Birinshi synypqa baratyn balalar qalaı oqıdy?

Qarsylyq pen qoldaýdyń arasy

Aldaǵy jańa oqý jylynda balasy 1-synypqa baratyn ata-analardyń biri qyzylordalyq Gúlnur Búrkitbaeva: «Men qashyqtan oqytýǵa qarsymyn. Balamnyń mektep tabaldyryǵynda bilim alyp, qolyna qalam ustaǵanyn qalaımyn. Mekteptiń aýrasyn, ustazdyń mysyn, partaǵa otyrýdyń áserin sezinýi qajet. Qyzym 1-shi synypqa, ulym 2-synypqa barady. Oqý jylynyń alǵashqy 1 aıyn mektepte oqysa da, bir jolyn tabýymyz kerek qoı. Eń quryǵanda erteńgi kúnine senimi oıanady, «Karantın bitse, óz partama otyramyn» dep asyǵady. Úıde oqytatyn biz de olarǵa «О́z mektebińe barasyń, muǵalimiń seni saǵynyp qaldy» dep dem berip otyramyz. Ustazy men bilim uıasy onyń qııalynda bolmaýy tıis», dep jazdy.

Jany bar sóz. Bul – kóptegen ata-anaǵa ortaq oı. Negizi ata-analar tarapynan (ásirese bastaýysh synyp oqýshylaryn) qashyqtan oqytýǵa qarsylyqtyń ekinshi ja­ǵy da bar. Munda balanyń bola­shaǵy ǵana túbegeıli sheshimge sebep bolyp otyrǵan joq. Aıta­lyq, balalarǵa bilim berý úshin maman­dar arnaıy kásibı daıarlanyp, sol eńbegine jalaqy alady. О́ıtkeni bala oqytý degenińiz – úlken jumys. Al ózi tań bozynan kún uıasyna batqansha jumys isteıtin ata-ana osy bir «úlken jumyspen» aınalysý úshin kúnkóris qamymen júrgen qyzmetin tas­taýy kerek pe, álde ekinshi jumystyń júgin arqalaýy qajet pe? Mine, osy tusta tań­daý joǵarydaǵy qarsylyqqa áke­ledi. Kóbine-kóp qashyqtan oqytýdy qoldap otyrǵan ata-analardyń ózderi muǵalim ekenine osy maqalany jazý barysynda júrgizilgen jýrnalıstik saýaldamada kóz jetkizdik. Suraǵymyzǵa Shymkent qalasynan jaýap bergen muǵalim ári ata-ana Asan Ergeshev: «Men ulymdy mektepke jibermeımin. О́zim úıde oqy­tamyn. Qazirden oqytýdy bastap kettim, jaǵdaı ábden rettelip, indettiń beti qaıtqanda ǵana ba­lam­dy mektepke jiberemin. Per­zentterimizdiń amandyǵynan ar­tyq eshteńe joq», deıdi. Iá, A.Ergeshev sekildi muǵalim ata-ana­­lar túsinedi, óıtkeni ózi oqyta ala­dy. Al muǵalimdik maman­dyq­tan múlde habarsyz ata-analar qaıtpek? Olar muǵalimdi almas­tyra almaıtynyn biledi, soǵan alańdap balasyn mektepke jibe­redi. Sonda 6 adamnan artyq sho­ǵyr­lanbaýdy eskertip otyrǵan jaǵ­daıda dástúrli oqytý qalaı júrgiziledi?

Ekijaqty pikir – ekijaqty sheshim

Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov osyndaı ahýal qalyptasqanda ekijaqty pikir eskerilgen usynysyn aıtqan edi. Atalǵan usynysta bastaýysh synyp oqýshylarynyń ata-analaryna erik berilgen, ıaǵnı olar balasynyń mektepte nemese úı­de oqıtynyn ózderi sheshedi. Máselen, ata-ana balasynyń qan­daı jaǵdaı bolsyn mektepte bilim alǵanyn qalasa, onda mektepte ke­zek­shi synyptar ashylady. Mundaı jaǵdaıda muǵalimderge qıyn bolmaq. Bir synyptaǵy 20 oqýshynyń jartysy qashyqtan, jartysy mektepte oqıdy delik. Sonda muǵalim eki aýysymda jumys isteı me? Bul týraly mınıstrlik: «Qazir osy jaǵdaı jóninde mektep dırektorlarymen arnaıy ádistemelik jumystar júrgizilip jatyr. Muǵalimderdiń jalaqysy oqý saǵaty boıynsha esepteledi. Osy másele toly­ǵymen qarastyrylǵan, ıaǵnı «Sa­ǵat qalaı esepteledi? Kim qashan oqytady? Kezekshi synyptar qalaı toptastyrylady?» degen sekildi suraqtarǵa jaýap beretin nusqaýlyq engiziledi. Barlyq jumys sol qujattyń negizinde iske asyrylady», dep málimdedi.

Pedagogter mundaı tosyn jaǵdaıǵa daıyn ba? Iá, ótken «tótenshe» toqsanda aldyńǵy toqsandardaǵy taqyryptardy qaıtalaý basym bolǵandyqtan, lajdap bitirdi. Al mektep, muǵa­lim, synyp, oqý degen uǵym oıynda áli qalyptaspaǵan balany qashyqtan qalaı oqytady? Bul suraqqa: «Balalarymyz mektep­aldy daıarlyq toptarynda bilim alyp, partada otyryp, muǵalimdi tyńdap, árip pen sıfrdy tanyp kórdi ǵoı. Baıbalam sala berýdiń qajeti joq. 1-toqsandy kóptep-kómektep qashyqtan oqytýǵa bolady», dep jaýap bergen ata-analar bar. Osy oıǵa pedagogtiń beınesi, oqý, úırený uǵymdary qalyptasqan, «balabaqsha kórgen» balalardy da oqytýǵa bolady dep qosyp qoıýǵa bolady-aq. Alaıda «tótenshe» toqsanmen aıaqtalǵan oqý jylyndaǵy mektepaldy daıarlyq synybyn jáne birde ashylyp, birde jabylyp qalyp jumys istegen balabaqshalardyń eresek toptaryn bitirgen balalardyń bıyl 1-synypqa qabyldanatynyn eskerý kerek. Sondyqtan dál bıyl qabyldanatyn 1-synyp oqýshy­laryn qashyqtan oqytý – osy bir lektiń bolashaǵyna alań­datady. О́ıtkeni bastaýysh bilim – barlyq bilim berý júıesiniń irge­tasy. Al úıdiń berik bolmaǵy irge­tasynan.

Oıdan oı týady

Joǵarydaǵy oıdyń ekinshi jaǵyn qarasaq, buǵan da ýáj tabylady. Ýájdi tek kásibı mamandar ǵana aıta alady. Sondaı mamannyń biri, Qyzylorda oblysynyń bilim berý salasynda kóp jyldyq eńbek ótili bar bastaýysh synyp muǵalimi Gúlzıra Qartańbaeva: «Bala densaýlyǵy bárinen mańyzdy. Sondyqtan myna jaǵdaıda qa­shyqtan oqytqan qaýipsiz. Ata-anaǵa salmaq túseri anyq. Ata-ana balamen kóbirek jumys istese, birlese otyryp eńbek etse, saýattandyrýǵa bolady. Táji­rıbemde densaýlyǵyna baılanysty álippeni aıaqtap, ana tilin bastap jatqanda oqý áreketine qosylǵan oqýshy boldy. Sol oqýshy da úlgerip, qatarlastaryna ilesip ketti. Qazirgi tańda álgi shákirtim – aqyn, qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi. Bala densaýlyǵyna qaýip tóndirmeı ýaqytsha qashyqtan oqyta tursaq, qalypty jaǵdaıǵa túskende mektepte qalyp ketken dúnıelerdi ári qaraı alyp ketýge bolady», deıdi. Osy tektes tájirıbe kóbi­mizge tanys bolar, sebebi týysta­rymyz nemese birge oqyǵan sy­nyptastarymyzdyń arasynda da densaýlyǵy syr berip, sa­baqtan biraz ýaqytqa qalyp qoı­ǵanymen, qatarlastarynan qal­maı, keıin tipti bilim bıiginen kó­ringender qanshama! Sol se­bep­ti ustazdyń ýáji qulaq qoıý­ǵa turarlyq.

Degenmen ekinshi taraptyń talabyn oryndaý jaıy taǵy bar. Bilimdi basty orynǵa qoıǵan ári balasynyń bolashaǵyna alań­daıtyn ata-analardyń talaby qana­ǵattandyrylyp, balalary mek­tepke baryp oqıdy deıik. Bi­raq ýaıymnyń kókesi de osy emes pe? Sebebi eresekterdiń ózi­ne medısınalyq betperde kııýdi, qarapaıym araqashyqtyq saqtaý­dy úırete almaı otyrǵanda ádette bir-biriniń táttisin bólip jeıtin, bir-birimen alysyp oınaıtyn, bir qutydan sý ishýdi qalypty qa­byl­daıtyn balalardyń sanıtarııa talaptaryn saqtaıtynyna senim joq.

Qalaı bolǵanda da tańdaýdy jasap turǵan ata-ana bolǵan soń, jaýapkershilik júgi de solarda ekeni anyqtala túskendeı. Al jaýapkershiligi burynǵydan eki ese aýyrlaǵan muǵalimderge óziniń ishki ólshemindegi mártebesiniń joǵary ekenin kórsetetin, ózderi qalaǵan bıiktikten boı kórsetetin, qandaı jaǵdaıda da sapaly bilim bere alatynyn dáleldeıtin ýaqyt jetken sııaqty. Bastysy, bilimniń baspaldaǵy bilimsizdikten bastalmasa ıgi...