Bul oraıda bir-birimen ushtasatyn eki eksponensıaldy úrdisti qarastyrýǵa týra keledi. Áleýmettik oqshaýlaný sharalary qabyldanbaı turyp, aýrýǵa shaldyqqandardyń sany birneshe kúnde eselenip ketti. Naýryzdaǵy shekteý merziminiń aptalyq aıyrmashylyǵy, densaýlyq saqtaý júıesindegi qalypty jumys kestesi men qaýyrt jumys rejimi arasyndaǵy aıyrmashylyqty ajyratyp berdi. Bul másele saıası turǵyda sheshilmese, oqshaýlanýdyń ekonomıkalyq shyǵyndarynyń eksponensıaldy ósýin boljaý asa qıynǵa soqpaıdy. Oqshaýlanýdyń bir kúnin memlekettik merekemen teńeıtin bolsaq, onyń eki aptalyq merzimi táýekeldi toptaǵy adamdarǵa qaýpi basym. Al úsh aıǵa buǵattalǵan ekonomıkalyq turǵyda belsendi áleýmet, onyń zalalymen jyl on eki aı boıy arpalysýǵa májbúr.
О́kinishtisi sol, ekonomıkalyq daǵdarys ta juqpaly. Bir ǵana jabylǵan meıramhana kóptegen daıashylar men aspazdardy jumyssyz qaldyryp, jalǵa berýshiler men klıentterdiń joqtyǵynan azyq-túlik ónimderi jetkizýshilerin tabys kózinen aıyrýǵa qaýqarly. Osydan-aq dúnıejúzilik pandemııanyń teris mýltıplıkatıvti áserin baǵamdaı berińiz.
Ekonomıkany «jardyń basynan» májbúrli túrde qulatýǵa ıtermeledi. Endi onyń Shaltaı-Boltaı (ertegi keıipkeri) sekildi shatqaıaqtap turǵany emes, Djekı Chan syndy kóz ilespesteı sekirip nyq turýyn oılastyrǵan abzal. Mundaǵy negizgi maqsat - ýaqytsha daǵdarysty uzaq sozylmaly jaraǵa aınaldyrmaý. Aıtalyq, Marginal Revolution blogynda jarııalanǵan mega jospar boıynsha jaz maýsymyn merzimsiz kezeńge sozý konsepsııasy usynyldy. Mysaly, Úkimet saǵat tilin toqtatady. Sol arqyly beısenbige kelgen 30-shy sáýir kúni jumaǵa jalǵasyp, odan ary qaraı senbige sozylady. Sóıtip «erteńniń» shegi kórinbeı, 1-shi mamyrda tólenýi tıis jaldamalyq aqynyń aýyly alystaı beredi. Iаǵnı, jetim Ennı men «erteńgi kúnniń» arasyn bir táýlik bólip turǵandaı, lokaýt aıaqtalǵanǵa deıin adamdardyń qorjynynda bir kún artyq bolady. Nátıjesinde ıpotekalyq nesıeni tóleý belgisiz merzimge qaldyrylady. Boryshkerlerdi keshirý ıá bolmasa qaryzdy kimniń jáne qashan óteıtinine baılanysty týyndaıtyn beıbereket problemalardy retteý kúntizbedegi bir kúndi syzýmen sheshimin tabady.
Bul kóptegen máseleni sheshýmen qatar jańa problemalardyń týyndaýyna da alyp keledi. Djoshýa Gans «COVID-19 dáýirindegi Ekonomıka» atty jańa kitabynda aıtqanyndaı: «ekonomıkanyń basym salalary jumysty jalǵastyrý kerek. Keıbir baǵytta qarqyndy burynǵydan da údetý túsý qajet. Demek, taım-aýt alý orynsyz».
Desek te kúntizbeni ýaqytsha toqtatý ıdeıasy biraz nárseni ańǵartty. Atap aıtsaq, aǵzasy saý kásiporyndardy toqyraýǵa ushyratqan boryshtyq defolttardyń aǵynyn toqtatý kezek kúttirmeıtin mindetterdiń biri. Qur raqymshylyq kórsetip, qutyla salý jetkiliksiz. Nege deseńiz, jer ıelenýshileri men bankterdiń alańdatarlyqtaı álsiz tustary joq emes.
Professor Ganstyń aıtýynsha, bıznestiń qaryzyn úkimet óteýi tıis. Máselen, meıramhana ıeleri jaldaý aqysyn tóleı almasa, buǵan úkimettiń qolǵabys etkeni abzal. Ýaqyt óte kele úkimet ótemaqyny shartty tabystan óndirip alady. Bul bızneske salynǵan salyq ústemesi arqyly júzege asýy múmkin. Stýdentterge taǵaıyndalatyn memlekettik nesıeleý júıesinde qarastyrylǵandaı, ony tabysy qomaqty adamdar ǵana óteıtin bolady. Eńsesin tiktep alǵan kompanııalar kredıtti birtindep qaıtarý múmkindigin ıelenedi. Sondaı-aq tóleý múmkindigi shekteýli jandardyń qyzmetkerlerdi jaldaý arqyly klıentterge qyzmet kórsetip, taýar jetkizýshilerdiń aqysyn tóleýge jol ashylmaq. Bul jaǵdaıda Úkimetke nesıe birtindep qaıtarylyp, memlekettik qarajat talan-tarajǵa túspeıdi.
Jahan elderinde bılik tarapynan kórsetiletin qoldaýdyń aýqymy senim uıalatady. Oqshaýlaný máselesinde sekildi, qysqa merzimde kólemdi is tyndyrǵan áldeqaıda tıimdi. Alaıda, ekonomıkalyq shyǵyndy barynsha tómendetip, qalypty ómirge oralǵymyz kelse, vırýstyń ekinshi tolqynyna jol bermeý kerek. Qazir qolǵa alynǵan ekonomıkalyq jáne medısınalyq sharalar budan da qatań bolýy tıis edi. Úmit uıalatatyn taǵy bir jaǵymdy jańalyq - ózimiz sezbeı júrip, ujymdyq ımmýnıtetke qol jetkizgenimizde jatyr. Onyń anyq-qanyǵyn taıaýda arnaıy test arqyly belgili bolady. Degenmen jaqsylyqqa úmit artyp, barlyǵyna daıyn bolǵanymyz lázim. Sonymen qosa shekaralardy qaıta ashýdyń aqyldy strategııasyn ázirleýge kirisken durys.
Qarapaıym mysaldar vırýstyń taralýyn baqylaý úshin jappaı testileý jumystaryn qamtıdy. Budan bólek, barlyq adamdardy tórt kúnge bosatyp, aýrýdyń belgilerin anyqtaý úshin qaıtadan on kúnge oqshaýlaný tetigin engizý ıdeıasy usynyldy. Fılıp Klark jáne Amanda Adler bastaǵan mamandar usynǵan taǵy bir nusqa boıynsha taq sandy úılerde turatyn adamdardy bir kúnge syrtqa jiberip, kelesi kezekte dál osyndaı múmkindikti jup sandy úı ıelerine berý. (Mysaly Patshaıym tyıyn arqyly jerebe tastap, kimniń birinshi shyǵatynyn anyqtaýshy edi) Bul zertteý qaıta ashylýdyń saldary men nátıjelerin anyqtaýǵa múmkindik bere edi.
Kez kelgen strategııanyń óz qıyndyǵy bar. Soǵan qaramastan onyń birin tańdap, keleshek josparymyzdyń qam-qareketine kirisýdiń ýaqyty keldi. Shaltaı-Boltaı syndy ekonomıkamyz áli de tómenge qaraı quldılap barady. Áıtse de ony qutqarý áli de kesh emes.
Tım Harford,
Financial Times.
Aýdarǵan:
Jaqsylyq MURATQALI,
«Egemen Qazaqstan»
