– Astanada turyp jatqanyńa maqtan, nemerem!– dedi seksenniń seńgirine kóterilgen qarııa appaq basyn sál shulǵyp, janarynan meıirim ushqyndata. Júzinde oılylyq basym. Sózinen maqtanysh pen qanaǵattyń, áldebir lázzatty tolqynnyń názik ıirimi shıryǵyp, daýysyna shattanys dirili júgirgendeı edi.
– Ne deısiz, ata?– Náti, orta mekteptiń joǵarǵy býynynyń oqýshysy bolýy kerek, aldyndaǵy planshetten kóz aıyrmaı, mánsiz mińgirlegen syńaıly. – Bul Astanada ekiniń biri turyp jatqan joq pa? Siz aýyldy mekendegenińizge áli kúnge dáserdeı bolyp júrmeıtin be edińiz, atam-aý?! Endi kelip qalanyń qamyna bas-kóz joq kıligip ketkenińiz qalaı?
– Astanada turyp jatqanyńa maqtan, nemerem!– dedi seksenniń seńgirine kóterilgen qarııa appaq basyn sál shulǵyp, janarynan meıirim ushqyndata. Júzinde oılylyq basym. Sózinen maqtanysh pen qanaǵattyń, áldebir lázzatty tolqynnyń názik ıirimi shıryǵyp, daýysyna shattanys dirili júgirgendeı edi.
– Ne deısiz, ata?– Náti, orta mekteptiń joǵarǵy býynynyń oqýshysy bolýy kerek, aldyndaǵy planshetten kóz aıyrmaı, mánsiz mińgirlegen syńaıly. – Bul Astanada ekiniń biri turyp jatqan joq pa? Siz aýyldy mekendegenińizge áli kúnge dáserdeı bolyp júrmeıtin be edińiz, atam-aý?! Endi kelip qalanyń qamyna bas-kóz joq kıligip ketkenińiz qalaı?
Atasy kóse jaǵyn saýsaq ushymen jeńil sıpap ótti de, kádimgideı oılanyp qaldy. «Osy ne kóńirsitip otyr?» Iá, esine alsa bári oryndy, ornyqty. Aýylda týyp-ósti. Urpaǵy sonda tamyrlandy. Zeınetke shyqty. Jasy eńkeıgende syńarsyz qalý janyna batty da balalaryn saǵalap, osy bas shaharǵa qonys aýdarǵan. Endi qazir elordalyq ardagerlerdiń myqty sapynda júrgenine táýbe desedi. Shal óz-ózinen kúbirlep týlap tústi. Sóziniń sheti aıqyn estilip te qaldy... «Dala men qalany bólmes bolar, qulynym!...» Sosyn qumbyl ejireıińkirep:
– Men endi astanalyqpyn ǵoı! Sol úshin de baqyttymyn! Dalamdy tómendetpeı, osy qalamdy asqaqtata alamyn, shyraǵym! Aıtqandaı, osy shahar qazaq eliniń neshinshi astanasy ekenin biletin shyǵarsyń...
Nemeresi bul sózge tiksinińkirep qaldy. Kózqıyǵynyń ushynan: «Atashym sol, muny bilmesem, nesine onynshyda oqımyn...»– degendeı tańdanys pen pańdanys baıqaldy. Al atasy tapjylmaı synaı qaraıdy. Jaýabyn kútip, ańysyn ańdyp otyrǵandaı. Bir jaǵy óziniń biligin teksermek syńaıyn sezgen nemeresi endi únsiz qalýdyń retsizdigin ańǵaryp:
– Orynbor, Qyzylorda, Almatydan sońǵy tórtinshisi osy Astana ǵoı, atashym!– dedi de áldene esine túskendeı bop, sóredegi syqaǵan kitaptarǵa súzile kóz júgirtti. Orynan shıraq kóterilip, Sábıt Muqanovtyń úshinshi tomyn ilip ákep ústel ústine qoıdy da tomsyrańqy kúıge tústi.
– E, bul kitaptyń Astanaǵa nendeı qatysy bar edi?– dep surady atasy áldebir tereńirek áńgime jelisin ańǵarǵandaı bop.
– Men sulý Astanamnyń jas turǵyny bolǵandyqtan da onyń áý bastaǵy tarıhyn zerdeleı júrgim keledi, ata!– dedi nemeresi salmaqpen. – Al astanalardy kóshirý problemalarynyń kezinde ózindik kiltıpandary bolǵandyǵyn da jadymyzda túıip júrgenimizdiń esh artyqtyǵy joqtyǵyn túsinemin. Endi sony dáldep aıtyp kóreıinshi!..
Atasy jaqsy tús kórgendeı tań-tamasha kúıge enipti... «Myna tentegimniń ózindik tereńi bar eken-aý!» – dep ishteı súısindi de shattanǵandaǵy ádetinshe jeńil kúlkisin lekildete túsip, áńgime kúıin qosyla shertýge yqylas tanytty.
Sóreden alǵan manaǵy kitapty, ıaǵnı Sábıt Muqanovtyń «О́mir mektebi» trılogııasynyń úshinshi bóligi – «Eseıý jyldarynyń» belgi túsken betin ashyp alǵan nemeresi sýdyratyp oqı jóneldi. «... Qalada bolyp jatqan kúndelikti jańalyqtardy jurttan buryn estigish – Ábdirahman Baıdildın de jýyq arada Moskvadan Qyzylordaǵa kelip, kásipshiler odaǵynyń oqý jumysyn basqaratyn Sekasyna predsedatel bolǵan eken. Syrt estýimshe jáne baspada shyǵyp júrgen maqalalarynan baıqaýymsha, sońǵy kezge deıin, Sáken tilimen aıtqanda neonasıonalısterdiń (jańa ultshyldardyń) biri bop júretin Baıdildın, Qyzylordaǵa kele solaqaılanyp, Smaǵul Sádýaqasovtan (Máskeýde jerlengen S.Sádýaqasovtyń súıegi keıin Astanada máńgilikke jer qoınyna tapsyryldy – Q.Á.) bastap, «ultshyl» ataýlyǵa qatty shabýyl jasap júr. Kórkem ádebıet máselesinde solaı. Osy qylyqtary úshin, buryn jekkóretin ony keıingi kezde syrttaı unata bastaǵam. Sonymdy bilgendeı, men Sapar Mustafınniń úıine túse bir qushaq kitapty qoltyqtap (solaı júrý ádeti de) kirip keldi.
– Svolochtar! – dedi ol maǵan, amandyq-saýlyqtan keıin, betin alaqanymen jelpı sóılep,– ıaǵnı – ultshyldar, konkretno –qojanovshyldar, respýblıka ortalyǵyn osyndaı kúıip turǵan qalaǵa ákelip, onyń ústine – túk kórki joq qala,... ystyǵynan demalýǵa bolmaıdy, burqyraǵan shańnan adam qumyǵyp óletin, osyndaı qala astana bola ala ma?! Bul ultshyldardyń qazaq astanasynan jurtty ádeıi jırendirý úshin istegeni!.. Onymen ońǵan joq ózderi: sıyrdyń búıregindeı bytyraı bastady, keshikpeı bárinen de qutylamyz, sonan keıin astanany budan kóshirý kerek!..
– Qaıda? – dedi Sapar kúlip.
– Tabylady. Máselen – Aqmola!
– Ol tym kishkene qala ǵoı,– dedi Sapar,– jáne temir jolsyz tuıyqta jatyr. Basqa oblystar oǵan qalaı qatynasady?
– Aqmola ma, basqa ma,– áıteýir astanany budan kóshirý kerek!– dedi Ábdirahman.
– Ol keleshektiń jumysy ǵoı,– dedim de, men Ábdirahmannan ádebıet jaıyn surap kettim...»
Dańǵaıyr jazýshynyń avtorlyq baıandaýyndaǵy osynaý alýan kózqarastaǵy qazaq zııalylarynyń pikir, oı órimderiniń sol zaman men qoǵamnyń áýselesine oraı áýkesin qasıtyn aýmaly-tókpeli kóńil aýanymen aıtylǵan mundaı tustaryn búgingi ustanymǵa salyp, qalyptaýdyń da qajetsizdigin oıǵa shomǵan atasy qysqa sózimen nemeresine túsindirip baqty. Nemeresi de salystyrmaly hám saraptamaly oılaý júıesine sonshalyqty mashyqtyǵyn bylaıǵy ekeýara áńgimesinde aıqyn sezdirip otyrdy. Onyń paıymdaýynsha, memleketimizdiń astanasyna qatysty oılardyń sol qıyn-qystaý kezeńniń ózinde keıbireýlerdi álgindeı tolǵandyryp júrgeni mańyzdy bolsa kerek. Qalaı bolǵanda da zııalylardyń aýzyna Aqmola qalasynyń túsýi tegin emes sııaqty. Sóz oraıynda atasy polıak revolıýsıoneri Adolf Iаnýshkevıchtiń qazaq dalasyna jasaǵan saıahat jazbalarynan oqyp, kóńiline tastaı etip túıip alǵan onyń myna pikirin: «Aqmola, máselen, búkil dalanyń bolashaq astanasy», degen qudaı aýzyna salǵandaı sózin taqpaqtap jibergende, nemeresiniń kózi atyzdaı bop ketti. Mundaı pikirdi tuńǵysh ret estip turǵanyn, ol kitapty qaıdan taýyp oqıtynyn shydamsyzdana qazymyrlanyp áserlengeni sonsha, kózi jypylyqtap, bólmede ersili-qarsyly júre bastady...
Tereńnen tartylǵan jeliniń taǵy bir qyzyqtyrar tusy syldyrmaqsha elegizite túspesi bar ma? Alashtyń kósemi Álıhan Bókeıhanovtyń jazyp qaldyrǵan: «Qazaqty avtonomııa qylsaq, Qaraótkel Alashtyń ortasy, sonda ýnıversıtet salyp, qazaqtyń ulyn, qyzyn oqytsaq, «Qozy – Kórpesh – Baıan sulýdy» shyǵarǵan, Shoqan, Abaı, Ahmet, Mirjaqypty tapqan qazaqtyń kim ekenin Eýropa sonda biler edi-aý» – degen G.N.Potanınniń kóregendik sózin mysalǵa keltirgen atasy «munyń urpaqtardyń jadynda júrer altyn sóz ekendigine» nemeresiniń yqylasyn oıatyp, ózgelerge nasıhattaı júrýine emeýrin bildirgen edi.
Al mundaı áńgimede qazaqtyń uly ǵalymy, oıshyly Qanysh Sátbaevtyń kezinde elimizdiń joǵary bıligine tirep jazǵan baıanhatynda Qazaq KSR astanasyn elimizdiń geografııalyq ortalyǵy Qaraǵandyǵa nemese Selınogradqa kóshirýdi usynǵany aıtylmaı qalýy tipti de múmkin emesteı edi. Ǵulamanyń Ulttyq ǵylym akademııasynyń ǵımaratyn sol Aqmolada salý jónindegi usynystary bolǵany da tarıhtan belgili. Bul turǵysyndaǵy oıdy túıinder bolsa, Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Eýrazııa júreginde» kitabynyń («Atamura» baspasy, Almaty, 2005 j.) myna tusyn aıǵaq ete alady: «... Degenmen, astanany kóshirýge baǵyttalǵan alǵashqy uıymdyq sharalar jáne naqty qadamdar báribir jasalǵan. Bilýimshe, Tyń ólkesin basqarǵan resmı adamdar osy máselelermen Máskeýge birneshe márte barǵan. Olar Qazaqstannyń bolashaq astanasy Selınogradqa, Sezder saraıyna uqsas, óziniń iri Mádenıet saraıy kerektigin alǵa tartqan. Máskeý buǵan aqsha bergen. Osylaı kúni buryn aldaryna barǵannan keıin Máskeý Jastar saraıyn, ólkelik komıtet úıin, qonaq úıdi, shaǵyn aýdandarda turǵyn úıler salýǵa da aqsha bóledi. Energııamen jáne sýmen jabdyqtaý birshama sheshilgen, Tyń temir joly qurylǵan. Iаǵnı, osynyń bári, erte me, kesh pe bastapqyda oılastyrylǵandaı, astanalyq obektilerge aınalýǵa tıis edi. Osylaısha, Hrýshev bılikten taıdyrylǵanǵa deıin Selınograd aqyryn, eleýsiz ǵana, bolashaqta tek Tyń ólkesiniń ǵana emes, búkil Qazaqstannyń astanasy bolýǵa daıyndala bastady.
Bul jospardyń bári jalpy alǵanda men úshin, árıne, sonshalyqty jańalyq ta emes edi. Hrýshevtiń osyndaı nıeti bolǵany týraly buryn da estigenmin. Áıtse de Qazaqstan táýelsizdiginiń alǵashqy qadamdary kezinde bul jaıttar maǵan oı saldy».
Sóıtip, ata men nemere arasyndaǵy tutanyp ketken astana aýystyrý haqyndaǵy áńgimeler osylaısha biraz jaıttardyń basyn shalǵandaı edi. Bárinen de shyńyraý túbinde jyltyraǵan sýdaı tushymdy shyndyq saltanaty sezilip turatyn.
Bireý biler, bireý bilmes, el astanasy Qyzylordadan 1929 jyly Almatyǵa kóshin burmas buryn mynadaı qyzyq ta eleýli oqıǵa oryn alypty. Bastapqyda astanany tyń jerden salýǵa uıǵarym jasalypty. Atap aıtqanda jańa qalany Almatynyń soltústigine qaraı 120 shaqyrym jerde, Ile ózeniniń jaǵasynda turǵyzý qarastyrylsa kerek. Bul usynys sóz júzinde qalmaǵan, áýelgi qurylys jumystary qolǵa alynyp, vokzal, turǵyn úıler, qoımalar men ózge de nysandar boı kóteripti. Nege ekeni belgisiz, bári tejelip, astanalyq mártebe Almatynyń tap ózine buıyryp shyǵa kelmeı me? Bul da bir tarıh qaltarysyndaǵy qaǵaberis ári qyzǵylyqty dáıekterdiń biri bolǵany da...
Almatyda kindik qany tamǵan nemeresi ońtústik ólkeniń tabıǵı baılyǵy men ólsheýsiz sulýlyǵyn únemi Saryarqa tósine qonys tepken bas qalamen salystyryp, ishteı de syrttaı da tamsanýdan zerikpeıtinin biletin atasy, Elbasynyń: «Meniń de talaı jylym Almatymen baılanysty. Osynda alǵashqy nemerelerim dúnıege keldi. Bul qala meniń ózime de, otbasyma da janymdaı jaqyn» dep qımastyqpen órilgen saǵynysh sezimin oraıymen synalap jibergende, bozbala janary jaınap qoıa berdi. Odan ármen: «Meniń tapsyrmam boıynsha memlekettiń jańa astanasyn ońtaıly ornalastyrar jerdi anyqtaý úshin tyńǵylyqty zertteý júrgizildi. 32 ólshem boıynsha jasalǵan taldaý barlyq nusqanyń ishinde Aqmola barynsha artyqshylyqqa ıe ekendigin kórsetti», – degen Elbasynyń málimdemesine baılanysty ata men nemere pikirleri toqaılasa órbidi.
– Astana aýystyrý ońaı emes qoı! Esińe túsirshi, Almatydan osynda qalaı kóship kelgenderińdi! Bir otbasynyń ózi abyr-sabyr bop, dúrligip qalady. Al tutastaı astanany kóshirý, bir qaraǵanda aqylǵa syımaıtyndaı qareket emes pe?– dep atasy áńgime aýanyn basqa arnaǵa burdy.
Rasynda da ol sábı shaǵynda-aq «kedeı bolsań, kóship kórdiń» hıkmetin sezingen... Atasynyń sózi durys, qazir salystyryp qarasa, endi qaıta bekinip qolǵa almaıtyn is sııaqty bop kórinedi eken. Sol joly sheshesiniń eki apta boıy tósek tartyp jatyp qalǵany oıyna oralsa, júregi muzdaıdy... Al tutastaı astananyń kóshin burý Erdiń Erine ǵana jarasatyn, ertegidegi alyptardyń enshisindegi is sııaqty...
Álemdik tarıh talaı astanalyq kóshtiń tegershigin burap úlgermedi me? Tipti Reseı memleketiniń mysalynan-aq halyq múddesi úshin jasalǵan jankeshtilik baıqalatyn. Myna tizbege qarańyz: Novgorod – Kıev – Vladımır – Máskeý – Sankt-Peterbýrg – qaıtadan Máskeý! Árbir aýystyrýdyń ózindik sebep-saldary bolǵany taǵy aıan. Al «Aspanasty eli» óziniń san ǵasyrlyq, tipti san myńdaǵan jyldyq tarıhynda óz astanasyn keminde alty ret aýystyrypty. Talǵam men tańdaýdyń ǵajap kórinisi osyndaı-aq bolar, bálkim. Budan esh qorlyq kórmedi, esesine halyq ómiri ámsá baqytty da baıandy bola túskendeı eken.
Kitap bitkendi qunyǵyp oqyp, ǵalamtordy jalyqpaı sharlaıtyn bul bozbalanyń bilmeıtini joq sekildi. Álde, ádeıi astanalardyń aýystyrylýyn zertteýge áýestigi basymdyqtan ba eken, kóńilinde bári saırap turǵandaı. Qazir ol túbit murtyn jeńil sıpap qoıyp, Ispan koroli II Fılıpp astanany Pıreneı túbeginiń naǵyz geografııalyq kindigi – Madrıdke kóshirgenin, Fınlıandııanyń astanasy ótken ǵasyrdyń basynda Helsınkıge, Norvegııanyń astanasy Osloǵa, Úndistannyń astanasy Nıý-Delıge, al 1971 jyly Pákstannyń astanasy Karachıden Islamabadqa aýystyrylǵanyn oılap otyr edi... Esine túsire bastasa, áli de tolyǵa túser edi bul tizbekter...
Ata men nemere bir-birine únsiz qarasyp qalǵan. Áldebir arman, shadyman shattyqqa bólengendeı. Shirkin, atoılaǵan jas júrekten myna dimkastaý kári júrek te qalyspaı lúpildep, erteńgi kúnniń qýanyshyn kórgisi kelgendeı keýde kere dúrsildeıtini nesi?! Esine Elbasynyń: «Iá, bizdiń Astana sáýlet óneriniń jaýhar týyndylaryna, úzdik úlgidegi eskertkishterge, alýan gúldermen órnektelgen baý-baqshaǵa oranǵan, Shyǵys pen Batystyń eń ozyq rýhanı qundylyqtaryn talǵammen boıyna jınaǵan joǵary mádenıetti qalaǵa aınalǵan sol bir jarqyn kúnder-aı deseńizshi, shirkin!» degen aqjarma sózi túsip, nurly bolashaq áserinen óńi bal-bul janyp, jaınap ketti...
– Astanamyzdyń osy turaǵy máńgilik bolsynshy!– dedi nemeresi shalqyma kúımen shattanyp.
– Ámın! Astanamen maqtana berińder! – dedi atasy odan beter meıirlenip.
Qaısar ÁLIM,
«Egemen Qazaqstan».
ASTANA.
