzyl Juldyz ordenimen marapattalady.
N.Balapanov 1944 jyly 6 maýsym men 26 qazan aralyǵynda nemistiń eki pýlemeti men eki júk mashınasyn joıyp, tórt márte jaý shabýylyna toıtarys jasap, qyryqqa jýyq nemis ofıseri men jaýyngeriniń kózin joıady. Osy shaıqastardaǵy batyldyǵy men erligi úshin II dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen marapattalady.
Osydan keıin de jaýdyń kúshti bekingen qorǵanys beldeýin nysanaǵa alyp, jaý raschetine es jıǵyzbaı snarıadtan oq jaýdyryp zeńbirekteriniń kózin joıady. Vıtebsk-Orsha baǵytynda eki júk avtokóligi men jaıaý áskerin talqandap, bir ózi avtomatymen bes nemis ofıseri men soldatyn jaıratady. Úsh nemisti qarý-jaraǵymen qolǵa túsiredi. Osy shaıqasta kórsetken erligi men batyldyǵy úshin III dárejeli «Dańq» ordenimen marapattalady.
Zlobıno derevnıasy úshin bolǵan qandy shaıqasta batyldyq pen erliktiń eren úlgisin kórsetedi. О́z zeńbiregimen qarsy shabýylǵa shyqqan jaýdyń eki tankisin, júzge jýyq soldatyn nysanaǵa dál alady. Qarsy kelgen jaýǵa avtomatynan oq jaýdyryp on fashıstiń kózin joıady. Nemis basqynshylaryna qarsy osy shaıqastaǵy erligin eskerip jaýyngerdiń keýdesine II dárejeli «Dańq» ordenin taǵady.
Soǵystyń sońǵy jyly edi. Segizinshi aqpan kúni Shyǵys Prýssııadaǵy Lengnıten qystaǵy úshin keskilesken maıdan ótedi. Bul soǵysta da erliktiń úlgisin kórsetken gvardııa kishi serjanty N. Balapanov II dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen marapattaldy.
N.Balapanovtyń áskerı bólimi fashıstik Germanııa jerine alǵashqylardyń biri bolyp kirip, Berlındegi Jeńis kúnin toılap, elge qaıtar kúndi asyǵa kútken. Alaıda ataqty dıvızııany shyǵystaǵy Zabaıkale maıdanynan bir-aq shyǵarady. Endi ol japondarmen qanquıly shaıqastarǵa qatysyp, Hıngan asýlarynan asyp, Manchjýrııadaǵy Kvantýn armııasyn talqandaýǵa qatysady.
Jeńis kúnin Qıyr Shyǵysta qarsy alǵan starshına N.Balapanov I dárejeli «Dańq» ordenine usynylǵan eken. Biraq qaraýyndaǵy jaýyngerler ashyqqan sátterdiń birinde maıdan dalasynda kólik retinde paıdalanyp júrgen qodastyń birin pyshaqqa ilgeni oǵan bul marapatty ıelenýine kesirin tıgizipti. Degenmen úsh maıdanda soǵysyp, erlik kórsetken jerlesimiz biz úshin batyr.
N.Balapanov elge oralǵannan keıin aýdanda saýda salasynda jumys istedi, Sekseýil kenti jáne Oktıabr aýyldyq keńesterin basqardy. Qazir Aral qalasynda keıipkerimizdiń atynda kóshe bar.
Bolatbek QÝATOV,
«Qyzylorda oblysynyń memlekettik arhıvi» KMM Aral aýdandyq fılıalynyń basshysy
