Basqa qyrynan qaraǵanda, bul óndiristi qaıta qurylymdap, naryqtyq ekonomıka alańyndaǵy oıyn zańyn ózgertýge taptyrmas múmkindik. Qazir álemniń ekonomısteri de, tutynýshylary da azyq-túlik óndirisi damyǵan memleketterdiń bedeli artyp turǵanyn aıta bastady. Demek, osy jerde Qazaqstannyń agraly el ekenin taǵy bir eske alyp qoıǵan artyqtyq etpeıdi. Áýeli, aımaqtaǵy jumysqa az kem-sholý jasaýdan bastaıyq. Mysaly, Jetisý aımaǵy elimizdiń agroónerkásip kesheniniń damýyna aıtarlyqtaı úles qosyp otyr. О́ńirde aýyl sharýashylyǵynyń órisi jyl saıyn keńeıip, óndiris kólemi de ulǵaıyp keledi. Sońǵy eki jylda oblystaǵy jalpy ónim kórsetkishiniń qarjylaı úlesi 2,5 esege ósip, byltyr taza taabys 148 mlrd teńgegeden asypty. Bıylǵy meje óndirilgen ónimnen túsetin paıdany 1 trıllıon teńgege deıin jetkizý bolyp tur. Oǵan tolyq negiz bar eken.
Jalpy, Almaty oblysyndaǵy agroónerkásip keshenniń damýyn eki baǵytta qarastyrý kerek. Áýelden jer emgen dıqandar elinde egin sharýashylyǵyna basa kóńil bólinetini zańdylyq. Qazir aımaqtaǵy egistik kólemin ulǵaıtý isi kún tártibinde tur. Ári qazirgi zaman talaby bos jatqan alqaptardyń astyn ústine shyǵaryp jyrtyp, ýystap dán sebýdi múldem kótermeıtini belgili. Ǵylymǵa negizdelgen damýdyń mańyzy zor. Osy turǵyda Jetisý dalasynda aıtýǵa turarlyq jumys istelýde. Aýyl sharýashylyǵynda tek kólem qýalamaı, sońǵy úlgidegi tehnıkalyq progesstiń qoldanysqa enýi ónimdi kóbeıtip, shyǵyndy azaıtýǵa jol ashady eken. Biz buǵan Panfılov aýdanyndaǵy "Kóktal Agro" seriktestiginiń tájirıbıesinen kórip, kóz jetkizgen edik. Sharýashylyq júgeri ósiredi. Jalpy, bul aýdandy júgeriniń Otany deýge bolady. Shashaqty daqyl óniminiń 33 paıyzy Panfılov aýdanynyń úlesinde. Al ónim kóbeıip, tabys artpaǵan jerde egis kólemi ulǵaıa ma? Osy jerde egistikke jańashyldyq úrdisin engizý qajetti kún tártibine shyqqan. Qazir "Kóktal Agronyń" júgeri ósetin tanaptarynda sıfrly tehnologııa qoldanylady. Iаǵnı, sýarý jumysy sırfly júıede basqarylady eken. Jumys úderisi kádimgi uıaly telefonǵa qoıylǵan qosymsha arqyly qashyqtan baqylanady. Ol úshin ınternet baılanysy ǵana kerek. Bastapqyda egis alqaptaryndaǵy telefon baılanysynyń ózi qıyn bolypty. Biraq, sharýashylyq bul máseleni dejyldam sheshken. Qazir "Kóktal Agronyń" alqaptarynda mobıldi qurylǵy jumys istep tur. Baılanys jaqsy, ınternet bar.
"Myna tamshylatyp sýǵarý ádisiniń paıdasy kóp eken. О́tken jyly buǵan anyq kóz jetkizdik. Sýdy az jumsap, ónimdi artyq alýdy bildik. Buryn biz alqapty sýǵarý úshin sekýndyna 700 lıtrge deıin sý paıdalanatynbyz. Jańa ádisti qoldanǵannan keıin bul shyǵyn 100 lıtrge deıin azaıdy. Esesine, ónim kólemi 2-3 esege kóbeıdi. Basqa sharýalar júgeriniń gektarynan 7,8 tonnadan alǵanda, bizdiń ár gektardan orǵan júregimiz 18 ben 20 tonnanyń arasynda boldy", - degen edi bizge "Kóktal Agro" seriktestiginiń basshysy Jánibek Ohanov.
Oblystyń jekelegen sharýashylyqtardaǵy jańashyldyq óńirdiń agrarlyq salasyndaǵy jetistikke negiz bolýda. Nátıjesinde egis kólemi artty. Mysalǵa, bıyl aımaqtaǵy dán egilgen alqaptardyń kólemi 5 000 gektarǵa birden ulǵaıǵan. Onyń ishinde júgeri egisi 61 paıyzǵa, qant qyzylshasy 75 paıyzǵa, soıa sebý 91 paıyzǵa deıin ósipti. Árıne, bul jerde egis alqaptarynyń kólemin ulǵaıtýǵa dıqannyń shamasy kele bermesi anyq. Iаǵnı, memlekettiń agroónerkásip keshenin qoldaýǵa bólgen qarajatynyń qol jetimdiligi men qajettiligi kólem men ónimniń kepiline aınalýy tıis. Oblysta bul baǵytta ilgerleý bar. Derek boıynsha sharýashylyqtarǵa bıylǵy kóktemgi dala jumystaryn júrgizý úshin 42 mıllıard teńge sýbsıdııa berilgen. Buǵan arzan baǵadaǵy janar-jaǵar maı, tuqym, tehnıkamen jabdyqtaý sııaqty shyǵyndar kiredi eken.
"Oblys dıqandary tótenshe jaǵdaı jaǵdaıyna qaramastan bıylǵy egis jumysyn tolyqtaı aıaqtady. Bizdiń esebimiz boıynsha aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń jalpy egis kólemi 966,5 myń gektarǵa jetti. Ata paıtqanda, 109,6 myń gektar alqapqa kúzdik daqyl egildi. Onyń 97 000 gektary bıdaı. Jalpy, oblysta tutynýǵa qajetti azyq-túlik óniminiń birshama túrin óndiredi. Bıyl da qamba tolyp, daıyn ónimniń tapshylyǵy bolmaıd dege nsenimdemiz. Bizdiń aldymyzda ishki naryqty aýyl sharýshlyǵy ónimimen tolyq qamtyp qana qoımaı, shetelge ónim jóneltý mindeti tur. Qazir jetisýlyq sharýalar óndirgen ónim kórshiles Reseı, Qytaı, О́zbekstan naryǵynan óz orynyn aldy. Biz bul elderge negizinen jemis-jıdek, kókónis, astyq, maıly daqyldar, júgeri jóneltýdi jolǵa qoıdyq. Taıaý jylda qant ónimimen Qazaqstandy tolyq qamtyp, syrtqy naryqty jaýlaımyz degen naqty jospar bar", - deıdi oblys ákiminiń orynbasary Serikjan Beskempirov.
Al agroónerkásip keshenin damytýdaǵy mańyzdy baǵyttyń biri daıyn ónim shyǵarý ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek. Bul turǵyda da Jetisýda biraz sharýa tyndyrylǵan eken. Jalpy, osy jerden aýyl sharýashylyǵynyń órisi ulǵaıǵan saıyn jeńil ónerkásiptiń de tynysy keńeıetinin kórýge bolady. Ásirese, tamaq ónárkásibin shıkizatpen qamtýdan daıyn ónim shyǵarýǵa deıingi aralyqtaǵy úrdis ekonomıka men áleýmettik salaǵa da oń áserin tıgizetini anyq. Ony aımaqtaǵy salyq túsimderiniń artýy men jumyspen qamtýdaǵy kórsetkishterdiń shamasynan baıqaımyz.
Birer mysal keltirelik. Qoldaǵy derekke qarasaq, Almaty oblysynda jyl basynan beri qarjylaı quny 89,3 mlrd teńge bolatyn azyq-túlik ónimi óndirilipti. Bul ótken jyldyń sáıkes merzimien salystyrǵanda 114,2 paıyzǵa artyq eken. Al jalpy ónerkásiptegi óńdeý sektoryndaǵy úles 86,6 paıyzǵa jetip, respýblıka boıynsha úzdik kórsetkishke qol jetti. Iаǵnı, bul tutas Qazaqstan aýmaǵynda shyǵarylǵan azyq-túliktiń 40 paıyzdan astamy Almaty oblysynda daıyndalǵan degen sóz. Al óńirdiń ónerkásip salasynda myńnan astam kásiporyn jumys istep tur. Olarda 70 myńnan astam adam turaqty jumys isteıdi.
Aıtpaqshy, oblys ónerkásibiniń ónimi ishki naryqtyń suranysyn ótep qana qoımaı, shetelge de shyǵyp otyr eken. Eksport geografııasy da jyl saıyn keńeıip keledi.Máselen, et óńdeıtin "Imperııa Fýd" kásiporyny Qytaı, Iran eli naryǵyn ıgerdi. "AzııaAgroFýd" seriktestigi Qyrǵyzstan men О́zbekstanǵa un jetkizedi. Al Jarkenttegi krahmal-sirne zaýytynyń daıyn ónimine Qytaı, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstan, Reseı eliniń naryǵy táýeldi bola bastady. Kondıterlik ónim shyǵaratyn "Hamle kompanıı LTD" seriktestigi de Qyrǵyzstan, Reseıge, О́zbekstan tutynýshylaryna daıyn ónim eksporttaıdy.
Toq eterin aıtqanda, otandyq agroónerkásip kesheniniń damýy elimizdiń álemdi aıtpaǵanda, EAEO aýmaǵy azyq-túlik óndirisindegi basty oıynshylardyń birine aınalýǵa múmkindik beredi. Onyń ishinde Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy salasy draıverge aınalýy tıis. Demek, bizdiń dıqandar ekken dánniń ónimi men shopandar ósirgen maldyń eti ózimizdi ǵana emes, adamzattyń biraz bóligin asyraýǵa qyzme tetýi tıis. Oǵan el ishiniń qabileti jetedi jetedi ári negizi bar. Munyń anyq dálelin biz joǵaryda Almaty oblysynda atqarylǵan istiń mysalynda aıttyq...
Almaty oblysy
