Amandasýdyń máni nede?

Máselen, japondar «Kon­nıtıva», ıaǵnı «Jańa kún týdy» dese, qytaı­lar «Nı hao» – jaǵ­daı sura­sý­dyń álqıssasyn «Búgin tamaqtandyń ba?» deý­den bastaıdy. Al evreı­ler «Shalom» deıdi. Maǵyna­sy ısi musylmanǵa ortaq «Sálem» – «Jaqsylyq bolsyn» uǵy­mymen toqaılasatyn bul sózdiń máni ár musylman úshin erekshe ystyq. Irandyq­tardyń da amandasýy erekshe. Olar kóriskende «Kóńil­di bol!» deıdi. «Gamard­joba» dep jaǵdaı surasatyn grý­zın­derdiń tilegi negizinen «Jeńim­paz bol!» degen ma­ǵy­naǵa saıady. Al pamır­likter «Shar­sha­ma!» dep tilek tileıdi. Úndiler bolsa ala­qanyn bir-birine bettes­tirip amandassa, arabtar qolyn keýdesine qoıyp esen-saýlyq surasady.

О́zindik minez erekshelik­terine saı eýropalyqtardyń da amandasýy aıryqsha.

Máselen, ıtalııalyqtar: «Come sta?» – «Qalaı tur­syń?», nemister kerisinshe: «Wie geht's?» – «Qalaı júr­siń?» dep esendesse, fransýz­dar «Comment ca va?» – «Qalaı keledi?» dep amandasady. Al aǵylshyndar bolsa kezdeskende: «How do you do?» – «Ne istep júrsiń?» dep suraıdy. Amerıkalyqtar «Hello!» nemese «Hi! How are you?» – «Sálem! Qalaısyń?», «Ju­mysyń qalaı?» dep áńgime bastaıdy. Sonyń ishin­de bárinen de qyzyǵy – tıbet­tikterdiń amandasýy. Olar kezdeskende bir-birine tilin kórsetse, Samoa halqy birin-biri ıiskep amandasady.

Eger shyndap úńilsek, onda amandasýdyń qandaı da bir qatyp qalǵan qaǵıdasy men tártibi joq ekendigine kóz jetkizemiz. Tipti qalaı sálemdesip jatqanymyzǵa da esep bermeıdi ekenbiz. Barlyǵy avtomatty túrde amandasatyn adamǵa degen nıet-peıi­li­mizge saı júzege asady. Má­selen, týǵandarymyzben súıi­sip amandassaq, dostarmen qushaqtasamyz. Kóńil jaraspaıtyn adamdarmen sypaıylyq úshin ǵana bas ızessek, jumys ornynda qyz­mettik etıket saqtap, resmı sálemdesemiz. Qysqasy, bizdiń qalaı amandasatyndyǵymyz kóp rette sol adammen ortada ornaǵan jaǵdaıǵa baılanysty júzege asady.

Qazaqta «Sálem – sózdiń anasy» degen jaqsy bir sóz bar. Sol sekildi «Sálemde zor­lyq joq» deıdi jáne hal­qy­myz. «Alystan sálem beredi, ádepti eldiń balasy» degen sózdiń astarynda da úlken mán jatyr. Basqasha bolýy múmkin de emes. О́ıtkeni sálem­desý ar­qyly sen adamǵa den­saý­lyq, sáttilik jáne amandyq tileısiń. «Jaqsy sóz – jarym yrys» dep sengen qazaq úshin budan asqan baqyt joq.

Sálem – sózdiń basy, ult­tyq mádenı dástúrimizdiń ajy­ra­mas bir bólshegi. Shyn­dap kelgende tirshiliktiń ba­sy durys sálemdesýden bas­tala­dy. Áli esimde, bala kúnim­de aýyldaǵy úlkender maǵan: «Sálem ber!» dep únemi aı­typ otyratyn. Sol sóz qul­a­ǵy­­ma sińip qalsa kerek, aýyl arasynda qarııa kisige jo­ly­ǵa qalsam, júgirip baryp qolymdy berip amandasa­tynmyn. Rıza bolǵan aqsaqal atymdy, ata-anamdy, shyqqan tegim men rýymdy mindetti túrde suraıtyn. Solaı jaı ǵana amandyq surasýymyz úlken áńgimege aınalyp ketetin. Shynymdy aıtsam, men muny kóp túsine ber­meıtinmin. Balalyqqa salyp: «Qaıta-qaıta nege suraı beredi?» dep ishteı ashýlanatynmyn da.

Biraq ýaqyt óte, aqyl toq­tata kele túsindim. Durys sálemdesýge úıretý arqyly meni úlken ómirge daıyndaǵan eken. Sol arqyly men ózimdi, shyq­qan tegimdi, jalpy bar­lyq bolmysymdy tanyp ósken ekenmin. Buǵan ózim­niń «Qarashańyraq» degen kita­bymda da aıryqsha toq­talyp óttim. Iаǵnı árbir ult­tyq dástúr men daǵdynyń as­tarynda tereń maǵyna jatyr. Eger jekeleı toqtalyp, tereńnen taldaıtyn bolsa, sálemdesý – úlken ǵylym. Máselen, kóshpeli halyq kóriskende: «Mal-jan aman ba?» dep amandyq surasady. Árıne jannan qymbat bol­ma­ǵanymen, maldyń da adam ómirinde óz orny bar. Biraq qazaq úshin qashanda ar, namys, uıat degen uǵymdar úl­ken mánge ıe. Sodan bolsa kerek, qazaq bir-birin kór­gen­de «Armysyń!» dep te aman­dasqan. Iаǵnı «Armysyz?» dep esendesý arqyly «О́miriń­di adal súrip jatyrsyń ba? Halqyńnyń aldynda júziń jaryq pa?» degen úlken saýal qoıǵan. Buǵan sálem alýshy tarap: «Barmysyń!» dep qarsy saýal tastaǵan. Iаǵnı «Biz arlymyz, óziń she? Adaldyqtyń aq jolynan aınyǵan joqsyń ba?» dep qaıyrǵan. Mine, qysqa ǵana amandyqtyń astaryna halqymyz osyndaı keń maǵyna syıdyrǵan. Budan ne túıemiz? Qazaqtyń amandyǵy negizinen onyń ar, namys, uıatymen ólshengen. Demek budan halqymyzdyń erteden-aq amandyqtyń astaryna qandaı jaǵdaıda da eń áýeli adam bolyp qalý mura­tyn syıdyrǵanyn kóremiz.

Kúni búginge deıin sóz qoldanysymyzǵa adamnyń jasy men jynysyna, jaqyn­dyǵy men alystyǵyna baı­la­nysty amandasýdyń túr­li formasy enip úlgerdi. So­nyń birqatary myna­­lar: «Amansyz ba?», «Aman-esen be?», «Esensizder me?», «Sálemetsizder me?» jáne taǵysyn taǵy bolyp jalǵa­syp kete beredi. Budan bó­lek «Qaıyrly tań», «Qaıyrly kún», «Kesh ja­ryq», «Qaıyrly kesh» sóz­deri de tildik qoldany­sy­myz­ǵa jatyrqamaı endi. Bulaı sálemdesý de aman­dyq baǵyttalar adamy­na degen sálem joldaýshy­nyń iltıpatyn bildiretin esen­desýdiń erekshe tásilderi­niń biri. Uly dala mádenıetine ıslam dininiń kelýi qazaqtyń baıyrǵy amandasý dástúrine: «Assalaýmaǵaleıkúm!» degen sózdi alyp keldi. Tarqa­typ aıtar bolsaq, «Assalam aleı­­kým ýa rahmatýllahı ýa ba­rakatýh» – «Alla jáne onyń Elshisiniń raqymy men meıi­rimi jaýsyn» degen izgi nıetti syıdyrǵan bul aman­dasýdyń qazaq úshin máni zor.

Joǵaryda atalǵan amandasýdan bólek, sonymen qatar «Qal qalaı?» degen jáne bir esendesý túri bar. Mun­da «qal» sózi «hal» dep qol­danylady. Iаǵnı hal – adamnyń ishki kúıin, qýatyn, jalpy jaǵdaıynan habar beredi. Sol sekildi qazaqta áıel zatynyń amandasýy da er adamdardyń amandasýynan erekshelengen. Máselen, erteden-aq áıelder qarsy kele jatqan adamdy kórse toqtap, janaryn tómen salyp baryp, sypaıy túrde: «Sálemetsiz be?», «Esensiz be?» dep jaǵdaı surasqan. Názik jandylar eshqashan qol alysyp amandaspaǵan. Sol sekildi maldyń jaıyn suraý da olardyń amandasý tártibine enbegen. Tórt túliktiń kúıin bilýdi er-azamattyń quzyryna qaldyrǵan.

Jalpy, qazaqta negizinen jasy kishi adam birinshi bolyp jasy úlken kisiniń jaǵdaıyn surap amandasqan. Tek bir jaǵdaıda ǵana – bala alys­tan uzaq saparlap kelse, qart adam ózi baryp hal-jaǵdaıyn bilgen. «Alystan alty jasar bala kelse, alpystaǵy qarııa sálem beredi» degen danalyq sodan qalǵan.

Hal-jaǵdaı suraǵan adam­ǵa mindetti túrde iltıpat­pen jaýap qaıtarý – ádeptilik­tiń belgisi. «Sálemdi almaý» degen qazaq úshin tárbıesizdik belgisi sanalǵan. Sondyqtan da adamdardyń kórisken sa­ıyn bir-birine kúlimsireı qarap, jylyushyrap amandasýy lázim.

Al endi bizdiń amandyq surasýymyz ben ózge álem halyqtarynyń esendesýiniń arasyndaǵy aıyrmashy­lyq­qa toqtalsaq, onda mynadaı qorytyndyǵa kelemiz: Batys halqy kórisken saıyn únemi bir-birimen amandasyp júredi. Lıftige kirseń de, qydy­rý­ǵa shyqsań da, kezdeısoq ushyrasyp qalsań da kúlimsireı qarap, iltıpat bildirý – Eýropa halqyna ortaq qaǵıda. Olar tanysyn, tanymasyn, kezdesken sa­ıyn mindetti túrde sálemin aıamaıdy. Bul – kári qurlyq halqynyń qanyna sińgen tamasha qasıetterdiń biri.

Keıde amandasý qysqa dıa­logke da ulasyp ketýi múm­kin. Sondyqtan muny da má­denıettiń bir bólshegi retin­de qarastyrǵan jón. Iаǵnı qarapaıym adamdar ara­syn­daǵy mádenı etıket. Jal­py, amerıkalyqtar da, eýro­pa­lyqtar da dál qazaqtar sııaqty amandasýdyń máni men astaryna kóp kóńil aýdara bermeıdi. Olar úshin sálemdesý kún­de­likti qolda­nysqa engen qalyp­ty ısharat qana.

Al qazaq úshin amandyqtyń mańyzy zor. Sondyqtan da «Sálem – sózdiń anasy» dep amandasýǵa aıryqsha mán bergen. Ultymyz Eýropa jurt­shylyǵy sııaqty kezdesken adamnyń barlyǵyna birdeı sálemin arnaı ber­meıdi. Bul qazaqtyń máde­nıet­sizdigi emes, kerisinshe amandasýǵa erekshe mán bergen nıet-peıilinde jáne ony solaı qabyldaý kerek.

Ras, bizde keıbir ata-ana­lar tipti balasyna: «Tany­maı­tyn adammen tildespe», dep úıretedi. Bul tárbıe kóp jaǵdaıda balanyń sanasy­na túbegeıli áser etip jatady. Áıt­pese amandyq surasý­da turǵan ne bar? Bir adam al­dyń­nan kúlip shyǵyp, sále­min arnady ma, sen de jadyraı qabyl alyp, qolyńdy bulǵa! Amandyq almasqan eki adamnyń ekeýine de sonda ómir sál de bolsyn kóńildi bola túsedi. О́ıtkeni álemdi meıi­rim qutqarady ǵoı.

Sońǵy jyldary psıhoana­lı­tık mamandar álemde agres­sııanyń beleń alǵandyǵyn aıtyp dabyl qaǵýda. Túrli sebepke baılanysty adamdar tym ashýshań bolyp bara jatyr eken. Muny ǵalym­dar qoǵam evolıýsııasy­nyń bir qubylysy dep baǵa­lap otyr. Múmkin. Biraq ár­qaı­symyzdyń aına­la­myzdaǵy adamdarǵa kúlim­sireı qarap, dostyq kóńilimizdi bildirýi­miz kóp nárseni ózgerteti­nin bilesiz be? Qıyn emes. Alaı­da tutas qoǵamdy óz­ger­­týge, adamdar­dyń júre­gine jy­ly­lyq quıýǵa ábden qaý­qar­­ly dep oılaımyn. Búginde me­niń ómirlik qaǵı­dam – osy. Bar­lyǵymen sypaıy amandasyp, jyly sóılesemin. Pikir, kóz­qa­rasyń jarasyp ketýi min­det emes, bastysy – ish­ki má­de­nıetiń. О́ıtkeni du­rys sálem­desý – sypaıylyq belgisi.

Kezinde keńes aqyny Býlat Okýdjava adamdardy biri-birine jyly sóz arnap, maqtap júrýge úndegen eken. Al men ómirdi kúlkiden bastaýǵa úndeımin!

Ermek TURSYNOV,

kınorejısser