Elimizdiń búgingi qol artqan tabysy, baǵyndyrǵan bıigi, jetken jetistigi, derbes el retinde irgesin bekitip, keregesin keńeıtip qana qoımaı, alty qurlyqqa tanylýy – munyń bárinde Elbasynyń ushan-teńiz eńbegi, erligi men órligi, qaltqysyz qyzmeti men qajyr-qaıraty jatyr.
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasynyń elimizdiń baıandy bolýyna qosqan úlesi baǵa bergisiz zor! Nursultan Ábishuly tarıhtyń syndarly saǵatynda bıliktiń basynda bolyp, tereń saıasatkerliginiń arqasynda eldiń táýelsiz dara jolyn qalyptastyra bildi. Búginde búkil álem Qazaqstandy damyǵan el dep moıyndaıdy, dúnıeniń tórt qubylasymen teń aralasamyz.
Saryarqanyń tórinde azamattyǵymyzdyń Sholpan juldyzyndaı bolyp el júregi jańa astana boı túzedi. Onyń da bas arhıtektory Elbasynyń ózi. Jańa elordanyń sáni men máni de, sáýleti men dáýleti de táýelsiz Qazaqstandy tórtkúl álemge pash etti.
Elordany Nur-Sultan dep ataý ádildik ıdealdaryna tolyq jaýap beretinine, qazaqstandyqtardyń basym kópshiliginiń úmitterine sáıkes keletinine kámil senemin.
Tarıhymyzda birinshi ret shekarany halyqaralyq sharttarmen qujattap bekittik. Soltústik óńir qazaq rýhyna qanyqty. Sanymyz ósip, sapamyz jańaryp, el rýhy, eńsesi kóterildi. Kóshimiz túzelip, ánimiz kókte erkin shyrqala bastady, qazaqpen qazaq qazaqsha sóılesip, tili joıylyp ketý qaýpinen aryldy.
Eń bastysy, derbes eldiń ózindik zańnamasy qalyptasyp, halyq konstıtýsııalyq erkindik aldy. Memleket jáne qoǵam múddesine kerekti shekteýlerden basqaǵa Ata zań negizinde ruqsat etilip, azamattar erkin ómir súrý bostandyǵyna jetti. Joqshylyq qorqynyshynan, sóz sóıleýge tyıym úreıinen halyq qutyldy. Onyń ishki ómirine eshkim aralaspaıtyn boldy.
Elbasynyń batyl da ýaqtyly sheshimderiniń arqasynda barlyq synaqtardan súrinbeı ótip, ekonomıkasy berik, halyqaralyq arenaǵa tanymal, demokratııalyq jáne zaıyrly elge aınaldyq. Sonyń bárinde N.Nazarbaevtyń qoltańbasy men tarıhı qyzmeti tur.
Osyǵan deıin Tuńǵysh Prezıdenttiń táýelsiz Qazaqstannyń negizin qalap, jas memleketti álem moıyndaǵan abyroıly elge aınaldyrǵan jahandyq deńgeıdegi qaıratkerligi týraly kóp aıtyldy. Tomdalǵan kitaptar da jazyldy, áli de jazylmaq...
Bul maqalada men Elbasynyń memleket tizginin ustaǵan birinshi kúnnen, barlyq syn-qaterlerden tek zańdylyqty nyǵaıtyp, demokratııalyq qundylyqtardy berik ustap, Konstıtýsııaǵa qatal baǵynǵan kezde ǵana jetýge bolatynyn tereń kóre bilgenine oqyrmandardyń nazaryn aýdarǵym keledi.
Qoryta aıtqanda, óz maqalamdy Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti − Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń konstıtýsıonalızmge negizdelgen jáne zań ústemdigin qatań saqtap, sol arqyly elimizdi álemge tanymal qylǵan zor eńbegine arnamaqpyn.
Qazaqstannyń bir sıpaty Konstıtýsııamyzben aıqyndalǵan quqyqtyq memleket ekendiginde. Quqyqtyq memleket retinde basqarý ınstıtýttarynyń ornyǵýy men olardyń modernızasııalaný kezeńderi Elbasynyń konstıtýsııalyq ıdeıalarynan, quqyqtyq kózqarastarynan bastaý alǵanyn ashyq aıtý kerek.
Derbestikti alýǵa umtylý kezeńi bastalǵanda Nursultan Ábishuly kóregen basshy retinde bolashaq táýelsizdigimizge negiz bolatyn alǵashqy qadamdarǵa batyl bara bildi. Sol qıyn jyldary qoǵamdyq qatynas sýbektileriniń ınstıtýsıonaldy jadyna laıyqtap, ýaqyt suranysyn eskere otyryp, KSRO-dan qalǵan Konstıtýsııa tusynda kóptegen zańǵa ózgerister kirgizip, quqyqtyq reanımasııa jasap, erekshe kóregendikpen ýaqytty uta aldy.
Elbasy Keńes Odaǵynyń aldaǵy ydyraýy jaǵdaıynda Qazaqstandy júıeli daǵdarystan shyǵarý úshin neni, qalaı jáne qashan jasaýy qajet ekendigi týraly naqty túsindi. Álemdik tarıh pen saıasatty joǵary deńgeıde bile otyryp, jaqynda memlekettik táýelsizdikke ıe bolǵan elderdiń basshylary men úkimetteriniń áreketterin únemi zerdeleı otyryp, joǵary damyǵan memleketter evolıýsııasynyń, sondaı-aq demokratııalyq transformasııa aıasyndaǵy oryn alǵan saıası jáne ekonomıkalyq tranzıt mysaldaryn muqııat zertteı bildi. Sol arqyly tereń jáne kópvektorly jańǵyrtýdyń shynaıy qazaqstandyq joly týraly naqty túsinik qalyptastyrdy.
Táýelsizdiktiń ár sáti, kúni qymbat. Qazir azattyqtyń úshinshi onjyldyǵyn túıindeıtin tusqa kelip qalǵanymyzdy eskersek, onda ótkenimizge jáne osy kúnge qalaı jetkenimizge búgingi kún turǵysynan baǵa berýimiz kerek-aq. Al bul rette qazirgi zamanǵy qazaqstandyq memlekettilikti qalyptastyrýdaǵy jáne damytýdaǵy Elbasynyń róli men ólsheýsiz eńbegin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Bul maqalada men Elbasynyń sol eńbegine alǵash ret jeke kózqarasymdy bildirip otyrmyn. Toqsanynshy jyldardan osy kúnge deıin jalǵasyp kele jatqan osynaý tarıhı proseske qatysýǵa senim berilgen Tuńǵysh Prezıdenttiń serigi retinde basty sátterdi qamtyǵym keledi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń turaqty jáne údemeli damýy birinshi kezekte prezıdenttik basqarý nysanyn engizýmen tikeleı baılanysty ekenin atap ótken jón. Qazaqstannyń egemendi memleket retinde naqty qalyptasýy 1990 jyldyń 24 sáýirinen bastalady. Naq osy kúni Qazaqstanda alǵash ret prezıdenttik laýazym engizilip, Qazaq KSR Prezıdenti laýazymyna Nursultan Ábishuly Nazarbaev saılandy. О́z halqynyń shynaıy patrıoty, tájirıbeli saıasatker retinde Tuńǵysh Prezıdent sol ýaqyttyń ózinde búkilodaqqa joǵary deńgeıdegi basshy-praktık retinde tanylyp úlgergen bolatyn. Ol odaq deńgeıinde júıeli aldyn ala boljaı alatyn, zaman tynysynyń tamyryn tap basa biletin qabiletke ıe, joǵary basqarýshylyq tájirıbesi bar jáne sol kezdegi óte talantty jas basshy boldy.
Ol ýaqyt Qazaqstannyń memleket retinde qalyptasýyndaǵy óte bir qıyn jyldar edi. Memlekettiń qazynasy bos, qyzmetkerlerge jalaqyny ýaqtyly tóleý múmkin emes, zeınetkerler úkimetke qolyn jaıyp, áıelder ala dorba kóterip, bazar aralap ketken zaman bastaldy. Elimizdiń ár túkpirinde tapshylyq, qobaljý. Oǵan jurtty kóshege shaqyryp, qoltyqtaryna sý sepkenderdi qosyńyz.
Sol qıyn kezde Nursultan Ábishuly sabyrlylyq pen salqynqandylyq saıasat ustanyp, órt shyǵatyn jerge sý sebelep, daý týatyn tusta buqarany ymyraǵa keltire aldy. Sheshýshi kezde eshqandaı qıyndyqtardan qoryqpastan batyldyq tanytyp, jol taba bildi (Qaraǵandydaǵy shahterler narazylyǵy, Oraldaǵy kazaktardyń dúmpýi jáne t.b.). Elbasynyń joǵary basshylyqqa birden kele salmaı, halyqtyń ortasynan shyqqany sonda baıqaldy. Sonaý qarapaıym metallýrg bolǵan jyldardan beri qanshama joldan ótip, ysylyp, synaqtardan súrinbeı, tájirıbe jınap, bolattaı shyńdalǵany sonda anyq kórindi.
Árbir uly zańnamanyń mátini alǵashynda harızmatıkalyq tulǵanyń oıynda normatıvtik model esebinde qalyptasyp, joba bolyp, ártúrli satydaǵy synnan ótýden bastaý alady.
El táýelsizdiginiń negizi bolǵan barlyq tarıhı zańdardyń qabyldanýynda Tuńǵysh Prezıdenttiń quqyqtyq ustanymy sheshýshi ról atqardy.
1990 jylǵy 25 qazandaǵy Qazaqstannyń memlekettik egemendigi týraly Deklarasııasy memlekettik bılik organdarynyń qurylymy men quzyretiniń derbestigin aıqyndap, Keńestik Odaq aıasynda daralana bastaǵan memlekettiliktiń jańa kórinisin anyqtady.
Sol kezde qabyldanǵan jańa zańdar, eski zańnamalarǵa jasalǵan túzetýler men qosymshalar jańa ýaqyttyń talabyna saı el ekonomıkasyn, áleýmettik, mádenı salany derbestik saıasatyna ıkemdedi.
1991 jyly 1 jeltoqsanda alǵashqy tikeleı prezıdenttik saılaý ótti. Halyqtyń erkimen N.Á.Nazarbaev saıasatty aıqyndaý jáne ony barlyq qazaqstandyqtardyń atynan júrgizý quqyǵyna ıe boldy.
Al 1991 jyly 16 jeltoqsanda qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańy Otanymyzdy táýelsiz, eshkimge bodan, odaqtas emes, derbes el ekenin, onyń ǵasyrlar boıy ańsaǵan bostandyq kúni týǵanyn álemge pash etken tarıhı ulyq qujat boldy. Konstıtýsııalyq zań Qazaqstan Respýblıkasyn halyqaralyq taný prosesine bastaý boldy.
Bul zań konstıtýsııalyq basqarý qurylymdaryn, memlekettik apparatty, adam erkindigi men bostandyqtaryn qalyptastyrý alańynda tuǵyrly negiz boldy. Ol tarıhı qujatta Elbasynyń qoltańbasy men quqyqtyq ıdeıasy jarqyn kórinis tapty.
Respýblıkamyzdyń alǵashqy Konstıtýsııasy 1993 jyly 28 qańtarda qabyldandy. Onda elimizdiń derbestigi, bılik formasy burynǵy óktem júıeden jańa demokrattyq lıberaldy qundylyqqa baǵyt alǵan konsepsııaǵa negizdelgeni alǵash ret aıshyqtaldy.
Deı turǵanmen, bul Konstıtýsııa ótpeli kezeńde sana men mentalıtettiń aýysýyn normalyq mámilege keltirýge baǵyttalǵan, táýelsiz eldiń zańdarymen qosa KSRO-nyń keıbir normatıvtik zańnamalary teń qoldanylady degen dýalızm men konformızmge táýeldi qujat boldy. Norma básekelestigi, ásirese naryqtyq qatynastarda, quqyq qoldaný jáne sot tájirıbesinde qoǵamdyq qatynastardy kúrdeli mehanızmniń rettelý sanattarynda erekshe bilindi.
Meniń Elbasymen eń alǵash ret betpe-bet kezdesýim de sol kezderge tuspa-tus keldi. Toqsanynshy jyldardyń basynda men Joǵarǵy Sot Tóraǵasynyń orynbasarlyq qyzmetine saılanyp, biraz ýaqyt Tóraǵanyń mindetin ýaqytsha atqardym.
Elbasy respýblıkanyń quqyq qorǵaý organdarynyń basshylarymen kezdesýde reforma jasaý úshin eldegi qylmystyń deńgeıine alańdaýshylyǵyn bildirip, qoǵamdyq tártipti qalyptastyrý mańyzdylyǵyn, sot júıesin reformalaý, onyń mártebesin jańasha retteý týraly oılaryn basa aıtyp, barlyǵyn ozyq álem tájirıbesi aıasynda ońtaılandyrý kerek ekenin jıi qozǵap júrdi.
Ýaqyt adam ómirinen oza qımyldaǵan sol toqsanynshy jyldar qoǵamnan naryqtyq qatynasqa beıimdelý, demokratııalyq, zaıyrlylyq qundylyqtardy qalyptastyrý sııaqty tyń baǵyttardy talap etti. Memlekettiń damýyn jańasha modernızasııalaý, ózgemen terezesin teńestirý strategııasy jańa Konstıtýsııa, ózgeshe qurylym modeli kerektigin qajetsindi.
Tuńǵysh Prezıdenttiń bastamashyldyǵymen, 1995 jyly 30 tamyzda búkilhalyqtyq referendýmda qoldanystaǵy Konstıtýsııa qabyldandy. Ony maquldaǵan halyq, usynǵan Elbasy bolatyn. Konstıtýsııa memleketimizdiń basty ınstıtýsıonaldyq negizderin ornyqtyratyn halyq pen bıliktiń negizgi sharty, kelisim qujaty, ulttyq ıdeologııa mańyzyna ıe boldy.
Konstıtýsııanyń jobasy boıynsha jumys barysynda Tuńǵysh Prezıdent is júzinde jıyrmadan astam sheteldik konstıtýsııany ózi zerdelep, pysyqtaǵany týraly buǵan deıin de kóp aıtyldy. Ol mysaldy odan ári tereńdetpeı-aq, osymen qanaǵattanaıyq.
Jańa Konstıtýsııada memleket formasy qandaı bolmaq? Basqarý tetikteri qalaı retteledi? Adamnyń jáne azamattyń tabıǵı jáne pozıtıvtik quqyqtary qandaı deńgeıde bekıdi, erkindik pen bostandyq qalaı baıan etiledi, onyń kepili kim? Menshik formasy, onyń qundylyq esebinde bekýi, sot júıesi, konstıtýsııalyq baqylaý ınstıtýty, jergilikti aýmaqtyq basqarý tásili, bıliktiń tutastyǵy men ony tejeý salmaqtylyǵy qalaı bolýy kerek degen konseptýaldy máseleler túbegeıli anyqtalyp, normatıvtik sıpatyn aldy.
Memleket qalyptastyrýdyń álemdik tarıhynda asa mańyzdy quqyq jádigerleriniń avtory bolady. Shyńǵys hannyń «Uly Jasaq», Táýke hannyń «Jeti Jarǵy», Napoleonnyń «Azamattyq kodeksi» degendeı.
Búgingi qoldanystaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy – Tuńǵysh Prezıdent N.Nazarbaevtyń memleketshildik ıdeıasynyń quqyqtyq pozısııasynyń júzege asqan kórinisi. Konstıtýsııa álemdik ozyq tájirıbege súıengen, halqymyzdyń dástúr ádetine ıek artqan, ıntellektýaldyq qýatyna beıimdelgen jańa údemeli órkenıettik qundylyqtarǵa jeteleıtin baǵdarly qujat boldy. Elbasy onyń normalaryn jetik bilýmen qatar, jatqa aıtyp otyratyny onyń ár baby óz júreginen, tolǵanysynan týǵanynan dep oılaımyn.
Jańa Konstıtýsııa qabyldanǵan alǵashqy jyly quqyqtyq baza joqqa tán, Joǵarǵy Keńes óz jumysyn toqtatqan, al jańa Parlament áli saılanbaǵan bir vakýýmdy ýaqyt boldy. Sol kezde Elbasy álemde sırek kezdesetin erekshe quqyqbastamashylyq presedentke bardy. Zań qabyldaý fýnksııasyn óz qolyna alyp, Prezıdent úsh aıda júzden asa zańdyq kúshi bar jarlyq qabyldady. Aǵyn sýdyń tejeýin ashqandaı ekonomıkany reformalaýǵa quqyqtyq múmkindik bergen osy jarlyqtar KSRO-dan qalǵan kóterilýi qıyn josparly ekonomıkany, sosıalıstik sharýashylyq qurylymdaryn ózgertýge, Konstıtýsııa bekitken basqarý ınstıtýttaryn qalyptastyrýǵa teńdessiz úles qosty.
Jańa Konstıtýsııaǵa sáıkes tyń memlekettik qurylym ınstıtýttary jasaqtaldy. Memleket áleýmettegi kelispeýshilikti, daý-damaı, shıelenisti sheshý fýnksııasyn sotsyz atqara almaıtyny belgili. Konstıtýsııa jańa sot bıligi júıesiniń modelin usyndy. Arbıtrajdyq sottardyń fýnksııalaryn jalpy ıýrısdıksııadaǵy sottarǵa bere otyryp, olardy taratý arqyly sot júıesiniń birligi bekitildi. Jergilikti sottardyń sýdıalaryn el Prezıdentiniń taǵaıyndaýy jáne Joǵarǵy Sot sýdıalaryn Parlament Senatynyń saılaýy tártibi engizildi. Sýdıalardy irikteý jáne olardyń táýelsizdigin qamtamasyz etý jónindegi organ retinde Joǵary Sot Keńesi men Biliktilik ádilet alqasyn qurý kózdeldi, sýdıalardyń mártebesi men adamnyń quqyǵyn jáne bostandyǵyn qorǵaý júıesindegi rólin nyǵaıta otyryp, olarǵa tıispeýshilik kepildigi kúsheıtildi.
Osylaısha, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda jańa Konstıtýsııa negizinde jańa sot júıesiniń irgesi qalanyp, onyń qyzmetiniń qaǵıdatty máseleleri retteldi.
Parlament Senatynyń Tóraǵasy, elimizdiń Joǵarǵy Sotynyń Tóraǵasy, Respýblıkanyń Bas Prokýrory, al qazir – Konstıtýsııalyq Keńestiń Tóraǵasy sııaqty joǵary memlekettik laýazymdarynda jumys isteı otyryp, men Elbasynyń kóptegen jumys kezdesýlerinde, respýblıkalyq keńesterde, Qaýipsizdik Keńesiniń, Senattyń otyrystarynda jáne Parlamenttiń birlesken otyrystarynda sóılegen sózderin turaqty tyńdadym. Prezıdentti Konstıtýsııalyq Keńestiń, sot júıesiniń, prokýratýra organdarynyń qyzmeti týraly habardar etip otyrdym.
Bilimi boıynsha zań salasynyń mamany emes adamnyń konstıtýsııalyq, quqyq qorǵaý taqyryby boıynsha túsinikteriniń sonshalyqty moldyǵyna, konstıtýsııalyq materııany tereń meńgergenine árqashan tańdanatynmyn. Ol adamnyń quqyqtary men bostandyqtary, qatynastardyń ekonomıkalyq negizderi, azamattyq qoǵam, saıası kózqarastar túrinde tolyq sýrette keshendi kóredi. О́ziniń osy ustanymyn mamandardyń nazaryna jetkize alady jáne opponenttermen ótkir pikirtalastarda qorǵaı alady.
Tuńǵysh Prezıdent konstıtýsııalyq quqyqtyq saıasatty jiti meńgere otyryp, ony júzege asyrý prosesinde árqashan Konstıtýsııada kórsetilgen Zań ústemdigine erekshe kóńil bóledi. О́ziniń sol senimin jeke úlgisimen dáleldep otyrady.
Elbasy Respýblıkany basqarýdy kúrdeli ótpeli kezeńde óz qolyna aldy. Ekonomıkalyq daǵdarys, qoǵamnyń belgili bir bóliginiń qundylyqty baǵdarlardy joǵaltýy, qylmystyń ósýi, sybaılas jemqorlyq jańa qoǵamdyq-ekonomıkalyq formasııanyń bazalyq negizderin, oǵan barabar naryqtyq ınstıtýttardy qurýǵa baılanysty túbegeıli sharalardy júrgizýge kedergi jasady.
Bul problemalardy sheshý joldary Memleket basshysynyń jeke baqylaýynda boldy, qajetti ýaqytta ol bul prosesti «qolmen basqarý» rejiminde úılestirdi. Myna bir jaǵdaı esime túsip otyr, 1999 jyly qalyptasqan ahýaldy esepke ala otyryp, respýblıka Prezıdenti quqyq qorǵaý jáne ózge de memlekettik organdardyń birinshi basshylary kirgen Shuǵyl shtab quryp, ony basqarýdy ózine qaldyrdy. Meni orynbasar etip taǵaıyndady. Shtab otyrystary aı saıyn, al keıde odan da jıi ótkizilgen bolatyn, olarda respýblıka óńirlerindegi qylmystyq ahýal, ózekti problemalar talqylanyp, sol boıynsha pármendi sheshimder qabyldandy. Ekonomıkalyq jáne áleýmettik sebepterdi joıý, memlekettik organdardyń ruqsat berý fýnksııalaryn ońtaılandyrý, qylmysqa qarsy kúreste basymdyqtardy qaıta qaraý jaǵdaıdy jaqsartýǵa, quqyq qorǵaý organdary qyzmetiniń tıimdiligin arttyrýǵa jáne azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtarynyń kepildikterin nyǵaıtýǵa múmkindik berdi.
Ásirese, sybaılas jemqorlyq faktileriniń aldyn alýǵa erekshe kóńil bólindi. Shetelderdiń oń tájirıbesin eskere otyryp, quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alýǵa basa nazar aýdara otyryp, sybaılas jemqorlyqqa qarsy jańa saıasat jasaldy. Elbasy ózi basqarǵan Shtab jumysynyń nátıjesinde eldegi qylmystandyrý prosesi tejeldi, qoǵamdy qylmystyq sıpattan aryltýǵa múmkindik ashty. Sol jyldardan bastap eldegi qylmys sany jyldan-jylǵa azaıa tústi. Penıtensıarlyq júıe reformalandy.
Halyqaralyq masshtabta konstıtýsııany damyp otyratyn quqyqtyq materııa retindegi qabyldaý týraly tezıs jalpy tanylǵan. Ol «tiri konstıtýsııa» dep atalatyn tujyrymdamanyń negizinde qalanǵan. Ata zańdy odan ári jetildirý oǵan túzetýler engizý jolymen, sondaı-aq konstıtýsııalyq baqylaý organdarynyń sheshimderi negizinde júzege asyrylady.
Damýdyń joǵary qarqyny, memlekettik basqarý júıesin jańǵyrtý, jahandaný, ekonomıkada, áleýmettik salada transformasııalaýǵa ákep soǵatyn qazirgi zamanǵy syn-qaterler jáne basqa da faktorlar birqatar memleketterde konstıtýsııalyq reformalar júrgizýge túrtki boldy.
Konstıtýsııa men qoǵamdyq jáne memlekettik damý qajettilikteriniń arasynda alshaqtyqqa jol berýge bolmaıtyny bizdiń el úshin de anyq boldy. Osy maqsatta Memleket basshysy óz kezeginde demokratııalyq reformalarǵa negiz bolyp, jyldam ósý úshin jaǵdaı jasaıtyn ózgerister engizýge bastamashylyq jasady.
О́tken jıyrma bes jyl ishinde konstıtýsııalyq reformalar júrgizý jónindegi prosestiń prezıdenttik formaty pysyqtaldy jáne bekitildi. Bul prosester kezinde de Elbasy qazirgi jáne bolashaq urpaq aldyndaǵy jaýapkershiligimen erekshelendi. Onyń negizin Ata zańdy barynsha saqtaý, onyń turaqtylyǵy men serpindiligin qamtamasyz etý quraıdy. Konstıtýsııany ózgertýge tek erekshe qajet bolǵan jaǵdaıda, eleýli dáleldeme bolǵan kezde, kútiletin saldarlar men yqtımal táýekelder túsindirilgende ǵana jol berildi.
Qazaqstanda ótken Konstıtýsııalyq reformalardyń árqaısysy qoǵamnyń evolıýsııasymen tikeleı baılanysty. Ata zań ýaqyttyń bolmysyn eskere otyryp, 1998, 2007 jáne 2017 jyldary júrgizilgen konstıtýsııalyq reformalar barysynda túzetýlerge, sondaı-aq 2011 jáne 2019 jyldary ishinara túzetýlerge ushyrady. Árbir Konstıtýsııalyq reforma qoǵamdy odan ári damytýǵa yqpal jasap, adam quqyqtary salasyn joǵary standarttarǵa jaqyndata tústi.
Konstıtýsııalyq materııany tolyǵymen bile otyryp, Elbasy Konstıtýsııanyń basty qundylyqtaryn, ıdeıalary men erejelerin aıqyndaıtyn tujyrymdamalyq qurylymdardy qalyptastyrýǵa sheshýshi áser etti.
Konstıtýsııaǵa ózgerister engizýde qalyptasqan Prezıdenttik format osy proseste saıasatty quqyqqa aralastyrmaýdyń jáne bolashaqta sapaly konstıtýsııalyq quqyq qoldanýdy qamtamasyz etýdiń kepili boldy. Tuńǵysh Prezıdent konstıtýsııalyq prosestiń sońǵy kezeńinde saıasatty ekinshi kezekke ysyryp, zań jobasyn zańger-mamandar daıyndaǵanyn qatań qadaǵalap otyrdy.
Konstıtýsııalyq reformalar mindetti túrde tereń jáne aýqymdy halyq saraptamasyn júrgizýdi, qazaqstandyqtardyń kópshiliginiń konstıtýsııalyq proseske qatysýyn qamtıdy. Bul prosess sondaı-aq árdaıym sheteldik ǵalymdardyń jáne halyqaralyq uıymdardyń pikirlerimen sanasýdy qajet etedi.
Mysaly, 2017 jyly ótkizilgen Konstıtýsııalyq reformanyń jobasy týraly konstıtýsııa salasyndaǵy tanymal mamandardy biriktiretin asa bedeldi organ − Venesııalyq komıssııa Qazaqstannyń konstıtýsııalyq evolıýsııasy jóninde óte joǵary baǵa berdi.
Qazaqstandyq konstıtýsıonalızm qurylysynyń barlyq bólikterin bir-birimen úılestirý, mazmuny, kezektiligi, quraldary men oryndaýshylaryn anyqtaý Tuńǵysh Prezıdent jasaǵan memlekettik josparlaýdyń biregeı júıesi arqyly múmkin boldy. Onyń negizin Qazaqstan halqyna jyl saıynǵy Joldaýlar, strategııalar, tujyrymdamalar jáne basqalar quraıdy.
Konstıtýsııaǵa negizdelgen Qazaqstan Respýblıkasynyń uzaqmerzimdi damýynyń eki strategııasy: «Qazaqstan-2050» strategııasy jáne iske asyrylǵan «Qazaqstan-2030» strategııasy ózderiniń eń joǵary ádisnamalyq, saıası, dúnıetanymdyq, ıdeıalyq jáne patrıottyq mazmundylyǵymen erekshelenedi. Olardyń arqasynda ártúrli tarıhı kezeńderde memleket pen qoǵamnyń evolıýsııasyndaǵy sabaqtastyq saqtaldy.
2015 jyly naýryzda respýblıka Prezıdenti usynǵan bes ınstıtýsıonaldyq reforma boıynsha da qoǵamdyq jáne quqyqtyq toptar arasynda tyǵyz ózara is-qımyl ornatyldy.
Konstıtýsııanyń kepili retinde Prezıdent Konstıtýsııalyq Keńestiń resýrstaryn paıdalaný jónindegi ókilettikterge ıe. Ol óziniń osyndaı Konstıtýsııalyq quqyǵyn únemi iske asyryp otyrdy.
Elbasy konstıtýsııalyq baqylaý organynyń aldynda Konstıtýsııany túsindirýdi talap etetin máselelerdi únemi kóterip, Konstıtýsııalyq Keńeske 23 ret ótinish berdi.
N.Á.Nazarbaev eldegi konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly aqparatty tyńdap, keńes tóraǵasymen jáne múshelerimen kezdesip otyrdy, Negizgi zańnyń erejeleri men normalaryn nasıhattaý jáne túsindirý máselelerin árqashan óz nazarynda ustady.
Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Nazarbaev óziniń árqashan buljytpaı basshylyqqa alyp kele jatqan Negizgi zańǵa adaldyǵyn, konstıtýsııalyq zańdylyqty bárinen joǵary qoıatynyn ótken jyldyń 19 naýryzynda taǵy bir rastap berdi.
Memleketimizdiń osy asa mańyzdy tarıhı sátinde jasaǵan úndeýinde Elbasy óz erkimen joǵarǵy bılikten ketetinin jarııalap, Táýelsiz Qazaqstannyń negizin qalaýshy retindegi aldaǵy mindetim − basshylardyń jańa býynynyń bılikke kelýin qamtamasyz etý, degen edi.
Bul – uly saıasatkerdiń parasatty qadamy, elin, jerin súıgen birtýar tulǵanyń naǵyz erligi, memlekettiń qamyn oılaǵan úlken tereńdiktiń aıqyn kórinisi. Prezıdenttik bılikti óz erkimen jáne beıbit jaǵdaıda berý álemdik tájirıbede óte sırek, tipti joq deýge bolady. Salıqaly halqymyzdyń sabyrymen, bıliktiń saılaný saltymen ótken joǵarǵy bıliktiń baısaldy aýysýy halyqtyń qoldaýyn taýyp, halyqaralyq qoǵamdastyqta joǵary baǵalandy.
Tuńǵysh Prezıdenttiń tańbaly sheshimin júzege asyrý tolyǵymen Ata zańnyń talaptaryna negizdeldi. Ony jarııa etpes buryn Elbasy Konstıtýsııalyq Keńeske júginip, prezıdenttik ókilettikterdi merziminen buryn toqtatý negizderin naqtylap berýdi surady. Keıinnen Keńestiń qaýlysyn basshylyqqa alyp, óziniń quqyǵyn iske asyrdy. Osylaısha, is basyndaǵy Memleket basshysynyń ókilettigin toqtatar aldynda, ol óziniń Konstıtýsııalyq prınsıpterge táýeldi ekenin taǵy da kórsetti. Zańger retinde biz bárimiz bul ustanymnyń mánin basqalardan tereń túsinemiz.
О́tken bir jarym jylǵa jýyq ýaqyt Elbasynyń memleket pen halyq múddesi úshin jasaǵan teńdessiz qadamynyń durystyǵyn kórsetti. Konstıtýsııalyq zańnamada qarastyrylǵan Tuńǵysh Prezıdent pen respýblıka Prezıdentiniń qyzmetteri bir-birin tolyqtyryp, elimizdiń aldynda turǵan kúrdeli máselelerdi sheshýge qyzmet etýde.
Tuńǵysh Prezıdenttiń tarıhı mıssııasyn taldaý kezinde ataqty ǵalym Djon Shaardyń: «Bolashaq qaıda bara jatqanymyzben emes, biz ne jasaıtynymyzben tanylady. Joldy izdeý emes, salý kerek. Qurylys prosesiniń ózi jaratýshyny da, sol sııaqty onyń taǵdyryn da ózgertedi», degen sózderi týra bizdiń Tuńǵysh Prezıdentke aıtylǵan sııaqty kórinedi. Bul pikirdiń máni egemendi Qazaqstannyń bolashaǵyn nólden qalyptastyrǵan Elbasynyń jasampaz qyzmetinen anyq kórinis taýyp otyr.
О́tken jyly Eýrazııa elderiniń parlamentteri spıkerleriniń IV keńesinde Nursultan Ábishuly: «Elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti retinde men otyz jylǵa jýyq memleket quryp, Qazaqstan Respýblıkasy dep atalatyn eldi basqarý qurmetine ıe boldym. Halyq sonsha jyldar boıy maǵan basqarýǵa, eldi belgisiz jolmen júrgizýge senim bildirdi. Kóp ýaqyt basqara otyryp, men ókilettikterdi toqtatý týraly sheshim qabyldadym, arnaıy qabyldanǵan zań kúshimen Elbasy men Tuńǵysh Prezıdent ókilettigine ıe boldym jáne olardy áli de oryndaımyn», dep aıtqan bolatyn.
Tuńǵysh Prezıdent otyz jylda táýelsiz Qazaqstannyń tarıhyn óz qolymen jasap, álem kartasynda jańa Qazaqstannyń ómirbaıanyn ózi jazyp ketti. Biz ony shama-sharqymyz jetkenshe oqyrmandarǵa baıan ettik.
Qazaqstan damýynyń jańa kezeńinde halqymyzdyń birligin saqtaý, táýelsizdigimizdiń týyn jyqpaý jolynda úlken jumys kútip tur. Bul baǵytta Elbasy áli de sheshýshi ról atqaratyn bolady. Ultymyzdyń baqyty úshin týǵan uly tulǵaǵa amandyq, zor densaýlyq tileımin!
Qaırat MÁMI,
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń Tóraǵasy
