«Jigitter, oıyn arzan, kúlki qymbat»

 1886 jyly jazylǵan «Jigitter, oıyn arzan, kúlki qymbat» deıtin jyr-tolǵaýy jandy syr-cuhbat, áńgime aıtý, aqyl qosý, jas berenderdiń oı-canasyn, kóńil saraıyn kúmbirletip, oıatyp-serpiltý úlgisinde óziniń mol táji­rı­besimen ortaqtasý, bólisý tur­ǵysynan jazylǵandaı. Shyǵys órkenıeti men Uly dala mádenıeti tarıhynda jaqsylardyń máslıhaty – cuhbat, áńgimelesý túrinde uıymdastyrylǵan. «Jaqsy adammen birge bolyp suhbattasý jupardaı áser qaldyrady (óziń de sondaı bolasyń)», degen Muhammed (s.ǵ.c.) óz hadısterinde. Iа bolmasa Alla men onyń Elshici 90 myń taqyryp boıynsha (sharıǵat – 30 myń, tarıqat – 30 myń, haqıqat – 30 myń) cuhbattasqan. Suhbat qurý, májilis jasaý – ulttyń ıntellektýaldyq áleýetin jaqsartady. Ertede shahtar qabyldaý (medjlıs) jasap, óleń oqyp, mýzyka tyńdaıdy eken.

Halyq qyzmetkeri Abaı da suhbat­tasý, áńgimelesý dástúrin gúldendir­gen, keń qoldanysqa engizgen, jandy quby­lysqa aınaldyrǵan, el ıgiligine jaratqan. Ol da tyńdaý ónerine baýlyp, shákirtterdi oqytqan. Sebebi 1880 jyly Jıdebaıda medrese ashqan. Abaıdyń ulttyq dúnıetanymy, pálsapalyq kózqarasy, mádenı dárejesi, oıshyl zerektigi el qaıǵysyn oılaǵan, ilgerini boljaǵan. Suńqarlyq sanaty, tylsym tabıǵaty elden erek ekeni jyrynda da, syrynda da tunyp tur.

Shyn kóńilmen súıse eken, kimdi cúıse,

Bir sózimen tursa eken, jansa-kúıse.

Nemese:

Kerek ic bozbalaǵa – talaptylyq,

Ár túrli óner, minez, jaqsy qylyq.

Bolmasa:

Joldastyq, suhbattastyq –

 bir úlken ic,

Onyń qadirin jetesiz adam bilmes.

Áıtpese:

Kemdi-kún qyzyq dáýren tatý ótkiz,

Jetpese, birińdikin biriń jetkiz!

Kúnshildiksiz tatý bol shyn kózimen, –

Qııanatshyldyq bolmaqty esten

 ketkiz!

degeninde jibekteı esilgen jaqsy qy­lyqqa, qarasa hannan kózi ótkir, sóı­lese jannan sózi ótkir qasıetterge ıe «shyn kóńilmen» «shyn kúlerlik», júzi shuǵy­la, shynar tulǵa «súıikti er», «er jigit» bolsa eken degen uly tilek, uly ýaıymy bar.

Abaı er jigit taǵdyrynda jar tańdaýdyń mánisi haqynda:

Bireýdi kórki bar dep jaqsy kórme,

Lapyldaq kórseqyzar nápsige erme.

Áıel jaqsy bolmaıdy kórkimenen,

Minezine kóz jetpeı, kóńil berme.

dep, «jeńsikqoılyq», «jeńsikqumar» degenderden ada bolyp, sana sabyrlyǵyna bas ııý, turlaýlylyqty temirqazyqtaı tirek etý lázim.

Adam ómiri men taǵdyrynyń jaı-kúıin júırik zerdeleıtin, ushan-teńiz bilimniń, ólsheýsiz tájirıbeniń, ıntýı­sııanyń ıesi Abaı:

Jasaýly dep, maldy dep baıdan  alma,

Kedeı qyzy arzan dep qumarlanba.

Ary bar, aqyly bar, uıaty bar,

Ata-ananyń qyzynan ǵapyl qalma, –

dep, qandaı qusty qolǵa qondyrý kerek­tigin naqtylap, shegelep jetkizedi.

Osy bir danalyq taǵylym, maǵynaly ósıet Júcip Balasaǵunnyń:

Tegi taza, qutty bolsyn tamyry,

Uıaty mol, ınabaty hám iri.

Qol tımegen, bolsyn attap

 shyqpaǵan,

Senen basqa erkek bar dep uqpaǵan.

Seni cúıip, senen basqa izdemes,

Jaman qylyq, jaramsyz ic ictemes, –

degen báıitterimen úndesedi.

«Tolqynyn júregińniń hattaı tanyr» peıishtiń shynaryndaı, ýyljyǵan ýyzdaı áıel zatyn:

Maıysqan, beıne gúldeı tolyqsyǵan,

Kem emes altyn taqtan jar tósegi.

Áıtpese:

Aqyl kerek, es kerek, minez kerek,

Er uıalar is qylmas, qatyn zerek,–

dep, kemel sıpattap, sulý sezimmen sýret­teıdi.

Neni aıtsa da sózdiń almastaı ótkirin, ýyttysyn qoldanatyndyǵyna «Salaq, olaq, oınasshy, kerim-kerbez», «jyrtań-tyrtań», «sasyq mı» degen sózderin mysalǵa keltirýge bolady.

Qazaq qaýymy ishinde qaı zamanda da kóriksiz, óreskel jaıttar da, syz­daýyqtar da jeterlik bolǵan. Bul Abaı synynan da tys qalmady. Aqyn:

Keı qurby búgin tatý, erteń batý,

Tileýi, jaqyndyǵy – bári catý, –

dep túńilse, úmiti kesilse:

Kókireginde qaıaý joq, qııanat joq,

Qajymas, qaıta aınymas

 qaıran tatý! –

dep, qóńili cúısinedi.

Taǵy da:

Paıda dep, mal dep týar endigi jas,–

dep shoshynady.

Túptep kelgende, bul óleńde zaman kelbeti, áleýmettik qaıshylyqtar, el or­tasyndaǵy ahýal, adamdardyń tár­tibi (jalaqorlyq, janjalqumar­lyq, aryz­qumarlyq, opasyzdyq), peıil, qarym-qatynas shynaıy kórsetilgen.

Strateg Abaı záre-qutyńdy qashyra­tyn jan túrshigerlik jamanshy­lyqtar­dan qorǵaıtyn qamal-qorǵanyń:

Ary bar, uıaty bar úlkenge sen,

О́zi zordyń bolady yǵy da zor, –

dep, ǵıbratty pikir usynady.

Abaıdyń «Jigitter, oıyn arzan, kúlki qymbat» deıtin jaratyndysy – onyń ós­ken-óngen ólkesinde suhbat qurýdyń, áńgi­meshildik, sheshendik ónerdiń órge órle­gendigine, órkendegenine biregeı ónegeli mysal. Suhbat – tárbıe men bilim quraly.

Psıhologııalyq áseri mol aqyn daýysynda meıir, tazalyq, syrshyldyq, qush­tarlyq, rýhanı keńistik pen kemeldik bar.

Jaqsydan qalǵan kóz – Kókbaı Jana­taı­ulynyń myna bir ádebı shyǵarma­shylyq dereginen eleýli málimet alamyz:

Semeıge Abaı kelse bizde dýman,

Án salyp bosamaımyz aıǵaı-shýdan.

Bas qosý, baqastasý, májilis qurý,

Sekildi bir ǵylymnyń jolyn qýǵan.

Tarıhtan neshe túrli Abaı sóılep,

О́zgeler otyrady aýyzyn býǵan.

Bir barsań májilisinen ketkiń kelmes,

Hakimdeı Aplaton ańyrap turǵan.

Kelbetine, bilimine laıyqty,

Iаpyr-aý, mundaı adam qalaı týǵan.

Munda Abaıdyń týabitti áńgimeshil­dik, suhbat qurý ónerin tolyq túsindirip túıindegen.

Keleshektiń tulǵasyn tárbıeleýdi maq­sat tutqan Abaı – ult rýhynyń sımvoly.