Oral gýbernııasyndaǵy asharshylyq aqıqaty

Jańa zaman tarıhyna kóz júgi­rtetin bolsaq, HH ǵasyrdyń birin­shi jartysy halqymyzdyń demo­g^­rafııasyna asa aýyr zardabyn tıgizdi. Onyń basty sebebi – eki márte aınalyp soqqan alapat asharshylyq. Sonyń alǵashqysy 1921-1922 jyldary bolǵan náý­bet edi.

Osy taqyrypty zerttegen tarıhshylar náýbettiń birneshe sebe­bin keltiredi. Olardyń eń bas­ty­sy Azamat soǵysy bolsa, 1921 jyl­daǵy qatty qurǵaqshylyq jáne halyqtyń maly men egistik jer­lerinen aıyrylýy jyǵylǵan ústine judyryq boldy.

Ashtyqqa meıilinshe qatty ushy­raǵan gýbernııalardyń ara­synda Oral men Bókeı gýber­nııa­la­ry da boldy. Oral, Bókeı gýbernııalarynda qurǵaqshylyqtan egin shyqpaı qaldy, shyqqany jaz­ǵy aptapta qýrap qaldy. Mal ósirýmen aınalysatyn kósh­peli jáne jartylaı kósh­­pe­li aýdan­dardaǵy jaıy­lym men sha­byn­dyq tolyq kúıi­p ketti. So­nymen qatar jer­gi­lik­ti ha­lyq­tyń ózine qajet mıl­lıon­daǵan put astyq Samara men Sara­tov sekildi gýbernııalarǵa jónel­til­di. 1921 jylǵy tamyz aıynan bastap Oral jáne Bókeı gýbernııalary ashtyqtan zardap shekken aımaqtar tizimine resmı engizildi.

Búginde Batys Qazaqstan ob­ly­­synyń memlekettik arhıvin­de 1921-1922 jyldardaǵy ashar­shy­lyq­qa qatysty kóptegen qujat saq­talǵan. Sondaı qujattardyń birinde «KırROSTA» Orynbor Qyrǵyz ólkelik bólimi tilshisiniń Oral gýbernııasyndaǵy ashar­shy­lyq týraly «Ýjasy goloda v Ýral­skoı gýbernıı» (Oral gýber­nııasyndaǵy ashtyq alapaty) atty maqalasy jarııalanǵan. Ol maqalada: Oral gýbernııasynda qustardyń, jándikterdiń, ıt pen mysyqtyń, tipti, adamdardyń birin-biri jeý faktileri bolǵany aıtylǵan. Mysaly: Oral gýber­nııa­sy Elek ýezi Tashla boly­sy Irtek aýylyndaǵy bir tur­ǵyn­nyń úıinen jas balanyń múr­desi tabylǵan: ydysta jas bala­nyń júregi, ókpesi, baýyry, sonymen qatar, qazanda jas balanyń eti pisirilip jatqany baıandalady. Sonymen qatar Elek ýezinde adam jeý faktisin tekserý jóninde komıssııa qurylǵan. Komıssııanyń tekserý jumysy barysynda, Grıazno-Irteksk aýylynda ashtyqqa ushyraǵan halyq barlyq tiri mysyq, ıtti jep bi­ti­rip, ózderi ólýdiń az-aq aldyn­da júr­gendigi jáne olarǵa 2-3 aptadan keıin kómek kórsetilmese, jergilikti halyqtyń barlyǵy qy­ry­latyndyǵy, ashtyqqa ushy­ra­ǵandar tipti, adam keıpinen aıyrylyp, kóleńke sekildi júrgendigi týraly habarlanady (BQO MA, 19-qor, 1-tizim, 29-is,42-46-bb.).

«Gýbstatbıýro» meń­gerý­shi­si­niń 1921 jyly 30 qarashada bergen aqparatynda, 1920 jyly ha­lyq sanaǵy júrgizilip, jalpy Oral gýbernııasynda 525 600 myń adam bolǵandyǵy kórsetilgen. Sonymen birge ýezder boıynsha ashyqqan adamdardyń sany týraly mynadaı málimet bar: Oral ýezinde – 38 myń adam (jalpy halyqtyń 30%-y), Elek ýezinde – 90 myń adam (jalpy halyqtyń 70%-y), Jympıty ýezinde – 33 myń adam (jalpy halyqtyń 35,5%-y), Kalmykov ýezinde – 42 myń adam (jalpy halyqtyń 70%-y), Gýrev ýezinde – 24 myń adam (jalpy halyqtyń 20%-y) (negizi: BQO MA, 19-qor, 1-tizim, 12-is, 2-bet).

Sol zulmat jyldary ata-anasynan aıyrylyp, tul jetim qalǵan balalar sany ósip ketken bolatyn. Kalmykov, Jympıty ýezderine ashtyqqa ushyrap, úısiz qalǵan balalar syrttan tolassyz aǵyldy. Balalar úıine syrt aımaqtardan kún saıyn 30-50 bala qabyldanyp, bul mekemelerdegi adam sany 3-4 esege artyp ketken. Mysaly, ár jetimder úıindegi bala sany 120-dan asyp otyrǵan. Oryn jetispeýshiligi, balalar úıin­degi salqyndyq, lastaný, para­zıtterdiń taralýy túrli juq­pa­ly aýrýlardyń kóbeıýine soq­tyr­dy.

Balalar úıinde 1922 jyldyń 1 qańtaryndaǵy jaǵdaı boıynsha 1500 adam esepte bolǵan, onyń 89-y aýrýǵa ushyrap, 69-y qaıtys bolǵan. Tastandy balalardy irikteý jáne olardyń úısiz qalý sebepterin aıqyndaý maqsatynda áleý­mettik qamqorlyqtaǵy apaly-sińliler men aǵalar ınstı­týty quryldy. Úı-jaısyz qalǵan bala­lar­ǵa kómek kórsetý maqsatynda 200 adamdyq orny bar 3 balalar úıi ashyldy.

HH ǵasyrda Oral gýbernııasy halqynyń teń jartysy ashtan qyryldy nemese ózge óńir­ler­ge bosyp ketti. Qanshama shańy­raq­tyń tútini óship, ata-ana baladan aıyryldy. Qanshama bala jetimdik zardabyn tartty. Bul de­re­kter de Batys Qazaqstan ob­lys­­tyq arhıvinde saqtaýly tur. (BQO MA, 12-qor, 1-tizim, 263-is, 31-bet).

Osyndaı qıyn-qystaý kezeń­nen shyǵý úshin atqarýshy komıtet tarapynan kóptegen shara uıym­dastyryldy. Ashtyqqa ushy­ra­ǵandarǵa kómek kórsetý, ash­tyqty toqtatý jáne aldyn alý maqsatynda Oral gýbernııalyq komıssııasy quryldy. Kók­tem­gi egis naýqany kezinde gýber­nııa­nyń barlyq jerinde eki apta­lyq «Krasnyı pahar» (Qyzyl dıqan) aksııasy, aýyl sharýa­shy­lyǵyna qatysty konferen­sııa­lar uıymdastyryldy. «Kras­nyı pahar» kezinde «Úgit­shi jáne nasıhattaýshy» atty pa­raq­shalar men arnaıy anyq­tama­lyqtar ázirlengen. Medı­sı­na­lyq-sanıtarlyq seksııasy sanı­tarlyq-tazalaý sharalaryn uıym­dastyrǵan.

Arhıv qorynda saqtalǵan gý­ber­­nııalyq saıası aǵartý bóli­miniń úndeý hatynda orta­lyq­tan Orynbor, Aqtóbe jáne Oral gýbernııalaryna 1 mln put kóleminde dándi daqyl jiberilgendigi aıtylǵan. Sony­men qatar osy qujatta Ýk­raınadan Oral gýbernııasyna turaqty kómek aıasynda 23 vagon azyq-túlik jóneltilgeni kór­se­til­gen (BQO MA, 12-qor, 1-tizim, 151-is, 2-bet).

1921 jyldyń 25 tamyzy men 31 jeltoqsan aralyǵyndaǵy ash­tyqqa ushyraǵandarǵa kómek kórsetý jumystary týraly Oral gýbernııalyq komıssııasynyń esebi men baıandamasynda kele­si­deı kómek kórsetilgendigi týraly aıtylǵan: Oral qalasynda 4450 adamǵa arnalǵan ótkizý pa­raǵy bar 5 ashana ashyldy; ash­tyqqa ushyraǵandar qoryna túse­tin gýbernııa ishinde salyq jı­naý jumysy uıymdastyryldy (negizi: BQO MA, 19-qor, 1-tizim, 2-is, 9-bet);

Keńestik bıliktiń qatań baqy­laýy­na qaramastan elimizdiń keı­bir tarıhshylary men jazýshylary tarıhtyń ashy shyndyǵyn bolashaqqa jetkizýge tyrysty. Alaıda bul taqyryptyń áli de ashylmaı qalǵan tusy kóp. Sol úshin biz zertteýshiler men tarıhshylardy qupııasy men syryn ishine búgip jatqan ashtyqtyń aqı­­qatyn zerttep, halyqqa jarııa­laý­ǵa shaqyramyz.

Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Biz­diń tarıhqa jiti kózben qarap, ótken­di umytpaýymyz osyndaı nəýbetterdiń qaıtalanbaýy úshin qajet. Halyqtyń qasiretti sət­teri ərdaıym eldiń jadynda bolýy tıis. Bul rette tutas ult­ty jo­ıyp jibere jazdaǵan ashar­shy­lyq eshqashan umytylmaq emes» degen bolatyn. Sondyqtan da mundaı qasiretti uly juttyń eli­mizde jáne dúnıe júzinde qaı­ta­lan­baýyn qalaımyz.

Aıjan SAÝǴABAEVA,

Batys Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıviniń dırektory

ORAL