Kollajdy jasaǵan Qonysbaı Shejimbaı, EQ
1997 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen 31 mamyr elimizde Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni bolyp belgilendi. Kóktemniń sońǵy kúni kóz jasymyzdy kól etýge tolyq sebep bar. Kúni búginge deıin ón-boıymyzdy muzdatatyn GÝLAG arhıpelagyndaǵy (Eńbekpen túzeý lagerleriniń bas basqarmasy – Glavnoe ýpravlenıe ıspravıtelno-trýdovyh lagereı) 53 eńbekpen túzeý lageriniń 11-i qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda ornalasty. Sonyń arasynda el aýzynda «ALJIR» atanyp ketken «Otanyn satqandardyń áıelderine arnalǵan Aqmola lageri» bolǵan edi. Bul azap alańy Qaraǵandy lageriniń (QarLAG) 26-bólimshesi retinde KSRO Ishki Ister Halyq Komıssarıatynyń (NKVD) 1937 jylǵy 15 tamyzdaǵy buıryǵymen qurylǵan.
Keıin Elbasynyń bastamasymen 2007 jyly 31 mamyrda osy lagerdiń ornynda joǵaryda atalǵan memorıaldy-murajaı kesheni ashyldy. Araǵa on jyl salyp, Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni dál osy keshendegi eskertkish taqtaǵa gúl shoǵyn qoıǵan Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti rásim aıaqtalǵan soń BAQ ókilderi aldynda sóz sóıledi. El ishinde sol kezde qýǵyn-súrginge ushyraǵan adamdarǵa arnalǵan lagerler salynǵanyn eske salyp, ondaǵy adam tózgisiz jaǵdaılar týraly áńgimeleı kele, «Qazaqstannyń ár túkpirindegi 11 lagerdiń qabyrǵasynda adamdar qınaý men azaptaý saldarynan qaza boldy. Sol lagerlerde mıllıonnan astam adam jazasyn ótedi. Saıası qaıratkerlermen qatar olardyń jubaılary men balalary da qýǵyn-súrginge ushyrady. Keıbir náresteler sol lagerlerde dúnıege keldi», dedi N.Nazarbaev.
Elorda irgesindegi memorıaldy-murajaıdyń tarıhyna úńilgen saıyn jan túrshigerlik oqıǵalarǵa oralýǵa týra keledi. О́tken ǵasyrdyń 30-50-jyldaryndaǵy jappaı terror qurbandaryna arnalǵan bul biregeı eskertkish búgin de júıeli jumys istep tur. «Rýhanı qazyna» baǵyty boıynsha jasalǵan «Astananyń kıeli jerleri kartasyna» elorda tarıhynda mańyzdy oryn alatyn 20 nysannyń biri retinde engizildi. «Otanyn satqandardyń otbasy múshesi» bolǵany úshin «ALJIR»-de merzimin ótegen áıelder qaýymynyń (62 ulttyń ókilderi) rýhyna arnalǵan mundaı keshendi burynǵy keńestik memleketterden, tipti búkil dúnıe júzinen kezdestirý qıyn.
Murajaı qyzmetkerleri usynǵan dáıekti derekterge súıensek, atalǵan lagerler arqyly 18 myńnan astam áıel etappen ótip, únemi lagerden lagerge aýystyrylyp otyrypty. Al «ALJIR»-de bir mezgilde 8 myńǵa jýyq áıel qamaýda boldy. Olardyń basym bóligi orys – 4390 (50%), evreı – 855 (20%), ýkraın – 740 (15%) jáne qazaq – 87 (2%) áıelderi boldy. Sonymen qatar nemis, fransýz, shved, japon, norveg, polıak, grýzın, armıan, ázerbaıjan, latysh jáne taǵy basqa ulttardyń qyz-kelinshekteri de tozaq otyn keshipti. Bas bostandyǵynan aıyrylǵany bylaı tursyn, «ALJIR»-de 600-ge jýyq (naqty sany áli de anyqtalýda) áıel qaıtys bolǵan degen derek bar.
Tutqynda bolǵandar kóbine-kóp Odaqqa tanymal saıası jáne qoǵam qaıratkerleriniń áıelderi edi. Máselen, olardyń arasynda Ázıza Rysqulova jáne onyń anasy Arıfa Esenǵulova, Dámesh Júrgenova, Rabıǵa Asfandııarova, ánshi Lıdııa Rýslanova, jazýshy Galına Serebrıakova, atylyp ketken marshal Týhachevskııdiń otbasy músheleri, jazýshy Borıs Pılnıaktyń áıeli Kıra Andronnıkoshvılı, Iýrıı Trıfonovtyń áıeli Evgenııa Lýre, Býlat Okýdjava men Maııa Plıseskaıanyń da analary jáne basqalar boldy.
Osy kúni murajaı qorynda on jeti myńnan astam jádiger bar. Qazaqstan, Reseı, О́zbekstan, Grýzııa, Izraıl jáne Belarýs elderine jasalǵan zertteý is-saparlary barysynda jınaqtalǵan materıaldardyń arasynda túpnusqa muraǵattyq qujattar men fotosýretter, «ALJIR» tutqyndary Ázıza Rysqulovanyń, Roza Sypkınanyń, Klara Bronnyń, Sofıa Zılbergterdiń balalaryna jazǵan hattary men óleńderi, balalardyń jazǵan estelikteri kezdesedi. Sonymen qatar Marııa Mınkınanyń 1938 jyly «ALJIR»-ge bara jatqanda jaqyndaryna joldaǵan haty tabylyp, onda baldyrǵandaryn balalar úıinen alyp ketýdi ótingen derekter bar.
Memorıaldy-murajaıdyń negizgi jáne ǵylymı-kómekshi qorlarynyń málimetteri negizinde «Taǵdyrlardy biriktirgen Qazaqstan» kitaby, «Elbasynyń bastamasymen ashylǵan edi» katalogy, «ALASH – ALZHIR» qos tomdyǵy, «ALJIR» tutqyndary men olardyń balalarynyń «ALJÏR. Qorqinişti tüster… Kak strashnyi son…», «Urpaqtar umytpaıdy» atty estelikter jaryq kórdi.
Murajaı kesheninde «Stalındik vagon», «Qasiret qaqpasy» monýmenti, «Túńilý men álsizdik» jáne «Kúres pen úmit» músindik kompozısııacy, tikenek symdy lager qorshaýy men kúzet munarasy, «Kóz jasy» stellasy, Zerde qabyrǵasy, tutqyn áıelder turǵan barak pen «ALJIR» tutqyndaryn balalarynan aıyrý» dıoramasy, «Alash» baǵy, Eskertkish belgileri men murajaı ǵımaraty bar.
«Alash» zalynyń ekspozısııalary Qazaqstannyń patshalyq Reseıdiń quramyna qosylǵan kezden bastap keńestik kezeńdi, 1937 jyldyń jappaı qýǵyn-súrginin beınelese, «ALJIR tutqyndary» dep atalatyn ekspozısııalyq kórme zaly «Otanyn satqandar» áıelderiniń aqmolalyq lageriniń tarıhyna, kinásiz tutqynda otyrǵan áıelderge arnalady. Munda olardyń ómiri týraly materıaldar ornalastyrylǵan. Otbasylyq fotosýretter, jeke zattary, «ALJIR» lageriniń tutqyndary qoldarymen jasaǵan zattar qoıylǵan. Analardyń qolymen jasalǵan bul buıymdarda úzilmegen úmit, sónbegen rýh tunyp turǵandaı.
Qýǵyn-súrgin taqyryby qoǵamda qozǵala qoımaǵan sonaý 1989 jyly osy Aqmolda saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan «Qaq aıyrylǵan juldyz» atty tuńǵysh eskertkish ashyldy. Sol jyldary aýyl shetinde tutqyndar men olardyń balalarynyń jerlengen oryndary anyqtaldy. Qazirgi tańda ol jerde eskertkish belgiler ornatylǵan.
– Murajaı ujymy ǵylymı-tájirıbelik konferensııalardy, dóńgelek ústelder men semınarlardy, ekskýrsııalardy, taqyryptyq jáne kóshpeli kórmelerdi, shet memleketterge ǵylymı-zertteý baǵyty boıynsha is-saparlardy, saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń urpaqtarymen, aqyn-jazýshylarmen, memlekettik qaıratkerlermen kezdesýlerdi udaıy uıymdastyryp keledi. Túrli jınaqtar jaryq kórdi. Tutqynda bolǵan áıelder tizimi de tolyqtyrylýda. Arnaıy www.museum-alzhir.kz. saıty jumys istep tur. Murajaı ashylǵaly beri munda 300 myńnan astam adam atbasyn burdy. Endigi maqsatymyz – HH ǵasyrdyń 30-50-jyldardaǵy jappaı saıası qýǵyn-súrgin kezeńiniń tarıhyn zertteý jáne tutqyndardyń sıfrly málimetter bazasyn qurý bolyp otyr, – deıdi murajaı dırektory Samat Tergembaev.
P.S.: Halqymyz ashtyqtan qynadaı qyrylǵan, zııalylarymyz, olardyń úrim-butaǵy men otbasyn, Alashtyń kúlli ıgi-jaqsylaryn, «sút betine shyǵar qaımaǵyn» qalqyp alyp, qýǵyn-súrginge ushyratqan keńestik bılikti qalaı aqtaýǵa bolady? Sol zobalań kezeńde 103 myńnan astam otandasymyz tutqyndalyp, onyń 25 myńnan astamy ólim jazasyna kesildi. Qanshama qarakózdiń qabirin izdep sandaldyq. Sonda da bolsyn totalıtarlyq júıe qaıratkerlerimizdiń tánin kómgenimen, rýhyn kóme alǵan joq dep uǵynamyz. Sol rýh búginde júregi elim dep soqqan ár azamattyń boıynda bar. Sebebi rýh sónbeıdi! Rýh qara jerge kómilmeıdi.
