Strýktýralızmniń ádistemelik ustanymdary F.Sossıýrdiń qurylymdyq lıngvıstıkasy men orystyń formalıstik mektebine negizdeledi. Turpaıy sosıologızm tusyndaǵy kórkem shyǵarmalardy negizgi ıdeıa men keıipkerler obrazy turǵysynan qarastyrý basymdyǵyn mátindi jańasha taný, onyń kúrdeli maǵynalyq qabattaryn analıtıkalyq taldaý aýystyrdy. Strýktýralızm (latynsha structura – qurylym, baılanys, ret) alǵash 1940-1950 jyldary fransýz mádenıettanýshysy K.Levı-Stros eńbekterinde paıda boldy. Onyń «Qurylymdyq antropologııa» atty eńbegi amerıka úndisteriniń tek-násilderin, ondaǵy bertinge deıin tamyr tartqan otbasylyq úlginiń bastaýlaryn zertteýge arnalady. Bul baǵyttyń ókilderi retinde Klod Levı Stross, Jak Lakan, Mıshel Fýko, Rollan Bart syndy fılosoftardy aıtamyz. Sonymen qatar strýktýralızm – ǵylymı jáne fılosofııalyq ıdeıalardyń jıyntyǵy, túrli ǵylym salalaryndaǵy qoldanylyp júrgen zertteý ádisi.
Ádebıettegi strýktýralızmniń naqty maqsaty – mátinge basty nazar aýdarý, onyń týý mehanızmin tabý. Jalpy, bul baǵyt elementterdiń ózinen góri shyǵarma qurylymyndaǵy elementter arasyndaǵy qatynasqa kóbirek kóńil bóledi. Onda kez kelgen zerttep otyrǵan qubylystardy ózgertkende, qurylymnyń saqtalatynyn moıyndaý jatyr. «Qurylymdar adamnyń sanaly jáne sanadan tys is-áreketiniń nátıjesi, olardy zertteýshi ashýy kerek, al mádenı qubylystardyń ar jaǵynda jatqan qurylymdar til, sóz bolyp kórinis beredi», deıdi Mıshel Fýko.
Poststrýktýralızmge keletin bolsaq, ol ótken ǵasyrdyń 70-80-jyldarynda qalyptasqan plıýralıstik baǵyt. Strýktýralızmdegi bınarlyq (eki bólimnen, eki komponenten turý) jáne ıerarhııalyq túsinikterdi poststrýktýralızmde eshqandaı birlikke negizdelmegen kóptik uǵymdar almastyrdy. Ol J.Delez ben F. Gvattrıdiń «Kafke» (1974) eńbegindegi «rızoma» termıninen anyq kórinedi. Tamyrlyq júıedegi kóptegen «túıinderdi» «rızoma» dep usynǵan. Olardyń oıynsha «rızoma» naqtylyqty beıneleýde qurylym uǵymynan góri qolaıly. Ǵalym K.Januzaqova «Strýktýralıstik mektep erekshelikteri» eńbeginde dástúrli tanym teorııasyndaǵy negizgi metafora «aǵash» ekenine, al «rızoma» ortalyq tamyry joq, óte kúrdeli, ózara baılanystaǵy butaqtar men balaýsa butaqshalarǵa tamyr qyzmetin atqara beretinine toqtalady. Bul sekildi álem kórinisinde «ortalyq» jáne «shetki aımaq» (perıferııa) óziniń mánin joıady.
Poststrýktýralızmde fılosofııa endi eshbir ontologııalyq, gnoseologııalyq máselelerdi sheshpeıdi, munda adamnyń ómir súrýiniń máni týraly suraqtar qoıylmaıdy. Fılosofııa – ınterpretasııa (taldap túsindirý) formasy, aqyl-oı – mádenıettiń ártúrli salalary arasyndaǵy ınterpretasııalyq deldal. Poststrýktýralızmniń negizgi ereksheligi – desentrasııa, dekonstrýksııa, mádenıet tilin dıskýrsıvtik taldaýdy mádenıet keńistiginde mátin men mánmátinnen turatyn tańba júıesi retinde túsindirý. J.Derrıda «eshnárse mátinnen tys ómir súrmeıdi» dedi. J.Derrıda ortalyqtandyrýdy synap, mátin men jazýdy qyzmet retinde túsindirdi. M. Fýko «Sózder men zattar» eńbeginde poststrýktýralızm máselelerin zerttedi. Eýropalyq tanym teorııasy boıynsha ol úsh tanym órisin kórsetedi: qaıta órleý, klassıkalyq rasıonalızm, qazirgi zaman. Eger qaıta órleýde til zattar ishindegi zat bolsa, klassıkalyq rasıonalızmde (modernızm) til oıdy jetkizetin qural, qazirgi zamandaǵy tanym órisinde til – derbes kúsh.
О́nertanýda, ádebıettanýda baıaǵydan qalyptasqan túsinik boıynsha avtor degenimiz – óner týyndysyn jasaýshy, qalamger, óz shyǵarmasy arqyly óziniń dara, kórkemdik tanymyn áıgileıtin shyǵarmashylyq tulǵa. Avtor sanaty shyǵarmashylyq qabilet, shyǵarmashylyq daralyq, dara dúnıetanym, etıkalyq, estetıkalyq prınsıp, ómir tájirıbesi sekildi uǵymdar aýqymynda taldanady delinedi avtor uǵymyna túsinik berilgende. Al XIX ǵasyrda fransýz aqyny Stefan Mallarme «jazý degen jeke tulǵa retindegi daralyqqa qatysy joq áreket» dep aıtyp, shyǵarmashylyq prosestegi jeke «mendi», avtordyń derbes tulǵa ekenin moıyndamaıtyn, teristeıtin ıdeıalardyń týýyna alyp keldi. Onyń ishinde biz sóz etip otyrǵan poststrýktýralızm, postmodernızm mektepterindegi negizgi prınsıpterdiń biri – osy avtordy moıyndamaý. Olar – skrıptor, ıntermátindilik, narrator, benefısıar, t.b uǵymdardy usynady.
Ádebıetke «skrıptor» degen túsinikti engizgen ataqty teorııashy Rollan Bart. «Postmodernızm» shyǵarmasynda ol «avtor «óledi» de, skrıptor ǵana qalady» dep túsindiredi. Osy jerde aıta keter másele, poststrýktýralızm postmodernızmdi týdyrǵan aǵym. Sondyqtan poststrýktýralızmge tán uǵymdar postmodernızmde de qoldanyla beredi. Mysaly, skrıptor, narrator, ıntermátindilik postmodernızmge de, poststrýktýralızmge de qatysty baıandalady. Biz aıtyp otyrǵan álgi skrıptordyń boıynda sezim de, áser de, kóńil de bolmaıdy, onda tek sózdik bolady. Sol boıynsha qalaǵanynsha mátin qurastyrady.
Postmodernızmde qoldanylatyn negizgi uǵymdardyń biri – ıntermátin. Intermátin degenimiz – mátinge basqa shyǵarmalardan sıtatalar men fragmentter engizý. Munyń birden oıǵa túser mysaly jazýshy Jak Rıveniń 1979 jyly shyqqan «A.-dan kelgen bıkesh» roman-sıtatasy. Osy ıntermátinde (roman) 408 avtordyń shyǵarmasynan 750 sıtata alynǵan. Sondaı-aq «jańa romanshylardyń» biri M. Bıýtor 1969 jyly «Ark» jýrnalyna suhbat berip, mádenı keńistikte adam jaı ǵana element bolǵany úshin dara shyǵarmalardyń bolmaıtynyn, «ujymdyq shyǵarmalar» ǵana bar ekenin aıtyp, jazýshylar qaýymyn oılantyp tastaıdy. Jalpy aıtqanda, ıntermátindilik uǵymyn ádebıetke poststrýktýralızm teoretıgi Iý.Krısteva 1967 jyly engizdi.
Poststrýktýralızmdegi mańyzdy uǵymnyń biri – narrator. Áıtse de narratorǵa osy kúnge deıin naqty sıpattama berilmeıdi. Baıanshy, áńgimeshi, tarıhty mazmundaý qyzmetteri narrotorlyqpen baılanysty aıtylady. Sonda narrator avtor ne skrıptor degen sııaqty shyǵarma jasaýshy adam emes. Ol – tek qyzmet. «Termın «narratıvnyı», protıvopostavlıaemyı termıný «deskrıptıvnyı», ılı «opısatelnyı», ýkazyvaet ne na prısýtstvıe oposredýıýsheı ınstansıı ızlojenııa, a na opredelennýıý strýktýrý ızlagaemogo materıala». (Shmıd. V «Narratologııa). Bul oraıda Shmıd avtor men narratordy bir-birine qarama-qarsy qoıa otyryp, avtordy oqıǵadan tysqary adam retinde kórsetedi. Al narrator kórkem týyndynyń bólshegi, onsyz baıandaýdyń bolýy múmkin emes.
Qoryta kelgende aıtarymyz, strýktýralızm de, poststrýktýralızm de –Batysta keńinen óris tapqan aǵymdar. Batysta ındýstrıaldyq qoǵamnan postındýstrıaldyq qoǵamǵa ótý barysynda paıda boldy. Aqyl-oı tanymyn emes, sezimdik tanymdy ustaný barysynda, sondaı-aq máselege tek bir qyrynan emes, jan-jaqty kelý barysynda osy aǵymdar dúnıege kelip, qalamgerler tarapynan da, zertteýshiler tarapynan da kóptegen eńbek jaryqqa shyqty. Tipti kórshi Reseıde de osy aǵymdardyń óz teoretıkteri bar. Al bizdiń elimizde aqyn-jazýshylar shyǵarmalarynda kórinisteri bar bolǵanymen, ony osy ádister boıynsha zertteý jetkiliksiz dep aıtýǵa bolady.
