ASPAN QYZY

Anar Aspan esimi qulaqqa jaqsy estiledi, aıtylǵanda da ádemi. Anary túsinikti, al Aspan degen... Qazekeń qoıa beredi ǵoı deısiz. Tutas aýyldyń tútinin sóndirip ketetin oba, sheshek sekildi aýrýlardy, kóz tııýdi aldaımyn dep Itbaı, Shulǵaýbaı dep at qoıa beretin qazekeńniń bir urpaǵy kóńili sharyqtap otyryp qyzyna túpsiz aspandy qııa salǵan ǵoı dersiz. Qatelesesiz. Respýb­lıkaǵa belgili jýrnalıst, 2007 jyly Prezıdent grantyna ıe bolǵan Anar Aspan, ıakı Bákirova ózine osy búrkenshek atty mektep tabaldyryǵyn attamaı turǵanda ózi tańdap alypty.Besikten beli shyqpaı jatyp Aspanqyzy bolyp júrgen ne degen pysyq, atjalman qyz dersiz. Pysyqtyǵyna keli­ser­miz, al ekinshisine... joq. Osy esim­niń astarynda qarshadaı qyzdan búginde elý atty belesten ótip jat­qan salıqaly jannyń júregin syz­datyp kelgen uly qasirettiń jatqanyn bylaıǵy jurt qaıdan bilsin. Bolyp tolǵan, bir-birin qabaq­pen túsinisetin baqytty áke-sheshe tańdap alýǵa balanyń qaıdan quqyǵy bolsyn. Quıtaqandaı Anardyń qolań shashy belin japqan aı júzdi anasynyń, qoı aýzynan shóp almaıtyn momyn anasynyń adýyn, otbasynan ashy sýdy artyq kóretin ákesinen únemi taıaq jep júretindigi esinde qalypty. Otbasynda osyndaı jaǵdaı únemi qaıtalanady eken. Úıdegi jylylyqty, áke meıirimin ázázil araq urlap ketken-di. Únemi ashy taıaq astynda qaıqańdap júretin áziz ana jylaı-jylaı tórkinine ketti. Aǵasyn jiberip qos qulynshaǵyn aldyrdy. Naǵashy aýyly. Eshkim betterine jel bolyp tımeıdi. Úıdegi tátti-dámdi aýyz­darynda. Biraq, úlkenderdiń sábı júregin julym-julym etip qazymyrlanyp ketetin bir ádeti bar ǵoı. Kimniń qyzy ekenin, qalaı kelgenin bile tura kezdese qalǵany “Kimniń qyzysyń?” dep suraıdy. – Aryntaıdyń qyzymyn. Bes jasar qyz osylaı deıtin. – Oý, ol seniń naǵashyń ǵoı. Týǵan naǵashyń qalaı saǵan áke bolady? Bárin bilip turyp taǵy qajaıdy úlkender. Bir kúni bes jasar qyzdyń tózimi taýsyldy. Ishtegi sher jalyn bolyp aqtaryldy. – Men eshkimniń qyzy emespin. Aspannan tústim, aspan­nyń qyzymyn. Al, ne deısiz, taǵy surańyzshy? Úlkenderge ókpeleımin dep As­panqyzy bolyp ketken qarshadaı qyz arada jıyrma jyl ótip, aýdan­dyq gazetke tilshi bolyp kelgende osy psevdonımdi tańdaǵan. “Mende balalyq shaq bolǵan joq qoı”. Syrt qaraǵanda tórt qubylasy túgel jandaı kórinetin, qazdaı mamyrlap basyp, jetim-jesirdiń kóz jasyn súrtip júretin belgili jýrnalıst Anar Aspan osylaı deıtin. Mektepte oqyp júrgende asqar taýdaı kóretin naǵashysy dúnıeden ótti. Araǵa jyl salyp álemdegi bar jylylyqty qos qulynshaǵyna jıyp berýge tyrysyp júretin anasy qaıtty. On jasta edi. Aspan aınalyp jerge túskendeı aýyr ýaqyt. Esinen adasa jazdap júrdi. Kári qoıdyń jasyndaı jasy qalǵan áje, qalqaıǵan naǵashy sheshe óz balalary jáne jıen­derimen jel ótinde qalǵan. Ol on jasynda balalyqpen qoshtasty. Kóz jasyn kórsetpeýdi úırendi. О́zderine aıap, músirkeı qaraǵan adamdarǵa ishteı eregisti. “Kórersińder, men áli myqty bolamyn. Atym, ataǵym shyǵady. Aldyma kelesińder áli”... Al, oǵan deıin kóp ýaqyt bar edi. Sol jyly jazda naǵashy sheshesimen birge maqtaǵa shyqty. Orta mektepti bitirgen soń joǵary oqý ornyna bara almaǵan. О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynyń aıaǵynda Semeıdiń Shubartaý aýdanynyń jastary úndeý qabyldap, aýylda qalyp, malshy, mehanızator bolýǵa shaqyrǵan. Keńestik ıdeologııa áseri. Anar da belsenip shyqty. “Alaý” komsomol jastar zvenosyn qurdy. “Júzimdik” keńsharynyń dırektory Rasýl Myrzahmetov zvenodaǵy on eki qyzǵa birdeı etip, qyp-qyzyl matadan kóılek tiktirip berdi. Kámshat Dónenbaeva, Jadyra Taspambetova ápkeleri sekildi traktorǵa mindi. Jeti jyldan soń anasyndaı bolǵan naǵashy sheshe­siniń ruqsatyn alyp, QazMÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetine oqýǵa tústi. Ásili, taǵdyr Anarǵa qyryn qaraýyn, qatal synyn qoımapty. О́z erkimen áskerge suranyp barǵan baýyry bir sodyrlardyń lańynan basyna kirpish tıip, júıkesi zaqym­danyp oralǵan. Tósekke tańylǵan baýyryn arqalap júrdi Anar. Syrttaı bólimge aýysýǵa bel baı­lady. Dúnıede jaqsy adamdar kóp qoı. Syrty sýyq, ishi jyly ustazy Temirbek Qojakeev: – Inińdi osynda ákel. Ekeýińe bir bólme beremin. Oqýyńnan qalma,– degen. Alaıda, aýyldyń dámi tartyp tur eken. Anar Aspan Keles aýdanyndaǵy “Maqtashy” gazetine jumysqa turdy. Saryaǵashtaǵy “Qyzyl Tý” gazetinde tilshi boldy. Keıinnen oblystyq “Ońtústik Qa­zaqstan” gazetine qyzmetke or­nalasty. 1999 jyly quqyqtyq taqyryptarǵa negizdelgen “Aqıqat-Istına” gazetin ashyp, táýelsiz basylymda baǵyn synady. Oblys jýrnalıstıkasynda aıtary, ja­zary bar jýrnalıst Shymkent qalalyq “Shymkent kelbeti”, “Panorama Shymkenta” gazet­teriniń bas redaktory, oblystyq “Ońtústik Qazaqstan” gazetiniń bas redaktory boldy. Qazaqstandaǵy eń halqy kóp, qazaq zııalylary kóp shyqqan oblystyń bel gazetine áıel zatynan tuńǵysh redaktor bolý Anar Aspanǵa jazylǵan eken. Onyń jazǵan maqalalarynan jylylyq, júrek lúpili ańǵarylyp turady. Qos qolymen basyn ustap, qandaı jaqsy teńeý tabamyn, maqalam qaıtse ajarly bolady demeıdi, boıaýy qanyq tilmen qarapaıym jazady. Balaǵa da túsinikti, qarııaǵa da uǵynyqty. Taqyryp qoıýǵa sheber. Maqalany oqytpasqa qoımaıdy. Atyn atamaı-aq qoıalyq, Ońtústikte úlken izi qalǵan oblys basshysy bar edi. Sonaý qıyn ýaqyttarda úıde jylý, jaryq bolmaı, jurt tamaǵyn pisirý úshin tezek terip ketkende, eldiń bar keregin túgendep bergen sol ákim bir adamǵa qııanat jasady. Mektep túlekteriniń stadıonda ótken keremet keshi edi. Sol kúni jańbyr shelektep quıǵan. Klıenkadan qalqalaǵan minbede oblys ákimi úzdikterdi marapattap turǵan. Qalqaǵa úımelegen sý tolyp, laq etip aqtaryldy. Ákimniń ústine. Gramotalarǵa sý ótken, oqýshy­lardyń aty-jónin aıyrý múmkin emes. Ashýǵa býlyqqan ákim bilim departamentiniń bastyǵyn ornynan aldy. Bilim departamentiniń bastyǵy isker áıel bolatyn. Anar Aspan “Jańbyr jýǵan eńbek” degen maqala jazdy. Oń­tústikte de parasyz bastyq bolýǵa bolatyndyǵyn dáleldep ketken ákim maqalany oqyǵannan keıin “Qap, obal jasadym-aý”, depti. “Uıattan ólgen shal” degen ma­qala jazdy. Bir aqsaqaldyń qyzy ózge dinge ótip ketken. “Balamnyń meni tyńdamaǵany – meniń ólgenim” dep qatty namystanǵan aqsaqal jaqyn-jýyǵyna habar bergizipti. Qyzy aqylsyz emes eken. Aıaǵyna jyǵylyp jylapty. О́z dininde qalǵan. О́mirdiń ózinen oqıǵany oıyp alyp, qanyq jazatyn Anardyń maqalalary jabyqqan jandarǵa, adasqan adamdarǵa arashashy bolyp júredi. Dosymyzǵa barǵanda esik kózinde otyrǵan adamdardy kóp kórer edik. Kembaǵaldar. Kezek kútip kiredi. Anar shúlen tarat­qandaı aqsha úlestirip otyrady. Olar da bilip alǵan. Aı aralatyp keledi. Batasyn beredi. – Bul adamdardy kedeı-kepshik dep bireýler keýdeden ıteredi. Artyqpyn dep oılaıdy. Kóńilin qaldyrady. Erteń bulardyń da balalary erjetip, ishinen el aǵalary shyqpasyna kim kepil. Adamdar bir-birine qaıyrymdy bolý kerek qoı,– deıdi Anar. Osy qyzdyń júregi ózgelerden úlken shyǵar dep oılaısyń. О́ıtkeni, onyń da qar­jydan taryǵyp júretin ýaqyttary bolady. О́mirdiń táttiligi osyndaı jaq­sy adamdardyń kóptiginen tany­lady. 2007 jyly sh­y­ǵar­ma­shy­lyǵynyń mazmundylyǵymen El­basy gran­tynyń ıegeri atanýy da kóptiń tileýi shyǵar... Baqtııar TAIJAN. ShYMKENT.