Sýretti túsirgen Erbolat Shadrahov
Balqashtyń aıdyny tarylyp barady
Sýdyń da sińetin jerin esepteıtin baıyrǵy qazaqtyń qalpy buzylǵaly qashan! Qazir sýǵa qaryq bolyp otyrǵanymyzben, elimizdiń sý qaınarynyń denin ustaıtyn iri ózen men darııalar shekara asyp keledi. Kórshi elderdiń tarıh boıy júlgesin buzbaǵan tirshilik kózin puldap, tabys tabý úshin qıturqy áreketke baryp otyrǵanyn kórip júrmiz. Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq quramyndaǵy elder osy turǵydaǵy jumystardy rettep, sý paıdalanýdyń ortaq kelisimine kele almaýda. Múmkin bul baǵyttaǵy jumystar júrip jatqan da shyǵar, biraq naqty sheshimdi áli kúnge estigen joqpyz.
Árıne, sýdy «kózir» retinde paıdalaný ár eldiń geosaıası orny úshin tıimdi. Alaıda kóp jaǵdaıda adamzattyń ómiri men ekologııanyń turaqtylyǵy eskerilmeýde. Memleketter terrıtorııasyn kólbeı ótken darııalardy múmkindiginshe paıdaǵa asyrýda. Tospa salyp, sý bógep, elektr qýatyn óndirýge tyrysady.
О́zen-kóldiń de tiri aǵza ekenin umytpaǵanymyz jón. Adam denesiniń 80 paıyzy sýdan turatyny sekildi, tabıǵattyń da 80 paıyzy sý arqyly tutastyǵyn saqtaıdy. Eger Jer sharynyń bir bóliginde tepe-teńdik buzylsa, ekinshi tusy da búlinedi. Syrdarııa men Ámýdarııanyń sýyn mólsherden tys maqta óndirisine paıdalanýdyń saldary Aral qasiretin týyndatqanyn bilemiz. Al jeti ózen órnektegen Jetisýdyń bir kúni qulazyp qalatynyn eskergen el joq. О́zimiz biletin Balqash kóliniń arnasy jyl saıyn taryla túsýde. Ǵalymdardyń boljamynsha, Balqashtyń deńgeıi endi birneshe metr tómendese, qum sıpap qalýymyz kádik. Kókshe teńiz aıdyny qaırańǵa aınalsa, saldarynan Jetisýdan Qytaıdyń Tarym oıpatyna deıingi alqap shóleıtke aınalary aıtpasa da belgili. О́ıtkeni Balqashtyń ústinen soqqan jel Tarymǵa jetip toqtaıdy. Búginde kól betinen kóterilgen býdy ushyryp jatqan jel erteń tuzdy ushyrady degen sóz. Sondyqtan kórshi eldermen transshekaralyq ózenderdiń sýyn birlesip tıimdi paıdalanyp, tabıǵatqa keler qaýipti erterek seıiltken abzal. Ekologııa salasynda ónimdi jumystar atqaryp júrgen bilikti maman Qajet Andas jarty ǵasyrdan keıin jer betin sý basý qaýpi baryn aıtady.
– Búginde ólkemizdegi ózen-kólderdiń sýy azaıýynyń kóptegen sebebi bar. Onyń eń bastysy – orman beldeýleriniń otalýy. Rasynda, qıraǵan ormandardyń esebinen úıimizdiń ishin álem-jálem jıhazǵa toltyrǵanymyzben, dalamyzdy qańyratyp tastadyq. Tabıǵı bulaq kózderi sarqylǵan soń qańsyǵan tabıǵat ózine qajet sýdy muzdyqtardan ala bastady. Tynyq muhıtynyń jylynýy saldarynan tarıhta qar jaýmaǵan jerge qar jaýyp, tórt maýsymy teń túsken óńirlerge ala jazdaı jańbyr tambaıtyn boldy. Onyń ústine, Soltústik muzdy muhıt muzdyqtarynyń erýi muhıttardaǵy sý deńgeıin kóterdi. Búgingi zertteý nátıjelerine sensek, jaǵdaı osylaı jalǵasa berse, 2075 jyly qara jerdiń biraz bóligi sý astynda qalatyny anyq, – deıdi ol.
Sarapshynyń aıtýynsha, endi úlken qaqtyǵystar munaı úshin emes, sý úshin bolýy yqtımal. Qazir munaıdyń qadiri ketip bara jatqany belgili. Al bizdegi sýdyń qory az. Dál búgingideı jalǵasa beretin bolsa, Balqash kóliniń úshtiń biri ǵana qalýy ǵajap emes. Jaıyqtyń ústinde turǵan Reseı qalalarynyń belsendi jumys isteýi de qorqynysh týdyrady.
Qaljyraǵan Qara Ertis
Sý máselesindegi tolǵaqty jaǵdaı – transshekaralyq ózen-sýlardy tıimdi paıdalanýǵa saıady. Osy maqsatta elimiz kórshiles jatqan memlekettermen sý resýrstaryn birlese paıdalaný jóninde yntymaqtastyq kelisimsharttarǵa qol qoıyp, soǵan saı baıypty sharalardy qolǵa alǵany anyq. Biraq jaǵdaı biz oılaǵandaı bolmaı tur. Ásirese ekonomıkasy qaryshtap damyp, demografııalyq ahýaly álemdi alańdatyp turǵan Qytaı eliniń ishki ózen-kólder men sýqoımalardy paıdalaný úrdisi shyǵystan elimizge aǵyp kiretin ózenderdiń tynysyn tarylta bastady.
Ekolog-ǵalymdardyń dáleline júginsek, Qytaıdyń sý paıdalanýdaǵy óreskel ustanymy álemdik jylynýdyń saldarynan týyndap otyr. Eger álemdik jylyný osy qarqynmen jalǵassa, Gımalaı taýyndaǵy muzdyqtar erip, tutas Qytaıdy sýmen qamtamasyz etip otyrǵan eki ózenniń arnasy múldem qurǵap qalýy múmkin. Osyny eskergen kórshimiz ishki ózen-kólderdi bógep, sýqoımalar men aınalmaly sýaǵarlar jasap, keleshektiń qamyna kirisýde. Olardyń bolashaqtyń qamy úshin qolǵa alǵan strategııasy bizdiń elge qaýip tóndirip tur. Árige barmaı-aq qoıalyq, Qapshaǵaı sýqoımasynyń deńgeıin kórip, júregiń aýyrady. Arnasy tartylyp, qurǵap jatqan ózenshelerdiń qatary jyl ótken saıyn kóbeıip bara jatqany taǵy bar. Sarapshy mundaı jaǵdaı kórshi О́zbekstan elinde de oryn alyp jatqanyn tilge tıek etti.
– Sol qaterdiń aldyn alý úshin Elbasy N.Nazarbaevtyń bastamasymen Kóksaraı sýqoımasyn salyp, Ońtústiktegi óńirlerdiń sý tapshylyǵyn azaıttyq. Alaıda keıingi kezderi basqa da keleńsizdikter oryn ala bastady. О́zbekstannan Qazaqstanǵa kiretin ózenderdiń lastaný deńgeıi joǵary. Oǵan Syr ózeni sýynyń egistikti sýarýǵa jaramaıtyn deńgeıde lastanǵany dálel bola alady. Qyrǵyzdan kiretin Shý ózeniniń de jaǵdaıy jaıly ǵalymdar dabyl qaǵa bastady. Ile men Shýdyń sý kóleminiń azaıýy, lastanýy Balqash kóliniń ekologııalyq jaǵdaıyn búldiredi. Onyń zardaby Jetisý jerindegi baı tabıǵatqa tıedi. Sondyqtan sýǵa qatysty kórshiles elder arasyndaǵy kelisimder qaıta qaralýy kerek sııaqty, – deıdi Q.Andas.
Qytaı úkimeti shekaralyq aımaqta ornalasqan kishi jáne úlken sýqoımalarda ómir súretin baǵaly balyq jáne tamaqqa paıdalanatyn omyrtqasyz sý jándikterin ósiretin sharýashylyqtardy damytýǵa kúsh salyp jatyr. Sarapshylar bul eki el arasyndaǵy transshekaralyq ózenderdiń jáne jerasty sýlarynyń lastanýyna jáne azaıýyna soqtyratynyn aıtady. El azamattary onyń bir ushy bizge kelip tıetinin megzep, dabyl qaqqan-dy. О́ıtkeni Ile men Qara Ertis Qytaı ıeligindegi qonystardan bastaý alady. Eger atalǵan ózenderdiń tabıǵı jaǵdaıy búlinse, jerasty sýyn lastaıdy. Munyń Jońǵar Alataýynyń arǵy betinen bergi betke aǵyp shyǵyp, Balqash kóline quıatyn Kóksý, Qaratal, Sarqan ózenderine zalaly tııýi ábden múmkin.
Bıologııa ǵylymdarynyń doktory Jambyl Joldybaev sýdyń ekologııadan góri ekonomıkalyq máselesine mán bergenimizdi jón sanaıdy.
– Jasyratyny joq, kórshi memleketterdiń ekonomıkasy qarqyndy damýda. О́ndiriske sý molynan qajet. Sondyqtan transshekaralyq ózender biraz bógelýde. Elimizde ekonomıkaǵa qajet sýdyń 60 paıyzy ǵana bar. Ár memleket ózenderdi qajetinshe paıdalanyp, kelesi elge jiberedi. Iаǵnı taza kúıinde ótpeıdi degen sóz. Transshekaralyq sýdyń sapasyn, kólemin tekserý qajet. Biz sol jaǵynan kemshin túsip jatyrmyz. Bul gıdrologııalyq beketterdiń jumysy. Qazir sý sapasyn tekseretin 300-ge jýyq beket bar. Bizdiń osaldyǵymyz sol, ózgelerden artylǵan sýdy keship júrmiz, – deıdi ol.
Ádette, halqymyzdyń asyl qasıetteri jaıly «Sýdyń tunyǵy, shóptiń shúıginin qýalap ósken», deımiz. Biraq sol tirkestiń tórkinine dendeı bermeıtinimiz anyq. Eger eski tarıhtyń betin paraqtap otyrsańyz, babalarymyz júrgizgen qandy joryqtyń bári ózen, darııalardyń bastaýy úshin bolǵanyn bilemiz. Ejelgi saq, ǵun, úısin, qańlylar da, túrkiler de, keıingi qarluq, túrkesh dáýirinde de osy úrdis saqtaldy.
Shyńǵys han ımperııasynyń Ertis ózeniniń, Altyn Ordanyń Edil men Jaıyqtyń, Qazaq handyǵynyń Shý men Talastyń boıynda qurylǵany kóp jaıdy ańǵartady. Abylaı han men Qabanbaı bastaǵan qazaq jasaýyldary Ertis pen Ileniń, Shý men Talastyń, Syr men Ámýdarııanyń basyn qaıtaryp alyp, tizgin tartqanyn bárimiz bilemiz. Al búginde Ortalyq Azııada transshekaralyq ózender degen ataý qalyptasty. Onyń nátıjesi keshegi Aral teńiziniń tartylýy sııaqty aýyr qasiretti adamzat balasyna enshi etti. Bul búgingi tańdaǵy eń ótkir ári keńesip sheshetin keleli másele.
Aıtalyq, eki eldiń shekarasyna jaqyn salynatyn sýqoımalar men AES sııaqty strategııalyq nysandardy salýǵa qatysty arnaıy zań joq. Bári sóz júzinde iske asýda. Kezinde sarapshylar Sardoba sýqoımasynyń sapasyz jáne halyqaralyq kelisimsiz salynǵanyn eskertken bolatyn. Bir aýyldy túgeldeı shaıyp ketken Qyzylaǵash sýqoımasynan da úlken Shardara sý qoımasy men Kóksaraı sýqoımasyn salystyra otyryp, kóktemde tehnogendik apat týdyrý qaýpi zor ekendigin jetkizgen. Tipti, Úkimetke usynys hat ta joldady. Biraq jabýly qazan jabýly kúıinde qaldy. Bul apatqa ózbek halqy óz bıliginiń jemqorlyǵy men biliksizdigi kináli dep sanaıdy. Árıne, bul óz aldyna bólek áńgime. Dese de, qarapaıym halyqtyń kóz jasyn qaıda qoıasyz. Sardoba oqıǵasy endigi amalymyzǵa sabaq bolsa ıgi edi.
Biz osyǵan deıin «adam balasy ǵylym men tehnıkanyń qulaǵynda oınaıdy» dep senip keldik. Tórt aıdan bergi indet úıimizge tyǵyp tastaǵanda esimizdi jııa bastadyq. Tabıǵatty búldirip, adam ómirin qaýipke qaldyrǵannan ózgege álimiz jetpeıtinin anyq uǵyndyrdy. Al tirshilik náriniń qadirin túsinip, osy máseleni tezirek rettemesek, sýdan shyqqan shýdyń zardaby odan da zor bolýy múmkin.
