Bul turǵyda elimizde birqatar máseleler qolǵa alynǵanymen, ekologııalyq ahýaldy jaqsartý isinde sheshimin tappaǵan túıin áli de jetkilikti. Aıtalyq 2019 jyldyń orta sheninde Nonews veb-saıtynda Numbeo statıstıkasyna sáıkes qorshaǵan ortanyń lastaný deńgeıine qatysty álem elderiniń reıtıngi jarııalandy. Osy reıtıngte Qazaqstan álemdegi 109 eldiń ishinde 25-oryndy qanaǵat tutypty. Bul elimizde tómen ekologııalyq ahýal qalyptasyp otyrǵanyn kórsetedi. Munyń sebebi nede? Buǵan deıin júrgizilgen zertteýler elimizdegi sharýashylyq júrgizýshi sýbektiler óz qyzmetterin atqarý kezinde ekologııalyq talaptar men zańdylyqtardy oryndaýǵa enjarlyq tanytyp kelgenin dáıekteıdi. Mundaı jaǵymsyz jaıt óz kezeginde atalǵan máseleni retteýdiń tómen deńgeıine ákelip soqtyrǵan.
Sonymen birge qorshaǵan ortanyń lastanýynyń joǵary deńgeıine qazirgi qoldanystaǵy Ekologııalyq kodekstiń solqyldaqtyǵy da yqpal etkeni baıqalady. Ekolog-mamandardyń málimdeýinshe, eldiń basty ekologııalyq qujaty bir ǵana «ózin-ózi baqylaý» jáne «qaldyq qarjylandyrý» qaǵıdattaryna negizdelip keldi.
Osy jyldar ishinde atalǵan kodekske «ákimshilik kedergilerdi azaıtý maqsatynda» 64 ret túzetý engizilgeni de elimizdegi zııandy qaldyqtar shyǵaratyn iri kásiporyn ıeleriniń aıaqtaryn alshań basýyna qolaıly jaǵdaı týǵyzdy. Onyń basym bóligi 2015-2018 jyldar aralyǵynda jasalǵan eken.
Bes jyl buryn Kásipkerlik kodeksi qabyldanǵan kezde de ekologııalyq baqylaý talaptary edáýir tómendetilgen. Sóıtip áleýmettik-ekologııalyq mańyzy joǵary sharalar sýbektige barmaı-aq bir ǵana profılaktıkalyq baqylaýlar júrgizýmen aýystyrylǵan. Osy ýaqyt aralyǵynda kásipkerlerge salynatyn ákimshilik aıyppul men aryz mólsherin edáýir mólsherde tómendetý máselesi qaıta qaralǵan. Buǵan qosa aıyppul tóleýge jatatyn lastaýshy zattar tizilimi de qysqartyldy. Osylaısha, «áı deıtin áje, qoı deıtin qoja» bolmaǵan soń elimizdegi aýany lastaýshy kásiporyn ıeleri ekologııalyq talaptardy belden basýdy ádetine aınaldyrdy. Atalǵan kereǵar kórinistiń elimizdiń jetekshi ındýstrııaly aımaǵy Aqtóbege qatysy jóninde oblystyq ekologııa departamenti basshysynyń orynbasary Erbolat Qojyqov jetkizdi.
– Budan on jyldan astam ýaqyt buryn, ıaǵnı 2008-2009 jyldary tek Aqtóbe oblysy boıynsha qorshaǵan ortany lastaǵany úshin jınalǵan tólemder somasynyń kólemi shamamen 20 mlrd teńgege jaqyndap qalatyn-dy. Áıtse de 2019 jyly oblystyq bıýdjetke túsetin aıyppuldar men tólemder mólsheri eki esege deıin tómendep, nebári 9 mlrd teńgeni qurady. Muny tabıǵat paıdalanýshylardyń ekologııalyq talaptarǵa nemquraıdy qaraýynyń saldary desek, qatelese qoımaspyz, – dedi ol.
Árıne, mundaı jaǵdaı óńirdegi iri kásiporyndarda qorshaǵan ortaǵa emıssııany azaıtý jáne óndiristi jańǵyrtý jumystary múldem júrgizilmegen degendi bildirmeıdi. Oblystaǵy iri kásiporyndardyń biri Aqtóbe hrom qosyndylary zaýyty 2001 jyldyń ózinde kommersııalyq ónimderge arnalǵan shıkizat óndirýdiń tyń tehnologııasyn engizgen edi. Osylaısha monohromıt tunbasyn shlamdy toǵandarǵa ornalastyrýdy tórt ese azaıtýǵa jol ashyldy. Sonymen birge alty valenttik ýly hrom quramy alty esege deıin tómendetildi. Ári atmosferalyq aýaǵa kanserogendi qosylystar men kalsıı hromdary shyǵarylýyn boldyrmaýdyń taptyrmas múmkindigi jasaldy. Arada úsh jyl ótken soń irgeli kásiporyn ISO14001 talaptaryna sáıkestik sertıfıkatyna qol jetkizdi.
Mundaı oń mysaldy Dóń taý-ken baıytý kombınatyna qatysty aıtýǵa da bolady. Munda artyq jáne qýys jynystardy paıdalanylǵan karerlerge ornalastyrý tehnologııasy engizildi. Onyń kómegimen qorshaǵan ortaǵa teris áserdi edáýir kólemde tómendetýge múmkindik týdy. Sondaı-aq óńirde «Jasyl ekonomıkany» ornyqtyrý jónindegi is-qımyl baǵdarlamasy ekologııalyq ahýaldy saýyqtyrýdyń bir joly retinde qarastyrylǵan. Ony óńir jańashyldary ıtalııalyq ınvestorlarmen birlese otyryp júzege asyrýda. Byltyr Qarǵaly aýdanynda qýaty 48 megavattyq jel-elektr beketiniń alǵashqy kezeńi iske qosyldy.
Áıtse de joǵaryda aıtylǵandaı, óńirdegi saýsaqpen sanarlyqtaı kásiporyndardyń ekologııalyq normatıvti tolyq júzege asyrý jónindegi qapysyz qadam-qımyly júzdegen iri jáne ortasha kásiporyn shoǵyrynda azdyq etetini de aıan. Sol sebepti Aqtóbe oblysynyń ekologııalyq jaǵdaıy kúrdeli kúıinde qalyp keledi. О́ıtkeni óńir aýmaǵynda aýany lastaýshy zııandy zattar kólemi jyldan-jylǵa ósýde. Bul turǵyda Aqtóbe óńirler arasynda tórtinshi orynda tur.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev byltyr oblysqa kelgen saparynda oryn alǵan ekologııalyq problemalarǵa basa nazar aýdarǵan bolatyn. Ekologııalyq problemalardy sheshýdegi basty tetikterdiń biri – qorshaǵan ortaǵa teris áserin tıgizetin faktorlardy barynsha tómendetý. О́ńirde istiń osy tusy eki aıaǵyn teń basa almaı tur deýge bolady. Bul turǵyda sońǵy jyldary zańdy tulǵalar óz qadamdaryn qorshaǵan ortaǵa zııan keltiretin paıdamen ólshep júrgenderi ókinishti-aq.
Ekologııalyq qarym-qatynastardy tunyǵy laılanbaǵan qorshaǵan ortany lastaǵany úshin tólegen iri kólemdegi aıyppul aqshasymen ólsheýge múldem bolmaıdy. Aqıqatyn aıtqanda, qorshaǵan orta Ata zańymyzda kórsetilgendeı – memleketimizdiń basty baılyǵy. Beınelep aıtqanda, bul – ult densaýlyǵynyń kepili. Máselen, sońǵy kezde medısına men densaýlyq saqtaý salasyndaǵy qarjylandyrý kólemin kóterý qajettigi jóninde jıi aıtyla bastady. Durys-aq, bul – quptaýǵa da, qoldaýǵa da turarlyq másele. Sonymen birge buryn bolmaǵan aýrý túrleriniń ósýine qandaı qubylystardyń áser etkeni udaıy nazarda tursa, utylmas edik. Iаǵnı ekolog-ǵalymdar aýrýdyń 30 paıyzy qorshaǵan ortanyń lastanýymen baılanysty bolatynyn málimdep otyrǵan jaǵdaıda, aıtylǵan jaıttyń ózektiligi tereńdeı túspek. Búginde el azamattary Parlamentte talqylaý satysynda jatqan jańa Ekologııalyq kodeksten úlken úmit kútedi.
– Munda atmosferalyq aýaǵa jiberilgen zııandy zattar men qaldyqtardy barynsha tómendetý úshin eń ozyq tehnologııany qoldanǵan otandyq jáne sheteldik kompanııalardy ekonomıkalyq turǵydan yntalandyrýdyń tıimdi tutqalary qarastyrylǵan. Sonymen birge ekologııalyq kodeks jobasynda keshendi ekologııalyq ruqsat ala almaǵan kásiporyndar úshin tólemderdiń edáýir ósýi belgilengen. Sondaı-aq ekologııa salasynda oryn alǵan quqyq buzýshylyqtar úshin ákimshilik jaýapkershilikti qatańdatý máseleleri de keńinen kórinis tapty. Jańa ekologııalyq kodeks jobasyndaǵy múndaı ózgerister elimizdegi birqatar alpaýyt kásiporyn ıelerine unamaýy múmkin. Sondyqtan olar bul kodekstiń qabyldanbaýyna múddeli bolýy ǵajap emes. Degenmen jańa kodeks elimizdegi kúrdeli ekologııalyq problemany retteýge oń yqpalyn tıgize alatynyna senimimiz mol, – deıdi Aqtóbe oblysy boıynsha ekologııa departamenti basshysynyń orynbasary Erbolat Qojyqov.
Shyn máninde, jańa ekologııalyq kodeks elimizdegi qorshaǵan ortany lastaıtyn iri kásiporyndardyń jaýapkershiligin kóterýge yqpalyn tıgizip, ekologııalyq mádenıettiń ósýine oń áserin tıgizetin bolsa, el-jurttyń tilegi qabyl bolǵany emes pe?!
AQTО́BE
