Qart tarıh – tańdaıynan sóz búrlegen has sheshendeı ǵulama. Onyń ǵulamalylyǵyn arysy baǵzylyq balbal tastan, berisi qabat-qabat shejireden ańdaýǵa bolady. Sol qundy jádigerlerdiń túý basynda «Qazaq ultynyń baıyrǵy tarıhı muralary» kitaby turǵanyn ıá bilermiz, ıá bilmespiz. Bilý bar da, aıtý bar. Tipti áńgime munda emes. Osy tusta bul kitaptiń biz sóz etken kádimgi shańǵymen qandaı qatysy bar deýińiz bek múmkin. Eńdeshe qaderı-hálimizshe baıan etip kóreıik. Bul kitapta bederlengen tyń aqparat, mándi derek kórsetkendeı Altaı taýy – búgingi qoldanystaǵy shańǵynyń tarıhı otany ekeni rastaldy.
Munyńyz jańsaq deseńiz, tehnıkanyń tilin tapqan, álemniń zerek ulttarynyń biri – japonnyń bilikti ǵalymdary shańǵyny jete zerttep, eleýli eńbek jazdy. Bizdiń bórkimizdi aspanǵa atyp qýanatyn sát te – osy. Munda taý shańǵysynyń eń alǵash Altaıda paıda bolǵany, ózge halyqtarǵa bertinde jetkeni jazylǵan. Sondaı-aq Japonııanyń Sapporo qalasyndaǵy murajaıda teri shańǵysyn tek Altaı taýyndaǵy halyq oılap tapqan degen anyqtama turǵany aıtylady. Al Altaı dese kóne túrki, ejelgi ǵun men saq elesteıtin biz úshin bul – keremet jańalyq. Osy mezette eń sheshýshi sát kelgende tilin tistep turyp qalatyn dala balasynyń ádeti taǵy da yryq bermedi. Sol dalanyń zańdy urpaǵy biz edik dep te aıtýǵa shamamyz kelmeı, únsiz qaldyq. Kúni búginge deıin Altaıǵa áli bir qazaq balasynyń tabany tımeı-aq qoıdy.
Jansebil japondyq ǵalymdar túrtip kórsetken «teri shańǵy» degen tirkeske basymdyq berińizshi. Mazmun jańaratyndaı. Teri degende jadyńyzda ilkimdi aqparat saýlaı jóneledi. Múmkin, ishteı tarazylap, teri óńdeýdi kóshpendiler tapqanyn aıtarsyz. Múmkin, talqyǵa tastap, qaı teriden qaıys órip, qaı teriden ystap saba ustaǵanyn tilge tıek etersiz. Tek, siz meńzegen, biz alǵa tartqan sol kóshpendiniń zańdy urpaǵy – qazaq halqy. Tańǵalarlyǵy sol, Altaı taýyndaǵy alǵashqy shańǵy – «teri shańǵy».
Osy tustan artqa bir qadam jasap, kóptiń kókeıine kúdik sepken «Nelikten Altaı taýy alǵashqy shańǵynyń tarıhı otany dep tanyldy?» degen suraqqa jaýap izdesek. Álgi japondyq zertteýshiden qaı jerim kem degen nıetti alǵa tastap, kelisi bir amerıkalyq ǵalym tabanyn tasqa uryp, etegin búrgenge ildire júrip sol taýdy taǵy bir barlap shyqsa kerek. Jumbaǵyn sheship, onyń silemi men júlgesine deıin qotaryp, súzip shyǵady. Izdegen jeter muratqa degendeı, tastarǵa qashalǵan shańǵynyń beınesi ǵalymdardyń tujyrymyn naqtylaı túsedi. Osylaısha, máshhúr Gınnestiń rekordtar kitabyna «Altaı taýy – ejelgi taý shańǵysynyń shyqqan jeri. Teri shańǵyny oılap tapqan – osy taýdy mekendeýshi halyq» dep jazylady.
Budan keıin álem ǵalymdaryn ózine qaratqan tyń jańalyq táptishteı zertteledi. Onsyz bola ma? Halyqaralyq qystyq olımpıada oıyndarynyń shańǵysyz ótpeıtinin baǵdarlaı berińiz. Onyń ústine «qysqy olımpıada oıyndarynyń segiz dúrkin jeńimpazy norvegııalyq Ýle-Eınar Bıorndalenniń, tórt márte olımpıada altynyn oljalaǵan shved Eddı Sıksten Ernbergtiń, eki dúrkin olımpıada chempıony nemis Mıhael Graıstyń aıaǵyndaǵy shańǵynyń ıesi...» kim ekenin bilgińiz kelmeı me? Osyndaı qushtarlyq, onyń ishinde sańylaý salǵan árbir ulttyń múddesi ǵalym ataýlyny tynysh uıyqtatpady.
Zertteý nátıjesi boıynsha tasqa qashalǵan bul sýrettiń osydan on myń jyl buryn salynǵany aıǵaqtaldy. Osylaısha, Qytaıdaǵy Altaı taý sileminde shamamen on myń jyldyń aldy-artynda jylqy terisimen qaptalǵan alǵashqy qar shańǵysynyń dúnıege kelgeni anyqtalady. Sóıtip, bul daqpyrt álem ǵalymdaryn ǵana emes, túrki tektes aǵaıyndardy da eleńdetkeni bar. Sebebi bári de osy bir sulý da bekzat sporttyq ónerdiń alǵashqy egesi atanbaqqa tyrysty. Sol arqyly ónegeli ulttyń juraǵaty ekenin pash etkisi kelgen-di. Osy múdde tartysynda bul ólkeniń baıyrǵy turǵyny retinde eki-aq ulttyń «avtorlyqqa» talasýǵa quqyǵy bar-tyn. Onyń biri – qazaq bolsa, endi biri, árıne, qazaqpen kórshi qonystanǵan mońǵol ulty. Mundaı tarıhı baılamda tek qana naqty derekke qurylǵan bultartpas aıǵaqtyń ǵana kómektesetinin bilemiz. О́ıtkeni sonda ǵana sheshim nyq, baılam berik bolmaq.
Qyzyǵy sol, túrki týǵan ákesindeı qaraıtyn Altaı taýyna ejelden qazaq pen mońǵoldyń qaısysy muragerlik etkenin aıqyndap alý shart. Aqyry Halyqaralyq sport mamandary, arheologtar uzaq ýaqyt ter tókti. Tanymal tarıhshylardyń týyndylary aýdarylyp-tóńkerildi. Sońynda Qytaıdyń Shyńjań ólkelik úkimeti jaǵynan qurylǵan táýelsiz komıssııa qar shańǵysynyń túp atasy qazaq ulty degen sheshimge moıynsundy.
Endi oılap kórińiz. Bala kúnimizde ákelerimiz aıtyp otyratyn álgi bir áńgimeni. Onda «buryn babalarymyz shańǵy jasaýdyń asqan sheberi bolypty. Tehnıkań ushqan qustaı damydy degen búgindegi bútin shańǵy sol ýaqyttaǵy teri shańǵyǵa jetpeýshi edi ǵoı. Ol kezde bul dúnıe jylqy terisinen, onyń ishinde terisi myqty pushpaqtarynan jasalatyn. Qylquıryq terisiniń qasıeti – kúsh alyp syrǵı jónelgenińizde, ózge materıalǵa qaraǵanda qarmen barynsha úıkelissiz, maıda janasatyndyqtan tańǵalarlyq jyldamdyqqa ıe bolady. Al onyń budan da keremet qasıeti sol – bir baǵytqa jatqan «qaıratty» teri qylshyqtary shańǵyny artqa múlde taıdyrmaıdy. Sol arqyly shańǵyshy áýelde ornynan qozǵalǵanda esh qıyndyqsyz alǵa ilgerileı alady. Tipti, taý betkeılerinde sorǵalap, kelesi betkeıge kóteriletin sátte kenet jyldamdyq joǵaltyp alsa da, keri qaraı taıyp ketpeıdi. Mine, mundaı qasıettiń tórt túliktiń ishinde túbiti az jylqy terisinde ǵana bolatynyn at jalynda ósken kóshpendiler ǵana bilgen. Iаkı, bizdiń ata-babalarymyz» dep otyrmaýshy ma edi?!
Aq shańqan alyp dala. Taý baýraıynan teri shańǵymen quıyndata top bastap bara jatqan qazaq. Kóńil kúıiniń tolǵaǵyn shertken qazaq. Basynan talaı dáýir aýnatyp keshegi babasynyń qazynasyna qaıta qol jetkizgen qazaq. Siz de tarıh jańǵyryǵyn estidińiz be?
