Sonaý 1991 jyly «Qazaq ádebıeti» gazetine jazýshy Ánýar Álimjanovtyń «Mustafa Shoqaı... Ol kim?» atty maqalasynan bastap Túrkistan halqynyń teńdigi úshin kúresken Mustafanyń bolmysyn aıshyqtaıtyn dúnıeler baspa júzin kórdi. Tarıh ǵylymdarynyń doktorlary Kóshim Esmaǵambetov, Mámbet Qoıgeldıev, Darhan Qydyráli men saıası ǵylymdar doktory Ábdijálel Bákirdiń shoqaıtaný baǵytyndaǵy eńbekteri eldiń kóz aldynda. Syrda týyp, bar ǵumyry syrtta ótken qaıratkerdiń tartysqa toly ómirin zerttep-zerdeleýde sheteldik ǵalymdardyń da úlesi az emes. Al eliniń erkindigi úshin kúresken onyń esimin ózi týyp-ósken jerde jańǵyrtýdyń alǵashqy qadamdary qalaı bastalyp edi?
Túrkistan memleketiniń basshysy dep tanýymyz kerek
Azattyqtyń alǵashqy jyldarynda merzimdi baspasózde Alash qaıratkerleri jaıly maqalalar jıi jarııalanyp, el uzaq jyl esimderin aıtýǵa tyıym salynǵan tulǵalar eńbegi men ómiri jaıly keńirek bile tústi. Árıne bul jurttyń bárine unaı qoıǵan joq. Ásirese kóp jyldar aqıqatty tumshalap, osy qaıratkerler esimin qaralaýǵa «úlken úles» qosyp kelgender buǵan birden qarsy shyqty. Sondaılardyń bir toby týǵan jerinde Mustafa Shoqaı rýhyna arnalyp ótkiziletin sharalardy boldyrmaýǵa baryn saldy. Oblys basshylarynyń atyna hat jazyp, qaıratker týraly jalaǵa toly maqalalaryn jergilikti basylymdarǵa jarııalaýǵa yqpal jasaýyn surap, jantalasa bastady. Baıaǵynyń izimen bitpeıtin qaralaýdy qaıta byqsytqan olardyń bul áreketi azamattardyń aıaýly esimin aqtap alýǵa degen talpynysty toqtata alǵan joq. Osy nıette baspasóz betterinde birshama materıaldar jaryq kórdi. Mustafa Shoqaıdyń áziz esimin el esine alǵash salǵandardyń qatarynda Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń qyzmetkeri Ámirhan Bákiruly da bar edi.
Polkovnık shenimen zeınetkerlikke shyqqan Ámirhan Bákiruly qazir Mustafa Shoqaı jaıly birneshe kitaptyń avtory. Bir týyndysy 2006 jyly túrik tilinde jaryq kórdi.
– Biz Mustafanyń Túrkistan avtonomııasyn basqarǵanyn, sonymen qatar Alashorda ókimetin qurýǵa da belsene atsalysyp, onyń Syrtqy ister mınıstri qyzmetin atqarǵanyna asa mán bermeı júrgen sııaqtymyz. Osydan da Fransııadaǵy beıitiniń basyna qoıylǵan eskertkishke onyń Túrkistan respýblıkasynyń basshysy ekendigin jaza almadyq. Al «Túrkistan legıony» keńestik ıdeologııa oıdan shyǵarǵan jala. Shyntýaıtyna kelgende legıon Mustafa Shoqaı ómirden ozyp ketkesin qurylǵan joq pa?! Shoqaıtanýǵa alǵash iz salǵan ǵalym Kóshim Esmaǵambetovtiń zertteýinde 1948 jyly KSRO Memlekettik qaýipsizdik komıteti óziniń Berlındegi 4-operatıvtik sektorynyń 2-bólimine «M.Shoqaıdy áshkereleýshi materıaldar» tabý jóninde qupııa túrde suraý salǵany aıtylady. Osy tapsyrma boıynsha jańaǵy qurylym «Berlınniń SV operatıvtik anyqtamalyq kartotekasynda ondaı maǵlumat joq» dep jaýap bergen. Osy qujat bul uıymǵa Mustafanyń eshqandaı qatysy bolmaǵanynyń basty dáleli, – deıdi Ámirhan Bákiruly.
Osydan 5 jyl buryn qaıratkerdiń týǵanyna 125 jyl tolýyna oraı Nur-Sultan men Almatyda Mustafa Shoqaıǵa eskertkish ornatý jóninde usynys aıtylǵan. Alaıda onyń júzege asýy ázirge ekitalaı bolyp tur. Qyzylorda qalasynda eńseli eskertkish boı kóterip, shahardyń ortalyǵyna qoıyldy.
– Qazir Mustafa Shoqaı esimin ulyqtaý sharalarynyń barlyǵy derlik qoǵamdyq negizde uıymdastyrylyp keledi. Sondyqtan da oblystyq máslıhat arqyly Úkimetke qaıratker mereıtoıyn laıyqty atap ótý jóninde usynys bergen jón. Meniń bilýimde Ulttyq qaýipsizdik komıtetinde Shoqaıdyń ústinen qylmystyq is qozǵalǵany týraly eshbir qujat joq. Toqsanynshy jyldary Jazýshylar odaǵy basqarmasynan túsken saýalǵa oraı Bas prokýratýra «M.Shoqaı jóninde qylmystyq is qozǵalmaǵan. Sol sebepti onyń is-áreketinde nemis fashısterine qyzmet etti deýge negiz joq» degen jaýap bergen. Oǵan qaıbir jyly О́skemende qaıratker esimin qaralaýshylarǵa shyqqan sot úkimin qosyńyz. Mine, osynyń bári Alashtyń ardager ulynyń ataq-abyroıyn áli de aıtylyp qalatyn jaladan tolyq aqtap alýymyzǵa negiz bola alady. Sonymen qatar Mustafanyń Berlınde jatqan súıegin Túrkistan qalasyndaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń janyna jerleý týraly usynys aıtylyp júr. Oǵan qosarym, Mustafaǵa Qazaqstannyń azamattyǵyn bergenimiz durys.
Negizi tulǵaǵa degen qurmettiń kórinisi óziniń týǵan jerinen bastaý alǵany jón. Sondyqtan da qaladaǵy jańadan salynǵan shaǵyn aýdandardyń birinen «Táýelsizdik alleıasy» ashylyp, oǵan eldiń azattyǵy jolynda jan qıǵan asyldarymyzdyń músinderin qoıǵanymyz durys. Qazirgi eńseli eskertkishi táýir jasalǵan. Biraq turǵan orny Alashtyń ardaqty ulyna laıyqty emes. Qalalyq ákimdikke qarama-qarsy qýysta kezinde osy ǵımaratta qyzmet etken obkom hatshylarynyń biriniń músini turǵany durys sııaqty. Ulttyń ulyna qurmetimizdi kórsetemiz desek, eskertkishti ol orynnan kóshirgenimiz jón, – deıdi otstavkadaǵy polkovnık.
Onyń atynan áli de úrketinder bar
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary-aq Mustafa Shoqaı týraly jazyla bastady. Sol tusta Qyzylorda oblysyn basqaryp turǵan Seıilbek Shaýhamanovtyń bastamasymen qor da quryldy. Týǵan aýyly men aýdan ortalyǵynda eskertkishi boı kóterip, onyń esimi uzaq jylǵy negizsiz jaladan arshylǵandaı bolyp edi. Biraq qysqa ǵumyrynda túrkiniń túgeldigin kóksep ótken tulǵanyń atynan áli de úrketinder bar eken. Osydan biraz jyl buryn elordadaǵy bir mektepke Mustafa Shoqaıdyń atyn berýge qalalyq máslıhattyń keıbir depýtattary qarsy shyǵyp, usynys aıaqsyz qaldy. Uzaq jyl «Mustafa Shoqaı» qoryn basqaryp kelgen elge belgili azamat Bazarbaı Atabaev Alash ardaǵy jaıly aqıqattan kóri alypqashpa sózge senetinder áli bar ekendigin aıtady.
– Qor 1992 jyly qurylyp, biraz bastamaǵa muryndyq boldy. Kóptegen ǵylymı sharalar ótkizdik. Aýyl men aýdanda, Fransııadaǵy alleıaǵa eskertkishter ornattyq. Áli de jasalatyn sharýa kóp. Biraq ol úshin halyqtyń yqylasynan bólek bıliktiń de qoldaýy kerek, – deıdi Bazarbaı Asanbaıuly.
Bazarbaı aǵanyń ákesi Asanbaı da Mustafanyń týysy bolǵandyǵy úshin jazaǵa kesilgenderdiń biri. 1949 jyly Otanyn satqan adam retinde sottalyp, Qaraǵandy túrmesinde kóz jumypty. Soǵysta kontýzııa alyp, jaýǵa tutqynǵa túsken ol elge aman-esen oralyp, tórt jyldan keıin sottalyp kete bardy. Ony kórsetken de ózge emes, óz aǵaıyndary.
Bul da qazaqtyń qaıratker ulynyń basyna túsken zamana zardabynyń qandaı bolǵandyǵyn ańǵartsa kerek.
«Halyq jaýynyń» tuqymy degendi estip óstik
Mustafanyń týystary arasynda kezindegi qýdalaýdan aman qalǵany kemde-kem. Torǵaı datqadan Shoqaı, Shoqaıdan Syzdyq, Mustafa, Nurtaza týady. Inisi Nurtaza men Torǵaı datqanyń taǵy bir uly Qalymbettiń Myrzeke atty uly 1937 jyldyń aıaǵynda Shymkentte atylyp ketedi. Qazir Nurtazadan taraǵan urpaqtar Túrkistan oblysynda turyp jatyr. Shoqaımen birge týǵan Álish, Qalymbet, Ospandardyń balalary arasynda otyz jetiniń oqpanynan aman shyqqany az. Qaıratkerdiń týǵan aǵasy Syzdyqtyń eki uly Músilim men Erǵalı Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qaza tabady. Osy kúni Qyzylorda oblysynda Syzdyq, Álish, Qalymbetten taraǵan urpaqtar bar.
– Bizdiń bar ómirimiz qorqynysh pen qýdalaýda ótti. Álishtiń balalary О́zbekstan asyp ketip, elge tek alpysynshy jyldary oraldy. Keshegi kúnge deıin «Jaýdyń tuqymy» degen jalany estip keldik. Mustafa ákemizden keıin úlkender bizdiń bilim izdep, oqýymyzdy qoldaı kórmedi. Osylaısha aýyl arasynan uzaı almadyq. Áıtpese Álish ákemiz osy tóńirekte alǵash mektep ashqandardyń biri edi, – deıdi Qalymbettiń Kenjeǵul atty balasynyń uly Ábdiraıym aqsaqal.
Ábdiraıym Qalymbetov 1966 jyly áskerge alynyp, Kostromaǵa túsedi. Bir kúni kazarmadaǵy sarbazdardy jınap alyp, jańadan shyqqan kórkem fılm kórsetipti. «О́zbekfılm» kınostýdııasy shyǵarǵan soǵys kezindegi barlaýshylar týraly sol fılmniń ataýy «Jıyrma altynshyny atpańyzdar» edi. Kóppen birge ekran aldyna jaıǵasa bergende basty keıipkerdiń aýzynan Mustafa Shoqaıdyń esimin estip qalyp, qımylsyz qalǵany da este. Kınotýyndyda Mustafa nemistermen sóz baılasqan jan retinde baıandalatyn edi. Áskerge endi alynǵan jas jigit seans bitkenshe zorǵa shydady, atasynyń esimin jaladan arshyp alýǵa dármensizdigine kúıingen edi sol joly.
– Nurtaza atamnyń joǵary oqý ornyn bitirgen uly Madııardy jumysynan shyǵaryp, kóp qıyndyq tarttyrypty. Tipti biz mektep bitirgen sekseninshi jyldardyń ortasyna deıin keıbireýlerdiń bizge alakózdene qaraıtynyn sezetinbiz, – deıdi Syzdyq Shoqaıulynyń shóberesi Raısa Erǵalıeva.
Raısa Danııarqyzy osydan biraz buryn óziniń Syzdyqtyń shóberesi ekendigin sot arqyly dáleldegen. Endi Syzdyq pen Mustafanyń birge týǵandyǵyn dáleldeıtin qujat jınaýǵa bel býyp otyr. «Ara-tura Mustafa atamnyń atyn qaralaǵysy kelgender boı kórsetip qalady. Ondaılardy sotqa tikeleı urpaǵy ǵana bere alady eken. Sol úshin sot jaǵalap júrmin», deıdi ol.
Syr boıyndaǵy Narshoqyda týyp, álem jurtshylyǵyna qabilet-qarymyn moıyndatqan Mustafa túrki halyqtarynyń birtutastyǵy jolynda basyn báıgege tikti. Onyń beınesine qazirgi ýaqyt bıiginen qarap, esimin ulyqtaý, rýhyna qurmet kórsetý bizge paryz.
Tek sol qurmetimiz qaıratker tulǵasyna laıyq bolsa eken.
Qyzylorda
