Qazir el arasynda «Osy ýaqytqa deıin egilgen tal-daraqtyń kútimi durys bolǵanda Syrdyń boıy áldeqashan ný ormanǵa aınalar edi» degen pikir de aıtylyp qalady. Osy pikirdiń jetegimen biz de biraz izdenip kórdik. Mysaly, sýdyń ár tamshysy altynǵa baǵalanatyn Arab Ámirlikterinde abattandyrýǵa aıryqsha mán beredi. О́zen turmaq jylap aǵar jylǵasy da joq biraz el kórkeıtý-kógaldandyrý jaǵynan bizden kósh ilgeri ketken. Jaraıdy, jyraqtaǵyny qoıa turaıyqshy, kári Kaspııdiń jaǵasyna oryn tepken Aqtaý qalasynda ár daraqtyń túbine kólikpen sý tasyp quıady eken. Olardyń janynda ózen jaǵasynda otyryp ózegi talǵan bizdiki endi uıat tirlik tipti.
Aýyzdy qý shóppen súrtýden aýlaqpyz. Bul baǵytta biraz sharýanyń basy qaıyrylǵanyn aıtpaǵanymyz durys bolmas. Osydan 12 jyl buryn qala syrtynan Tuńǵysh Prezıdent saıabaǵynyń qurylysy bastalyp, Qyzylordada «jasyl beldeý» qalyptastyrýdyń alǵashqy qadamy jasaldy. Jyl saıyn bul saıabaqtyń aýmaǵy ulǵaıyp keledi.
Jalpy, óńirdi kógaldandyrýǵa degen betburys sonaý toqsanynshy jyldardaǵy «Jasyl ólke – 2000» baǵdarlamasynan bastaý alady. El ekonomıkasy turalap qalǵan tusta jergilikti aýqymda abattandyrý baǵdarlamasyn qolǵa alýdyń ózi úlken erlik edi. Sol baǵdarlama aıasynda qazir úıler salynyp, jańa aýdanǵa aınalyp ketken Araı saıajaılyq alqabyna syrttan ákelip egilgen biraz tal-daraq jersinip, jaqsy boı alyp ketti.
Eki myńynshy jyldardyń basynda aýyl-aımaqty abattandyrýǵa memlekettik deńgeıde mán berile bastady. Osy tustaǵy aýdan ortalyqtary men aýyldarda tabıǵatty aıalaýǵa úndegen bılbordtar naýqannyń qanshalyqty qyzý júrgizilgenin baıqatsa kerek. Biraq sharalar naqtylanyp, ár salanyń mindeti belgilenip berilgenimen tal egilgen aýmaqqa aıaqsý jetpegendikten bul isten nátıje shyqpady. Barlyq jumys kóktemde aryǵy da, qaryǵy da joq jerge shybyq shanshyp, kúzde qýraı jınaýmen bitti.
Materıaldy daıyndaý barysynda oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat qorǵaýdy paıdalaný basqarmasynyń málimetine kóz júgirttik. Bıyl Qarmaqshy aýdanynda 31 myńǵa jýyq kóshet egilipti. 15 myńnan asa shybyq shanshyǵan qazalylyqtardyń da kórsetkishi jaman emes. Shıelilikter egilgen kóshet sanyn 14 myńnan asyrsa, Jalaǵash aýdany aýmaǵyna 11 400 danasy otyrǵyzylǵan. Jańaqorǵan – 6000, Syrdarııa – 5000, al Aral aýdany 1820 tal egipti.
Sóıtip bul jumysqa 544 mln teńge jumsalyp, 4553 adam, 128 tehnıka jumyldyrylǵan. Osy esepke júginsek, bıyl oblys ortalyǵynan bólek aýdandardyń ózinde 80 myńnan astam kóshet egilgen bolyp shyǵady. Buǵan sońǵy 5-6 jylda egilgen shybyq sanyn qossaq, shynymen de Syr boıynyń syńsyǵan ný ormanǵa aınalatyn kezi áldeqashan jetkenin baǵamdaısyz. Aıtpaqshy, mamandar der kezinde egilgen taldyń 70 paıyzy boı alyp ketetinin aıtady. Osy eseppen alǵannyń ózinde myna otyrǵyzylǵan kóshet sany torǵaı mıyn qaınatar ystyqta tyǵylarǵa jer tappaı qalatyn bizdiń taqııamyzǵa tar kelmes edi-aý.
Oblys ortalyǵyndaǵy aıaqsý júretin kóshe boılary men alleıa, saıabaqtarǵa 3 myńǵa jýyq kóshet otyrǵyzylyp, kútip-baptaý jumystary júrgizilýde. Qosymsha 5 myń túp qalamsha jáne daıyn tur. Tuńǵysh Prezıdent saıabaǵy, qalalyq saıabaq, «Syr Ana» monýmenti men ortalyq kósheler boıyndaǵy 42 myń sharshy metr aýmaqqa gúlder men gúlzarlar otyrǵyzylýda.
Jalpy bıyl Qyzylorda qalasyndaǵy saıabaqtarǵa aıaqsý jetkizýde jaqsy bastamalar bar. Jylda qańsyp jatatyn Batyrhan Shúkenov saıabaǵyna «Sarqyrama» arnasy arqyly sý jetip tur. «Taǵzym» alańyndaǵy óskinderdi arnaıy qazylǵan uńǵyma arqyly sýlandyrý josparlanýda. Qalanyń shet aımaǵy sanalatyn Shanhaı men ál-Farabı aýdandaryna sý jetkizý úshin «Qyzyljarma» kanalynyń arnasy tazalandy.
Osy kúni qaladaǵy aryqtardyń birazynyń kózi bitelgen. Bul rette árıne shaharda alaqandaı jer qaldyrmastan qurylys sala bergen turǵyndardyń da kinási az emes. Jalpy oblys ortalyǵyn kógaldandyrý baǵytynda eriktilerden qurylǵan jumysshy tobynyń múshesi Erlan Musaev bıyl qala ákimdigimen júıeli jumys isteýdiń arqasynda ortalyq kóshelerge sý keletinin aıtady.
Eshbir úgitteýsiz qalany kórkeıtý-kógaldandyrýmen aınalysyp júrgen eriktilerdiń taǵy biri – Bolat Nurhojaev. Sońǵy jyldar bederinde belsendi azamat óńir klımatyna tózimdi jergilikti aǵash kóshetterin egip, oǵan sý jetkizip, ózgelerdi osy iske jumyldyryp júr.
– Biraz jylǵy tájirıbemnen túıgenim – bizge qolaılysy terek, úıeńki men qaraǵash. Osy úsheýi jergilikti jerdiń klımatyna ábden beıimdelgen. Qazir kóshelerde jaz boıy bir tamshy sý ishpese de tamyryn tereńge jibergen qaraǵashtar kóp. Taǵy bir jergilikti tuqym – Syr talyn laıyq kóretinder bar. Biraq ol sýdy kóp qajet etedi jáne mort synǵysh bolyp keledi. Bizdiń óńir úshin bul qol emes, – deıdi ol.
Bul jerde kóp másele turǵyndardyń ózine de baılanysty. Árkim óz aýlasyn kógaldandyrý arqyly jaqsy iske bastamashy bola alady. Kóshettiń de kóńilden kókteıtinin umytpasaq eken.
QYZYLORDA
