О́tken aptada Q.Sátbaev atyndaǵy sý arnasy arqyly jiberilgen 100 mıllıon tekshe metr Ertis ózeniniń sýy Shiderti ózenine quıylyp, jaıylymǵa jetti. Sonyń saldarynan Ekibastuz qalasy aýyldyq aýmaǵy, Aqtoǵaı aýdany Basqamys, Shuǵa, Jalaýly, Jolboldy aýyldyq aýmaqtarynyń 21 myń gektar shabyndyq alqaptary sýǵa toldy.
Osydan on jylǵa jýyq ýaqyt buryn Buqtyrma men Shúlbiden jiberiletin sý kólemi azaıyp, jergilikti sharýashylyqtar zııan shekken edi. Ertis ózeni jaǵasyndaǵy jaıylymdarǵa sý kelmeı, aýyl aýmaqtary qurǵap ketti. Tipti, mal azyǵyn jınaý qıyndap, shóp óspeı, jaıylymdar qysqardy. Jaıylymǵa sý jaıylmaı, qurǵaqshylyq saldarynan alqapta ósetin shóp kólemi azaıa bastady. Jaǵalaýdyń tez qurǵap ketýi óńirdiń kóptegen aýyl aýmaǵyna ekologııalyq turǵydan zardabyn tıgizdi.
– Tabıǵatqa janashyrlyqpen qaraý kerek. Jyl saıyn Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy sý qoımalarynan Ertis ózenine tabıǵatty qorǵaý maqsatynda sý jiberilýde. Bıyl da Shúlbi sý qoımasynan 14 sáýirden 10 mamyrǵa deıin sý jiberý týraly sheshim arnaıy komıssııanyń otyrysynda qabyldandy. Sý jaıylýdyń jalpy kólemi 6 shaqyrymdy quraıdy, búkil jaıylma alqaby sýǵa tolady degen sóz. Oblys ortalyǵynyń ońtústigindegi Ertis ózeni jaǵalaýyndaǵy jaıylmalarǵa sý kelip jetti, – deıdi oblystyq Jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasynyń bastyǵy Qadyljan Sátıev.
Komıssııa otyrysynda Ertis ózeni arqyly jaıylymdarǵa jiberiletin sý kólemi, ólshemderi, merzimderi anyqtalǵan. Aldyn ala aýa raıy boljamdary alynyp, sý qoımalary jiti tekserilýde. О́ıtkeni 2017 jyly shyǵystaǵy sý qoımalary erneýinen asyp-tolyp, maýsym aıynda Ertis ózenine ekinshi márte sý jiberilgeni bar. Sodan óńirdegi alqaptar shylqyldaǵan sý ishinde qalyp, shybyn-shirkeı qaptap, shóp shabý, shóp jınaýǵa múmkindik bolmady.
Basqarmanyń málimetinshe, bıyl Ertis ózenine sý jiberý kezinde aýyldarǵa tasqyn qaýpi az. Degenmen de, «saqtyqta qorlyq joq», qazir kúni-túni ózen boıynda 14 gıdrologııalyq bekettiń mamandary sý deńgeıin táýlik boıy ólshep, tekserip, baqylaýda.
Sonymen birge Q.Sátbaev atyndaǵy sý arnasy arqyly Ertis sýy ekologııalyq maqsatta kóktemde Pavlodar, Qaraǵandy, Aqmola oblystarynyń jaıylymdaryna jiberiledi. Shiderti ózenine 100 mıllıon tekshe metr sý, Nura ózeni arqyly Qorǵaljynǵa 40 mıllıon tekshe metr sý quıylady.
– Shiderti ózeninen shyqqan sý О́leńti, Áýlıekól, Shilikti, Shyǵanaq, Shıqyldaq kólderin toltyrady. Shabyndyq ta jaınap sala beredi. Qysqy mal azyǵy qory mol bolady. Bul sýarmaly shabyndyqta joǵary shóp ónimdiligin alýǵa, mal sharýashylyǵynyń jem-shóp qoryn jaqsartýǵa, aýyl turǵyndarynyń óz qajettilikterine pishen daıyndaýyna múmkindik beredi. Aýyldyqtar balyq aýlaıdy. Jerasty sýynyń sapasy jaqsaryp, qudyq sýy tazalanady, – deıdi basqarma mamany A.Turǵynbekov.
Jalpy, Shiderti sýarý júıesi Keńes ókimeti tusynda jasalǵan. Jyl saıyn Ekibastuz, Aqkól, Sarǵamys, Komsomol aýyldyq aýmaqtary, Aqtoǵaı aýdanynyń 22,7 myń gektar jeri sýarylyp kelgen. Bul júıe 1996 jylǵa deıin jumys istep, keıin sý bosatý toqtatylady.
2005 jyly ǵana Úkimet sheshimimen Q.Sátbaev arnasynan Shiderti ózeniniń tómengi jaǵyna 50 mıllıon tekshe metr sý jiberilip, kók quraq qaptap ósti. Mamandar bul sýdyń da jetkiliksiz ekenin eseptep kórdi. Bul esepteýden soń, Úkimette 2009 jyldan bastap 100 mıllıon tekshe metr sý bosatý týraly arnaıy tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme jasalyp, sheshim qabyldanǵan. Arnadan bosatylǵan sýǵa Ekologııalyq jobalaý jáne monıtorıng ortalyǵy JShS-niń mamandary baqylaý jasaıdy.
Jalpy Q.Sátbaev atyndaǵy kásiporynnyń arna sýyn Pavlodar, Aqmola, Qaraǵandy oblystary paıdalanýda. Sý arnasynyń 1 mlrd 200 mln tekshe metr sý berýge múmkindigi jetedi. Qazir bar-joǵy 440 mıllıon tekshe metr sý ǵana jiberilýde. Iаǵnı óz múmkindiginiń úshten birin ǵana paıdalanýda degen sóz. Tolyq paıdalaný úshin úsh óńirdegi aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy sýarmaly alqaptardy kóbeıtý qajet eken.
– Arnanyń sýyn paıdalanatyn sýarmaly alqaptyń kólemi nebári 8 234,5 gektar. Onyń 6 844,9 gektary Pavlodar oblysyna, 1 389,6 gektary Qaraǵandy oblysyna tıesili, – deıdi sý arnasynyń mamandary.
Al paıdalanylmaı jatqan jerdiń bári jekeniń qolynda. Bul sýarmaly alqaptardyń kólemin arttyrýǵa kedergi ekeni sózsiz.
Ekinshiden, jaıylma alqaptaryna sýdyń kelýi – Ertis ózeni jaǵasyndaǵy kóktem kezinde qurǵaq shópti órtenýden saqtaıdy. Úkimet qaýlysyna sáıkes Ertis ózeniniń jaıylma alqaptary erekshe aýmaq retinde qorǵaýǵa alynǵanymen kóktemde qurǵaq shóptiń órtenýi, «bireýlerdiń» órteýi jıiledi.
Shyǵystaǵy sý qoımalarynan jáne Q.Sátbaev atyndaǵy kásiporyn arnasynan sý jiberý jumysyn elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi qarjylandyrady. Arnaıy tarıf boıynsha 1 tekshe metrge 14 teńgeden bólinedi.
Al tabıǵatqa zııan keltirýshilerge – qorshaǵan ortanyń tepe-teńdik qalpyn buzbaı, Ertis ózeni jaǵalaýynda ornalasqan aýmaqtaǵy jasyl ekologııany saqtaý, ortaıyp qalǵan kólderdi toltyrý úshin atqarylyp jatqan maqsatty jumystardy túsindirý qajet sııaqty.
Pavlodar oblysy
