Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, EQ
Qazirgi álemdik órkenıette resmı túrde ulttyq ıdeologııa joq. Joq bolatyn sebebi – ulttyq ıdeologııa bir ultty ózge ulttardan joǵary qoıady, munyń aıaǵy shovınızmge aparyp soqtyrady deıdi batys ǵalymdary. Desek te, ulttardyń bolashaǵyna qaýip tónip turǵan qazirgi jahandaný dáýirinde árbir ult ózin-ózi saqtap qalý maqsatymen aty basqasha atalǵanymen de is júzinde ulttyq ıdeologııa saıasatyn barynsha júrgizip jatqanynyń kýási bolyp otyrmyz.
Jahandaný dáýirinde oǵan qarsy baǵyttalǵan ult-azattyq, dinaralyq, áleýmettik qaqtyǵystar kúsheıe túsýde. Adamzat qoǵamyn jalpyǵa ortaq baqytty zamanǵa jetkizbek jahandanýdyń jalǵasy álemniń astan-kestenin shyǵaryp, oıǵa kelmegen qaýip-qaterler aldan shyǵyp jatyr. Tilimizdi, ulttyq bolmysymyzdy qalaı saqtaımyz dep júrgende, álemniń bir shetinde paıda bolǵan «indet» te jahandanyp, álemdi jaılap, jalmap barady. Tájtajaldan koronavırýs qoryqqandar qazir ózderiniń jeke ult, memleket ekenderi esine túsip, ózderin saqtap qalý úshin jahandyq baılanystaryn toqtatyp, ulttyq úıleriniń – memleketteriniń esik-terezelerin qymtap, eshkimdi kirgizbeı de, shyǵarmaı da ómir súrýge kóship jatyr. Basqa túsken aýyr jaǵdaıda ne isteýimiz kerek, bolashaǵymyz qalaı bolmaq degen saýaldar kún tártibinde tur.
Mine, osyndaı ulttyń bolashaq taǵdyry kún tártibine qoıylǵan jaǵdaıda ulttyq bolmysymyzdy saqtap, basqa alpaýyt ulttardyń assımılıasııasyna túsip ketpes úshin arqa tutar, tirek qylar ultymyzdyń bar bolmysyn, ózindik erekshelikterin, jaqsy jaqtaryn da, kemshilikterin de aınaǵa túsirgendeı aıqyndap bergen, adam bolyp, halyq bolyp qalýymyz úshin ne istep, ne qoıýymyz keregin aıtyp, kúndeı kúrkirep, ómiri kúńirenýmen ótken Ata qazaq Abaıdaı uly tulǵa kerek. Abaıdyń ulylyǵy sonda, qazaq qandaı bolý kerek, ult taǵdyry qyl ústinde turǵan mynadaı qıly zamanda ózimizdi saqtap qalýymyz úshin ne isteýimiz kerek degen saýaldarǵa jaýaptyń barlyǵyn da Abaıdan, onyń qalamynan shyqqan 176 óleń, 3 poema, 45 qarasózden tabamyz. Sonymen qazaqtyń ulttyq beınesin Abaıdyń rýhanı bolmysynan tolyq kóremiz; Abaı degenimiz – qazaq, qazaq degenimiz – Abaı.
Abaı el bolý úshin, ósip-órkendeý úshin eń aldymen, birlik kerek deıdi. Abaıdy oqıyq: «Qazaqtyń bir maqaly: «О́ner aldy – birlik, yrys aldy – tirlik» deıdi. Birlik qandaı elde bolady, qaıtse tatý bolady – bilmeıdi. Qazaq oılaıdy: birlik – at ortaq, as ortaq, kıim ortaq, dáýlet ortaq bolsa eken deıdi. Olaı bolǵanda, baılyqtan ne paıda, kedeılikten ne zalal? Aǵaıyn qurymaı mal izdep ne kerek? Joq, birlik – aqylǵa birlik, malǵa birlik emes».
Áleýmettanýshy, psıholog ǵalymdardyń anyqtaýynsha, adamdardyń, ulttyń birligi oıdyń birliginen bastalady. Oı birligi – jalpy birlik ataýlynyń bastaýy. Ideıalyq birlik bolsa, sózde de, iste de birlik bolady. «Birlikten aıyrylǵan el qańǵyp qalady» (Á. Bókeıhan). Naǵyz birlikke ulttyq nemese memlekettik ıdeologııanyń arqasynda ǵana qol jetedi. Demokratııalyq qoǵam ornatýǵa kirisken elimizde ıdeologııalyq jumystardyń jetimsizdiginen ulttyq birlikke qol jetkizýdiń qıyn bolyp jatqanyn osylaısha túsindirýge bolady. Abaıdyń ulylyǵy sol, ǵylymı jaǵynan da, júzege asyrý jaǵynan da ult úshin asa mańyzdy bolýymen birge asa qıyn osy bir máseleniń durys sheshimin osydan bir jarym ǵasyr buryn aıtyp ketipti. Abaıdyń «aqylǵa birlik» dep otyrǵany oı birligi, ıdeıa birligi búgingi qazaq qaýymynyń aldyna ótkir qoıylýda.
Adamnyń adam bolyp ómir súrýi úshin eki túrli azyq – tán azyǵy men jan azyǵy kerek. Abaısha aıtsaq, «Adam uǵymy eki nárseden: biri – tán, biri – jan» turady. Mundaǵy tán azyǵy adamnyń bıologııalyq tirshiligin qamtamasyz etip otyratyn azyq-túlik pen ystyq-sýyqtan qorǵaıtyn kıim-keshek bolsa, jan azyǵy degenimiz – onyń qoǵamdaǵy qarym-qatynastaryn, ómirlik maqsattaryn aıqyndap otyratyn ómir súrýdiń adamgershilik normalary. Tán azyǵy negizgi qozǵaýshy kúshke aınalsa, adam adamǵa qasqyr bolyp, qoǵamdy dúnıeqońyzdyq, jemqorlyq, ádiletsizdik, qylmys jaılaıdy. Al jan azyǵy alǵa shyqsa, adamgershilik saltanat qurǵanymen de, eldi kedeıshilik jaılap, kúnkóris qıyndaıtyn bolady. Sondyqtan da adamnyń durys ómir súrýi, qoǵamnyń qalypty damýy úshin osy eki túrli – tán azyǵy men jan azyǵynyń tepe-teńdigin saqtap otyrýdyń mańyzy zor. Abaı bylaı deıdi: «Tánnen jan artyq edi, tándi janǵa bas urǵyzsa kerek edi. Joq, biz olaı qylmadyq, uzaqtaı shýlap, qarǵadaı barqyldap, aýyldaǵy boqtyqtan uzamadyq. Jan bizdi jas kúnimizde bılep júr eken. Erjetken soń, kúsh engen soń, oǵan bıletpedik. Jandy tánge bas urǵyzdyq, eshnársege kóńilmen qaramadyq, kózben de jaqsy qaramadyq, kóńil aıtyp tursa, senbedik» (Jetinshi sóz).
«Jas bala anadan týǵanda, eki túrli minezben týady: bireýi – ishsem, jesem, uıyqtasam dep turady. Bular – tánniń qumary, bular bolmasa, tán janǵa qonaq úı bola almaıdy. Hám ózi óspeıdi, qýat tappaıdy. Bireýi – bilsem eken demeklik... Munyń bári – jan qumary, bilsem eken, kórsem eken, úırensem eken degen» (Jetinshi sóz).
Aqynnyń oıynsha, kópti kórgen, kóp izdengen, kóp nárseni oıyna toqyǵan, jaqsy men jamandy ajyrata alatyn adam – aqyldy adam. Al aqylsyzdyq – «oısyz, ónersiz nadan adamnyń isi» bolsa, aqyldy – jan qýaty kúshti adam. Aqylsyzdyq, bilimsizdik – adamnyń qory. «Kúlli adam balasyn qor qylatyn úsh nárse bar. Sonan qashpaq kerek: áýeli – nadandyq, ekinshisi – erinshektik, úshinshi – zalymdyq dep bilesiń.
Nadandyq – bilim-ǵylymnyń joqtyǵy, dúnıede eshbir nárseni olarsyz bilip bolmaıdy. «Bilimsizdik haıýandyq bolady». «Áýeli adamnyń adamdyǵy aqyl, ǵylym degen nárselermenen» (Otyz segizinshi sóz).
Abaı álemde ne bolyp jatqanynan beıhabar halqyn ózgelerden qalyp qoımas úshin óner-bilimge, ǵylymǵa shaqyrdy.
«Ǵylym – Allanyń bir sıpaty, ol haqıqat, oǵan ǵashyqtyq ózi de haqlyq hám adamdyq dúr» (Otyz segizinshi sóz), «Ǵylymnyń bir aty – aqyl» (sonda), «Áýeli adamnyń adamdyǵy aqyl, ǵylym degen nárselermenen» dep bilgen Abaı eliniń erteńin bilim-ǵylymmen baılanystyrdy; sondyqtan da halqyn oqýǵa, bilim alýǵa, ǵylymdy úırenýge shaqyrdy. «Ǵylym» Allanyń segiz sıpatynyń biri ekenin eske saldy: «Ǵylym – Allanyń bir sıpaty, ol – haqıqat», «Ǵylymsyz oqyǵan namaz, tutqan oraza, qylǵan haj, eshbir ǵıbadat ornyna barmaıdy» (Onynshy sóz). Abaıdyń «Teginde, adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozbaq. Onan basqa nársemenen ozdym ǵoı demektiń bári de – aqymaqtyq» (On segizinshi sóz), «Ǵylym mal tabý quraly emes, mal ǵylymdy damytý úshin qajet» deıdi. Demek, ǵylym – ómirdi tanyp-bilýdiń birden bir joly; adam bilimdar bolǵan saıyn aqıqatqa qaraı, ıaǵnı Allaǵa da jaqyndaı túsedi degen sóz».
«Aqyl» (oı, ıdeıa. D. Y.) iske asýy úshin mindetti túrde júrektiń sarabynan ótip, jylýyna oranyp, qaırattanyp, qýattanyp shyǵýy mindetti. Sonda júrek kez kelgen «aqyldy» qabyldaı bermeıdi, olardy súzgiden ótkizip, boıynda jylýy, jigeri bar ómirsheń, tıimdilerin ǵana qabyldaıdy. Júrektiń mundaı qasıetteri tárbıemen qalyptasady. Jaqsy tárbıe alǵan júrekter durys sheshimder qabyldaýǵa kómektesse, «qatyp qalǵan júrekterde» kerisinshe bolady. Sondyqtan da adam ómirinde jas urpaq tárbıesiniń, ıaǵnı «júrek tárbıesiniń» mańyzy zor. Mundaǵy «júrek tárbıesi» dep otyrǵanymyz – adamgershilik tárbıesi. Mine, Abaı aqyl bolǵanymen de ony júrek tárbıesinsiz júzege asyrýdyń múmkin emestigin taǵy da eskertip otyr. Kezinde ál-Farabı de júrekti adamnyń eń basty dene múshesi degen.
Abaıdyń aıtýynsha, sóz «júrekten shyqpasa, júrekke jetpeıdi»; «boıda qýat, oıda kóz bolmasa, ondaılarǵa aıtpa sóz»; júreksiz aıtylǵan sóz – jalǵan sóz, ondaılarǵa senbe.
«Júrek – teńiz, qyzyqtyń bári – asyl tas, Sol qyzyqsyz ómirde júrek qalmas. Júrekten qyzý-qyzba kete qalsa, О́zge tánnen esh qyzyq is tabylmas. Dostyq, qyzyq, bar qyzyq – júrek isi, Ar, uıattyń bir aqyl – kúzetshisi. Ar men uıat synbasa, ózge qylyq, Aryn, alqyn – bul kúnniń mártebesi» dep jyrlaǵan aqyn júrektiń adamnyń rýhanı ómirindegi sheshýshi rólin dál aıtyp otyr.
Aqyn halqynyń kózi, sezimi, jyrshysy deıtin bolsaq, ómirdiń ádiletsizdikterin qaınaǵan ishinde júrip kórgen, barynsha sezingen aqynnyń júregi «qyryq jamaý».
Poezııa – adam janynyń syry, sezimi. Al osy syr men sezimniń uıasy – júrek. Abaı lırıkasynda sezim men syrǵa toly «júrek» sózi jıi qoldanylady. Adam «Aqyldyń tilin alsa, júrek umyt qalady», «Til júrektiń aıtqanyna kónse, jalǵan shyqpaıdy» deıtin Abaı júrekten jaryp shyqqan nebir ásem teńeýlerdi, epıtetterdi, metaforalardy sheber qoldaný arqyly qazaqtyń qara sózine jan bitirip, óleńniń poetıkalyq, oıshyldyq qýatyn kúsheıtip, kórkemdik kestesin qulpyrtyp, sózden sýret salǵan. Aqynnyń bul sózdi ómiriniń sońǵy kezeńinde ishine jınalyp qalǵan muń-sherin syrtqa shyǵarǵan kóńil kúı lırıkasynda kóbirek qoldanǵany baıqalady.
Abaı «On jetinshi qara sózinde» júrekti bylaısha sóıletedi: «Men – adamnyń denesiniń patshasymyn, qanmenen taraıdy, janmen de meken qylady, mensiz tirshilik joq. Jumsaq tósekte, jyly úıde tamaǵy toq jatqan kisige tóseksiz kedeıdiń, tońyp júrgen kıimsizdiń, tamaqsyz ashtyń jaı-kúıi qandaı bolyp jatyr eken dep oılatyp, janyn ashytyp, uıqysyn ashyltyp, tóseginde dóńbekshitetuǵyn – men. Úlkennen uıat saqtap, kishige raqym qyldyratyn – men, biraq meni taza saqtaı almaıdy, aqyrynda qor bolady. Men taza bolsam, adam balasyn alalamaımyn: jaqsylyqqa eljirep, erıtuǵyn – men, jamanshylyqtan jırenip, týlap ketetuǵyn – men, ádilet, nysap, uıat, raqym, meıirbanshylyq deıtuǵyn nárselerdiń barlyǵy menen shyǵady, mensiz osylardyń kórgen kúni ne?».
«Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym», «Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq, ulǵaıdy arman», «Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq, uıqy sergek», «Kóńilim qaıtty dostan da, dushpannan da», «Baılar júr jıǵan malyn qorǵalatyp», «Adasqannyń aldy – jón, arty – soqpaq», «Jigitter, oıyn – arzan, kúlki – qymbat», «Kójekbaıǵa», «Kókbaıǵa», «Sabyrsyz, arsyz, erinshek», «Bolys boldym, minekı», «Máz bolady bolysyń», «Kúlembaıǵa», «Segiz aıaq», «Baı seıildi», «Em taba almaı», «Zamanaqyr jastary», «Kózinen basqa oıy joq», «Dútbaıǵa», «Júregim, neni sezesiń», «Boldy da partııa», «Sum dúnıe tonap jatyr, isiń bar ma?», t. b. óleńderinde óz zamanynyń kemshilikteri aıaýsyz synalady. Osy óleńderiniń attarynan-aq aqynnyń eldiń ishin jaılaǵan áleýmettik dertterdi dóp basyp, ashy tilmen túıreı bilgenin kóremiz.
Abaı qazaq halqyn osyndaı kúıge jetkizgen úsh túrli jamanshylyq týraly eskertedi:
«Kúlli adam balasyn qor qylatyn úsh nárse bar. Sonan qashpaq kerek. Áýeli – nadandyq, ekinshi – erinshektik, úshinshi – zalymdyq dep, bilesiń.
Nadandyq – bilim-ǵylymnyń joqtyǵy, dúnıeden eshnárseni olarsyz bilip bolmaıdy.
Bilimsizdik haıýandyq bolady.
Erinshektik – kúlli dúnıedegi ónerdiń dushpany. Talapsyzdyq, jigersizdik, uıatsyzdyq, kedeılik – bári osydan shyǵady.
Zalymdyq – adam balasynyń dushpany. Adam balasyna dushpan bolsa, adamnan bólinedi, bir jyrtqysh haıýan hısabyna qosylady» (Otyz segizinshi sóz).
Abaıdyń ulylyǵy óz halqynyń boıyndaǵy kemshilikterdi synaýmen birge, ony joıýdyń joldaryn da kórsete bilýinen kórinedi. Aqyn adam qaıtkende, adam bolyp, ulttyq bolmysyn saqtaı alady degen máńgilik saýalǵa jaýap berdi; ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan adamgershilik normalaryn júıege keltirip, tutas bir «Tolyq adam» konsepsııasyn jasady.
Abaı qazaqtyń boıyndaǵy qısyq minezderdi synaǵan óleńderinde ımandylyqty basshylyqqa alyp otyrǵan. Qunanbaı qajynyń shańyraǵynda ómirge kelip, Semeıdegi Ahmet Rıza medresesinde musylmansha dáris alǵan Abaı jastaıynan dinı bilim, tárbıe alyp, ımandy bolyp ósti.
Aqyn ábden kemeline kelgen elý jasynda: «Alla degen sóz jeńil, Allaǵa aýyz jol emes. Yntaly júrek, shyn kóńil, О́zgesi haqqa qol emes. Deneniń barsha qýaty О́nerge salar bar kúshin. Júrektiń aqyl sýaty Mahabbat qylsa, táńiri úshin» dep jyrlapty.
О́miriniń sońǵy jyldarynda (1902) hatqa túsken myna óleńinde «Allanyń ózi de ras, sózi de ras, Ras sóz eshýaqytta jalǵan bolmas», «Kóp kitap keldi Alladan, onyń tórti Allany tanytýǵa sóz aıyrmas...», «Mahabbatpen jaratqan adamzatty, Sen de súı, ol Allany jannan tátti. Adamzattyń bárin súı baýyrym dep, Jáne haq joly osy dep ádiletti» dep adam ómiriniń baqytqa bastar jolyn ımanı turǵydan kórsetedi.
Ádette biz mahabbat sózin eki jastyń arasyndaǵy súıispenshilik sezim uǵymynda jıi qoldanamyz. Abaı bizge «Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep» degen ósıet qaldyryp otyr. Abaıdyń aıtyp otyrǵan mahabbaty – «áýel adamnyń adamdyǵy» (otyz segizinshi sóz) otbasynan – ata-anasyn, qudaı qosqan qosaǵyn, bala-shaǵasyn, baýyrlaryn, týystaryn jaqsy kórýden bastalyp, odan ári qaraı jalpy adamdardy qurmettep, ómirdi súıýge ulasýy kerek. Otbasynyń tynyshtyǵy, aǵaıynnyń tatýlyǵy adamnyń baqytty bolýyna jaǵdaı jasap, eldiń tynyshtyǵyna, qoǵamnyń órkendeı túsýine alyp keledi. Osy sııaqty san-alýan tirshilik áreketteri súıispenshilikpen sýǵarylyp júzege assa, Allanyń nury jaýyp, ol adam ómirdegi shyn baqytqa keneledi. О́ıtkeni, «Adamshylyqtyń aldy – mahabbat, ǵadelet sezim» (Qyryq besinshi sóz). Adamdardy súıe bilgen adam ǵana Allany shyn súıe alady. Júregi adamgershiliktiń, ımandylyqtyń rýhymen nurlanǵan adam – naǵyz adam, kemel adam.
Hakim Abaı «Adam balasyna adam balasynyń bári – dos. Ne úshin deseń, dúnıede júrgende týysyń, ósýiń, toıýyń, ashyǵýyń, qaıǵyń, qazań, dene bitimiń, shyqqan jeriń, barmaq jeriń bári birdeı, aqyretke qaraı ólýiń, kórge kirýiń, shirýiń, mahsharda suralýyń bári birdeı, eki dúnıeniń qaıǵysyna, pálesine qaýpiń, eki dúnıeniń jaqsylyǵyna rahatyń bári birdeı eken. Bes kúndik ómiriń bar ma, joq pa? Birińe-biriń qonaq ekensiń, bireýdiń bilgendigine bilmestigin talastyryp, bireýdiń baǵyna, malyna kúndestik qylyp, ıa kórseqyzarlyq qylyp, kóz alartyspaq laıyq pa?» dep, adam balasyn oılanýǵa, myna «bes kúndik» jalǵanda syılastyqqa shaqyrady. Taǵy birde ol «Tolyq musylman bolmaı – tolyq adam bolmaıdy» dep, kesip aıtqan. Abaıdyń ımandylyqpen sýǵarylǵan oı ıirimderin oqyǵanda mynaý myń qubylǵan ómirdiń qyr-syrlaryn endi ǵana túsine bastaǵandaı bolasyń.
Abaıdy zamany atqa erte mingizip, erte eseıtken. El-jurtyna sózin ótkize almaı, ábden qajyǵan Abaı «Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq, ulǵaıdy arman», «Kóńilim qaıtty dostan da, dushpannan da» dep, qamyqqanda, nebári 41 jasta, al «Ishim ólgen, syrtym saý», «Atadan altaý, Anadan tórteý, Jalǵyzdyq kórer jerim joq. Aǵaıyn bek kóp, Aıtamyn eptep, Sózimdi uǵar elim joq. Molasyndaı baqsynyń, Jalǵyz qaldym – tap shynym» dep, toryǵyp júrgen kezinde nebári 43-te eken.
El tutastyǵy oı birliginen, «aqylǵa birlikten» bastaý alady dep bilgen Abaı osy ıdeıalardy júzege asyrýdaǵy sózdiń atqaratyn qyzmetin joǵary baǵalaıdy. Eń basty shart – sóz túzý bolý úshin oı túzý bolý kerek. Aqyn bir óleńinde «Sóz túzeldi, tyńdaýshy, sen de túzel» dep, halqyna úndeý tastaıdy. Muny aıtyp otyrǵan sebebi – adamdy adam qyp, eldi birlikte saqtaıtyn ıdeıalar jasaldy; endi sony durys sóz arqyly syrtqa shyǵaryp, halyqtyń sanasyna jetkizip, ári qaraı júzege asyrý kerektigin alǵa tartyp otyr.
Abaı onnan astam óleńinde tildiń qudireti, óleńniń qalaı bolýy kerektigi jaıly pikir bildiredi. Abaıdyń sóz óneri jaıly oı konsepsııasy «О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy», «Týǵanda dúnıe esigin ashady óleń», «Bireýdiń kisisi ólse – qaraly ol», «Talaı sóz budan buryn kóp aıtqanmyn», «Bazarǵa qarap tursam ərkim barar», «Segiz aıaq», «Səýleń bolsa keýdeńde», «Adamnyń keıbir kezderi», «О́zińe senbe, jas oıshyl», «Men jazbaımyn óleńdi ermek úshin» sııaqty óleńderinde meılinshe ashyq aıtylǵan.
«О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy» qazaq poezııasynyń óleńmen jazylǵan teorııasy. О́leńdi, óleńniń teorııasyn óleńmen jazǵan Eýropadaǵy ataqty Býalonyń «Poetıkasymen» salystyrýǵa bolady. Sonymen birge bul óleń Abaıdyń sóz óneri jaıly aıtqan oılarynyń shyńy, óleńmen jazylǵan manıfest ispettes.
Abaıdy bilgisi kelgen adam aldymen, onyń «Segiz aıaq» óleńin oqýy kerek. «Segiz aıaq» – aqynnyń búkil adamı, shyǵarmashylyq, dúnıetanymdyq bolmysyn ańǵartatyn fılosofııalyq tolǵaý. Adamdy beı-jaı qaldyrmaıtyn ómir jaıly tereń tolǵamdar syrly sózben salynǵan sýretter arqyly kórkem kemeldikke ulasyp, nebir ǵajaıyp oılarǵa jeteleıdi.
Abaı «О́lsem, ornym qara jer syz bolmaı ma?» atty ómirmen qoshtasý, keıingilerge ósıet mazmundy óleńinde: «Júregimniń túbine tereń boıla, Men bir jumbaq adammyn, ony da oıla. Soqtyqpaly soqpaqsyz jerde óstim, Myńmen jalǵyz alystym, kiná qoıma! Ishim tolǵan ý men órt, syrtym dúrdeı, Men kelmeske ketermin túk óndirmeı. О́leń, shirkin – ósekshi, jurtqa jaıar, Syrymdy toqtataıyn aıta bermeı» dep, ómiriniń qandaı jaǵdaıda ótkeni, neni atqaryp, neni atqara almaı bara jatqany jaıly aǵynan jarylypty.
Zymyrap zamandar, «kezekpenen» urpaqtar aýysyp jatyr. Biraq ta on toǵyzynshy ǵasyrda aıtylǵan Abaı sózderi bizdiń ǵasyrda da kúni keshe ǵana aıtylǵandaı. «О́ldi deýge sııa ma, aıtyńdarshy, О́lmeıtuǵyn artyna sóz qaldyrǵan» dep, aqynnyń ózi aıtpaqshy, Abaıdyń keler urpaqqa jazyp qaldyrǵan ósıetteri de – qazaqpen birge máńgi jasaıtyn «ólmes sózder».
«Edınısa – jaqsysy, Ergen eli – beıne nól. Edınısa nólsiz-aq, О́z basyndyq bolar sol. Edınısa bolmasa, Ne bolady óńkeı nól» deıdi ol. Aqynnyń ózi jyrlaǵandaı, Abaıdyń ózi ǵasyrlarda bir-aq týatyn «edınısa», birtýar oıshyl.
Shyǵysta «Barlyǵyn biletin, bilgenin iske asyrýǵa umtylatyn adam – danyshpan, ony ustaz tut» degen sóz bar. Abaı – qalyń eldiń ishinde júrip, azyp-tozyp bara jatqan qazaqty qaıtkende adam bolyp qalatyn, baqytqa jetkizer, nadandyqtyń mı batpaǵynan shyǵarar joldaryn izdep, «basyn taýǵa da, tasqa da urǵan», ony halqynyń danalyǵynan, ıslamnyń ımandylyǵynan, Batystyń ǵylymynan taýyp, «Tolyq adam» ilimin jasaǵan, jurtyn osy adamzat damýynyń sara jolyna túsýge shaqyrǵan danyshpan. Abaı bastap, odan keıin alashshyldar jalǵastyrǵan qazaqtyń qasqa jolymen adaspaı júrý búgingi urpaqtyń aldynda turǵan úlken syn.
Abaı – qazaq ádebıetin álemdik deńgeıge kótergen uly aqyn ǵana emes, sonymen birge qazaqtyń máńgilik oıy men sózin órkenıettiń bıiginde turyp aıtqan dala danyshpany da. Qazaqtyń halyq bolyp jurt qatarly ómir súrýi úshin adal eńbek etip, ozyq bilim men ǵylymdy ıgerip, ulttyq rýhanı qundylyqtar men ımandylyqtyń asyl qasıetterin boıyna sińirgen «Tolyq adam» bolýy kerektigin eskertken de – dana Abaı. Abaıdyń ulylyǵy sol, onyń sóz óneriniń injý-marjanyna aınalǵan poezııasynyń árbir sózi oıymyzǵa, boıymyzǵa adamgershiliktiń, ulttyq rýhtyń nárin seýip, sanamyzdy jańǵyrtyp, ómirge degen qulshynysymyzdy arttyra túsýinde jatyr.
Dandaı YSQAQULY,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
