Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, EQ
– Bilýimizshe, birneshe ǵalym áriptesterińizben birge óz qoldaryńyzdan shyqqan vaksınany qabyldap kórgen ekensizder. Ázirge qandaı da bir qorytyndy jasaýǵa bola ma? Aýrý belgileri paıda boldy ma, antı dene túzilýi qalaı?
– Iá, Bıologııalyq qaýipsizdik problemalary ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵalymdary koronavırýstyq ınfeksııaǵa qarsy vaksınanyń bir túrin ázirledi. Bul preparat ınaktıvtelgen vaksına dep atalady. Quramyndaǵy aýrý qozdyrýshysy vırýstyń ýyttylyq qasıetin ınaktıvant qoldanyp joıý jolymen alyndy. Atalǵan vaksınanyń tehnologııasyna birneshe kezeńdegi zertteý jumystaryn júrgizý arqyly qol jetkizildi.
Jalpy, kez kelgen bıologııalyq preparatty birden daıyndap shyǵarý múmkin emes. Aldymen naýryzda tirkelgen alǵashqy naýqastardan COVID-19-dyń tiri shtammy quramynan vırýs bólinip alyndy. Alǵashqy kezeńde KVI qozdyrýshysyn jasýsha ósinderinde beıimdep ósirý barysynda, vırýstyń bıologııalyq qasıetteri zertteldi. Keıinnen ınaktıvantpen aýrý qozdyrýshysynyń ýyttylyǵy joıyldy, sodan keıin aǵzaǵa ekkende ımmýnıtetti (aýrýǵa qarsy turýshylyq kúsh-álýetti) qosymsha kúsheıtý maqsatynda vaksına quramyna adıývant qosylyp, sodan keıin ǵana vaksınanyń ımmýndy-bıologııalyq qasıetteri tekseriledi.Jalpy alǵanda kez kelgen vaksınany aýrýdyń arnaıy aldyn alý maqsatynda qoldanady. Sondyqtan da, vaksınalyq preparatty qoldanǵanda eshqandaı aýrýdyń belgisi bolmaýy kerek, kerisinshe aýrýdy boldyrmaýy qarastyrylady. Vaksına aǵzaǵa túskende antıgen retinde sol aýrýdyń qozdyrýshysyna qarsy antıdeneler túziledi, osylaısha aýrýǵa qarsy ımmýnıtet qalyptasady. Qazirgi kórsetkish kóńil kónshiterlik dárejede.
– Otandyq vaksınany jasaýda qandaı ádiske júgindińizder? Joǵaryda aıtqan adıývanttardy qalaı qoldandyńyzdar?
– Joǵaryda keltirgendeı, vaksınamen aýrýdyń aldyn alý úshin daýalaý kezinde aǵzadaǵy ımmýnıtetti qosymsha kúsheıtý úshin ınaktıvtelgen preparattyń quramyna adıývant qosylady. Bul da óte mańyzdy jáne jiti qaraýdy talap etetin dúnıe. Ony birden alyp vaksınaǵa qosa salmaıdy, sol úshin osy maqsatta tabıǵı nemese sıntetıkalyq jolmen alynǵan birneshe adıývant synaqtan ótkizildi. Olardyń vaksına quramyna qosylatyn túrleri, mólsheri, taǵy da basqa parametrleri birneshe qaıtalanǵan ǵylymı tájirıbeler barysynda anyqtalyp, sońǵy naqty nátıje alynǵanda ǵana bıologııalyq preparat quramyna qosyldy.
– DDU-ǵa kandıdat retinde tirkelgen basqa vaksınalardan qazaqstandyq ónimniń qandaı aıyrmashylyǵy bar?
– KVI-ǵa qarsy otandyq vaksınalyq bıopreparatty ázirleý barysy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi qarjylandyratyn Bıologııalyq qaýipsizdik problemalarynyń ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda oryndalyp jatqan ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlama sheńberinde júrgizilýde. Bul baǵdarlama barysynda COVID-19-ǵa qarsy bes túrli bıopreparatty ázirleý tehnologııasyna qol jetkizý josparlanǵan, olar: ınaktıvtelgen, sýbbirliktik, eki vektorlyq jáne tiri vaksınalar bolyp jikteledi. Qazirgi kezde osylardyń ishinde ǵalymdarymyzdyń jan-jaqty júrgizilgen ǵylymı-zertteý jumystarynyń nátıjeleri retinde ınaktıvtelgen jáne sýbbirliktik vaksınalary kandıdat retinde Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynda tirkelip bekitildi. Ǵalymdarymyz vaksınalardy alý barysynda otandyq jáne sheteldik ǵalymdardyń ozyq nátıjeleri, sonymen qatar bıologııalyq preparattardy óndirýdegi ınstıtýtymyzdyń ózindik joǵary nátıjelerin eskerip, ony suryptap, ishindegi ońtaıly jáne tıimdi tehnologııalaryn tańdap aldy. Al barlyq zertteýler salystyrmaly túrde birneshe ret qaıtalanyp júzege asyrylady.
– Vaksına ınaktıvti ekenin aıtyp óttińiz, al ózge elderde gendik jáne vektorly vaksınalar jasalýda. Dál osy joldy tańdaý sebebi nede?
– Ǵylymı derekterde tumaý vırýsy sııaqty KVI aýrý qozdyrýshysynyń mýtasııalyq ózgeriske ushyraýy týraly málimetter jıi kezdesedi. Árıne, ǵalymdarymyz bul jaǵyn da qarastyrýda, sondyqtan aýrý qozdyrýshy vırýs shtammyna gendik deńgeıde molekýlalyq-bıologııalyq tereńdetilgen zertteýler júrgizilýde. Osyndaı jan-jaqty zertteýlerdi júrgizýde ınstıtýttyń ǵylymı-tehnıkalyq bazasy men mol tájirıbeli ǵalymdardyń tolyq múmkindigi bar jáne zertteý nátıjeleri bolashaq vaksınalyq preparatty alý tehnologııasyn ázirleý barysynda eskeriledi.
– KVI-diń mýtasııaǵa ushyraýy vaksına jasaýdyń jolyn bógemeı me? Bálkim, únemi jańa shtamdarynyń paıda bola berýine baılanysty vırýsologııada onymen kúrestiń basqa da balamaly joldaryn qarastyrý kerek bolar? Vaksına jasaýdaǵy jumysta qandaı da bir týyndaǵan qıyndyqtar kezdesti me?
– Negizi ǵylym degenimiz – problemasy qatar júretin sala. Ǵylym sol úshin de ǵylym, ol alda turǵan maqsatty problemalardy sheshýge baǵyttalady. Sol sebepti tańdalǵan baǵytta ter tógip, tolyqqandy izdenister júrgizý arqyly oń sheshimder shyǵarylady. Bul oraıda, ınstıtýtymyzda oryndalyp jatqan ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlama sheńberindegi ǵylymı-zertteý jumystarymyzdyń tolyq nátıjesi retinde KVI-ǵa qarsy otandyq vaksınalyq preparattardy alý barysynda tek ýaqtyly qarjylandyrý máselesi sheshilip otyrýy mańyzdy. Bizdiń ǵalymdardyń mejeli maqsattarǵa jetýge múmkindikteri óte zor. Oǵan ǵalymdardyń ǵylymı áleýeti jetkilikti.
– Vaksınanyń klınıkalyq synaqtan ótýi jaıynda ne aıtasyz?
– 18 jastan 50 jasqa deıingi 44 eriktiniń qatysýymen klınıkalyq synaqtardyń birinshi kezeńi bastalady dep josparlanyp otyr. Erikti jandar vaksına salǵannan keıin 42 kún boıy baqylaýda bolady. Qazan aıynyń ortasynda klınıkalyq synaqtardyń ekinshi kezeńin bastaý josparlanǵan, bul 2020 jyldyń jeltoqsanynda aıaqtalýy tıis. Al kandıdattyq vaksınalardyń klınıkalyq synaqtary oń nátıje bergen jaǵdaıda Jambyl oblysy Otar kentindegi Bıologııalyq qaýipsizdik problemalary ǵylymı-zertteý ınstıtýty janynan salynyp jatqan bıofarmasevtıkalyq zaýyt bazasynda vaksınalar óndiriletin bolady.
Áńgimelesken
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
